1. Căn cứ vào sự tương tác giữa cá nhân với tình huống, hoàn cảnh cá nhân với môi trường

Cũng có nhiều cách phân loại nhân cách. Quá trình nghiên cứu tâm lý tội phạm đều chú ý xem xét sự tương tác giữa cá nhân với tình huống, hoàn cảnh cá nhân với môi trường. Từ "lấn át" như trong định nghĩa về nhân cách cũng thể hiện quan niệm này. Vì vậy, nhân cách được chia thành 3 loại:  

1.1 Loại hình nhân cách phạm tội tình huống

 Người có nhân cách loại  này thường có hành vi phạm tội xảy ra trong hoàn cảnh xung đột, hành vi phạm tội xảy ra tựa như kích thích - phản ứng. Loại người có nhân cách này chỉ có vài phẩm chất tâm lý tiêu cực mà trong tình huống nhất định đã thúc đẩy cá nhân phạm tội (phạm tội do thúc đẩy của cảm xúc tình huống ghen tuông; cảm xúc tức giận do thách đố, xúc phạm danh dự của nhau; tâm lý bị đè nén, bức bối vì cuộc sống hiện tại của cá nhân gặp một hiện tượng xã hội không thuận lợi, thậm chí gia tăng sự đè nén, bức bối).

1.2 Loại hình nhân cách phạm tội do pháp luật không nghiêm

 Lối sống có những lệch chuẩn của cá nhân trong sự tác động của tình trạng pháp luật không nghiêm đã khiến họ có tâm lý lợi dụng hoàn cảnh để thực hiện hành vi phạm tội.

1.3 Loại hình nhân cách phạm tội có hệ thống

 Người có nhân cách loại này, họ không chỉ lợi dụng hoàn cảnh mà còn tạo ra hoàn cảnh, tìm cách vượt qua trở ngại để thực hiện hành vi phạm tội và hành vi phạm tội tựa như trở thành thói quen của họ. 

2. Căn cứ vào mức độ hình thành của những phẩm chất tâm lý tiêu cực ở người phạm tội

Nhân cách người phạm tội có thể chia ra thành ba loại:

2.1 Nhân cách người phạm tội toàn phần - nhân cách tội phạm toàn thể

Loại nhân cách này thường là những người có thái độ tiêu cực đối với các giá trị xã hội, có quan điểm lệch lạc và hoàn toàn trái ngược với các chuẩn mực xã hội, ý thức pháp luật kém. Thực tế những người phạm tội chuyên nghiệp, tái phạm, tái phạm nguy hiểm thường thuộc loại nhân cách này.

2.2 Nhân cách của người phạm tội từng phần - nhân cách tội phạm cục bộ

Loại nhân cách này thường là những người có cả những phẩm chất tích cực lẫn những phẩm chất tiêu cực. Nhưng những phẩm chất tiêu cực thường lấn át những phẩm chất tích cực trong những hoàn cảnh thuận lợi, những phẩm chất tiêu cực dễ dàng được bộc lộ.
VD: ở những người này thường có tình cảm tốt đối với gia đình và đối xử đúng mức với bạn bè, nhưng họ lại có những phẩm chất tiêu cực như tham lam, hám lợi, muốn hơn người, có những quan điểm lệch lạc, thiếu hiểu biết pháp luật.
Thực tế những người thuộc loại nhân cách này thường hay phạm các tội có tính vụ lợi, như các tội phạm về tham nhũng, các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, các tội xâm phạm sở hữu, các tội phạm về ma túy, v.v...

2.3 Nhân cách người phạm tội từng phần nhỏ - nhân cách tội phạm tiểu cục bộ

Những người thuộc loại nhân cách này chỉ có một số phẩm chất tâm lý tiêu cực, nhưng trong những hoàn cảnh phức tạp họ đã không làm chủ được bản thân nên đã thực hiện hành vi phạm tội.
VD: Những người có đặc điểm dễ bị xúc động, dễ bị kích động, nếu rơi vào hoàn cảnh éo le như ghen tuông, thù hằn, tức giận thách đố, xúc phạm danh dự của nhau thì dễ dẫn họ đến việc thực hiện hành vi phạm tội.
+ Kiểu thứ nhất: Thái độ của nhân cách đối với các giá trị xã hội (xét theo dấu hiệu hành vi chống xã hội):
Thái độ tiêu cực - coi thường đối với cá nhân con người, đối với của cải vật chất cũng như tinh thần quan trọng nhất của con người (mạng sống, sức khoẻ, danh dự, sự bình yên…). Thái độ này là nền tảng của các tội ác bạo lực hung hãn có chủ ý như giết người, gây thương tích, hãm hiếp, lăng mạ cũng như  đa số các trường hợp côn đồ.
Khuynh hướng vụ lợi tư hữu gắn liền với việc coi thường nguyên tắc phân chia công bằng lợi ích vật chất theo kết quả lao động, coi thường luật pháp nhà nước, sở hữu xã hội và sở hữu cá nhân của các công dân – đó là nền tảng của hành vi trộm cắp, lừa đảo, hối lộ, buôn lậu…
Thái độ coi thường cá nhân đối với các thiết chế xã hội khác nhau, đối với các qui định, các mệnh lệnh, các chỉ thị, các bổn phận, nghĩa vụ công dân nói chung, công vụ cũng như gia đình - điều này tạo ra việc thực hiện một loạt các hành vi tội phạm kinh tế, tội phạm trật tự quản lý, chống các hoạt động tư pháp, tội phạm trong quân đội.
Thái độ nhẹ dạ, vô trách nhiệm, cẩu thả đối với các giá trị xã hội và trách nhiệm của mình - thể hiện ở các hành vi tội phạm thực hiện do sơ suất.
+ Kiểu thứ hai: Theo độ sâu và độ bền vững của khuynh hướng chống xã hội có thể chia ra các dạng tội phạm:
Ngẫu nhiên - lần đầu tiên phạm tội, đối lập với khuynh hướng tích cực đã có ở những hành động trước đó.
Mầm mống tội ác có những đặc trưng sau: 
- Được hình thành trong điều kiện xung quanh có những hành động chống xã hội vô đạo đức có cường độ mạnh của gia đình, bạn bè, người quen.
- Trước kia đã thực hiện một cách có hệ thống những vi phạm đạo đức và những kiểu vi phạm luật pháp khác, vẫn tiếp tục tái phạm thậm chí sau khi đã chịu những tác động điều chỉnh của luật pháp.
- Xa rời hệ thống chuẩn mực đạo đức xã hội. 
- Quen với những đánh giá tiêu cực về hành vi của mình và sử dụng cơ chế tâm lý - xã hội tự bảo vệ.
- Tích cực trong các tình huống phạm tội và thường là thực hiện các hành vi phạm tội mà không có những nguyên nhân bên ngoài thích đáng.
Trong khuôn khổ mầm mống tội ác có thể chia nhân cách làm ba loại nhỏ:
- Loại mầm mống tội ác có hệ thống được hình thành trong môi trường có sự vi phạm đạo đức có hệ thống, hành vi phạm tội ở đây đã trở thành phong cách hành động và lối sống quen thuộc và được qui định bởi những quan điểm và định kiến chống xã hội ổn định, các cá nhân này luôn tích cực tạo ra tình huống phạm tội.
- Loại mầm mống tội ác – tình huống được đặc trưng bởi sự vi phạm các chuẩn mực đạo đức cũng như các hành vi phạm pháp khác và thực hiện không đúng các yêu cầu của vai trò xã hội. Loại này được hình thành và thể hiện trong một môi trường đầy mâu thuẫn, hành vi phạm tội được thực hiện trong môi trường không thuận lợi ( sống ở trong các nhóm có mầm mống phạm tội, xung đột với những người khác). Việc các cá nhân này phạm tội là do sự thúc đẩy của môi trường và lối sống trước kia và chính lối sống này tất yếu sẽ tạo ra tình huống phạm tội.
- Loại tình huống được đặc trưng bởi các yếu tố thiếu đạo đức được thể hiện không rõ nét, chủ yếu là khiếm khuyết cơ chế tương tác giữa môi trường và cá nhân trong tình huống phức tạp, trong đó có cả là do sự không chuẩn bị của cá nhân đối với môi trường này. Tội ác được thực hiện bởi cá nhân này do ảnh hưởng của quyết định hoàn cảnh mà hoàn cảnh này không phải do lỗi của cá nhân, và ở đây các chuẩn mực hành vi là do người khác thực hiện. Loại này khác với tội phạm ngẫu nhiên là có thể bào chữa hành vi chống pháp luật cũng như hành vi tội ác của mình và thường là không biết các biện pháp giải quyết xung đột hợp pháp.
Theo mức độ nguy hiểm về mặt xã hội và tính tích cực của mầm mống tội ác có thể chia ra những dạng sau:
- Đặc biệt nguy hiểm (chủ động chống xã hội): Là những kẻ đã từng ngồi tù và tái phạm nhiều lần, có hành vi phạm tội bền vững, có tính chất tích cực chống đối xã hội và các giá trị của xã hội. Ở đây có những tội phạm thực hiện một cách có hệ thống như trộm cắp, cướp, hành vi côn đồ cũng như các tội ác khác chống cá nhân, ở đây thường là những tội phạm chuyên nghiệp mà việc phạm tội là nguồn để sống (trộm, cắp…). Bản thân chúng cũng tích cực tạo ra các tình huống thuận lợi cho việc thực hiện tội ác. Ở đây còn có loại ăn cắp tài sản và ăn hối lộ mức độ lớn và chúng nhiều lần thực hiện các hành vi tội ác.
- Loại nguy hiểm mất tính xã hội (chống xã hội một cách thụ động): Đây là loại người đã rơi khỏi hệ thống giao tiếp thông thường ( ăn bám, vô gia cư…) loại này sống lang thang hoặc ăn xin, đã từng đi tù nhiều lần, say rượu, thực hiện một loạt các tội ác khác nhau, phần lớn là ăn cắp để có tiền tiêu dùng (mua đồ uống, ma tuy..). Loại này khác với tội phạm đặc biệt nguy hiểm là không tạo ra tình huống phạm tội, chỉ sử dụng những tình huống xuất hiện không có sự tham gia của chúng, loại này ổn định trong hành vi hình sự của mình.
- Loại không ổn định – các cá nhân này được thể hiện bởi sự lây lan hình sự và phạm tội không phải do quan điểm chống xã hội mà chủ yếu là do lối sống nằm giữa ranh giới những gì có thể chấp nhận được và những hành động chống đối xã hội. Loại này thường thực hiện các hành vi trong trạng thái không tỉnh táo, ít khi thực hiện các hành vi bạo lực như cướp bóc, trấn lột. Khi có sự thay đổi hoàn cảnh sống theo hướng tích cực và sự giáo dục có hiệu quả thì họ có thể tránh được các hành vi phạm pháp. 
- Loại tình huống. Loại này không thể hiện tính nguy hiểm về mặt xã hội, song do rơi vào những hoàn cảnh không tìm được hướng giải quyết và do các đặc điểm cá nhân của mình mà họ thực hiện hành vi phạm tội. Loại này, khi gặp khó khăn về mặt vật chất nặng nề thì họ thực hiện các hành vi trộm cắp hoặc bạo lực vụ lợi. 
Các kiểu phân loại này hay phân loại khác trong hình sự học đều có tính tương đối, không phải tội phạm nào cũng xác định được thuộc nhóm này hay nhóm khác, mà thường là có tính hỗn hợp hoặc trung gian. Ngoài ra các kiểu này chủ yếu có tính mô tả chứ không phải giải thích.
Nhận thức có tính giải thích nhằm phát hiện nguyên nhân hành vi phạm tội của các dạng khác nhau chỉ có thể có được một khi đã làm rõ các nguyên nhân chủ quan, bên trong của việc thực hiện hành vi phạm tội.
Nguyên nhân bên trong của hành vi con người trong đó có cả hành vi phạm tội chính là động cơ. Động cơ phản ánh việc hành vi hành động thực hiện vì cái gì, ý nghĩa cá nhân đối với con người ở chỗ nào.Trong động cơ, nhu cầu con người được đối tượng hóa, động cơ được hình thành dưới ảnh hưởng của sự xúc cảm, đam mê. Tâm lý thông thường hành vi con người là đa động cơ, tức là được qui định bởi nhiều động cơ mặc dù chúng không có sức mạnh bằng nhau, có những động cơ là chủ đạo, có những động cơ khác bổ sung trợ giúp. Con người thể hiện chủ yếu là thông qua các động cơ. Động cơ tự nó là trung tính bởi vì không có động cơ phạm tội mà chỉ có các phương tiện thực hiện phạm tội, ngoại trừ những động cơ hướng tới việc thỏa mãn nhu cầu sinh lý trong khi sử dụng các chất kích thích như rượu, ma túy. Kiểu phân loại tội phạm dựa trên cơ sở động cơ hành vi tội phạm có nhiều yếu tố hợp lý, ví dụ giữa những  người thực hiện hành vi tội phạm bạo lực theo tiêu chí động cơ được chia thành các chủ thể mà động cơ của nó là ghen tuông, trả thù, đi cùng với nó là nhu cầu tự khẳng định trong gia đình trong khi không có quan hệ ác cảm giữa họ và người khác.
Trân trọng!
Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty luật Minh Khuê