Mục lục bài viết

1. Tội phạm là gì?

Theo khoản 1 Điều 8 Bộ luật Hình sự năm 2015, tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật Hình sự phải bị xử lý hình sự.

Những hành vi tuy có dấu hiệu của tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể thì không phải là tội phạm và được xử lý bằng các biện pháp khác.

 

2. Hoàn cảnh ra đời thuyết tội phạm bẩm sinh của Cesare Lombroso

Cesare Lombroso (1835 - 1909) được coi là nhà tiên phong của tội phạm học thời kì cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, tư tưởng của ông được coi là một trong những cơ sở của phong trào “thuyết sinh học quyết định” đầu thế kỉ XX. 

Cuối thế kỉ XVIII, trường phái tội phạm học cổ điển không còn phát triển như trước nữa, điểm nhấn “tự do ý chí, sự lựa chọn của cá nhân là nguyên nhân dẫn đến tội phạm” đã bộc lộ những hạn chế nhất định. Trong khi đó các ngành khoa học xã hội, khoa học tự nhiên trên thế giới đang phát triển nhanh chóng. Môi trường tri thức ngày càng có nhiều thành tựu, những bước đi mới, có tính chất đột phá. Đồng thời, các nhà tội phạm học thời kỳ này đã hướng sự nghiên cứu của mình vào người phạm tội. Họ cho rằng con người không phải hoàn toàn được tự do việc lựa chọn thực hiện tội phạm, có những nhân tố nằm ngoài sự kiểm soát của họ dẫn đến hành vi phạm tội. August Comte là người đi đầu cho kỷ nguyên thực chứng. Ông cho rằng không thể có kiến thức thực tế về các hiện tượng xã hội nếu như không tiếp cận bằng khoa học thực chứng. Chỉ đến khi quan điểm của ông chưa đủ mạnh để cho ra đời “thuyết tiến hóa của muôn loài” thì các nhà tội phạm học cấp tiến mới có cơ sở để ra đời luận điểm mới. 

Ông đã hợp nhất chủ nghĩa thực chứng của August Comte và thuyết tiến hoá Charles Darwin và rất nhiều nghiên cứu khác về mối quan hệ giữa tội phạm và cơ thể. Trong tác phẩm “Người phạm tội” (Criminal Man), ông đã đưa ra thuật ngữ nổi tiếng “người phạm tội bẩm sinh” (bom criminals) thông qua “thuyết sinh học quyết định”. Từ đây, tội phạm học đã thực sự trở thành ngành khoa học nghiên cứu về nguyên nhân cùa tội phạm. Cesare Lombroso đã thay thế quan niệm của tội phạm học cổ điển bằng quan điểm cho rằng nguồn gốc phát sinh tội phạm bắt nguồn từ nguyên nhân liên quan đến đặc điểm của cơ thể. Ông đã phát triển tội phạm học theo hướng mới, giải thích nguyên nhân của tội phạm thông qua những nghiên cứu khoa học và thí nghiệm. Trong quá trình nghiên cứu, ông đã sử dụng rộng rãi các biện pháp và phương pháp thống kê trong việc xử lí các dữ liệu về nhân chủng học, xã hội, kinh tế.

 

3. Nội dung của thuyết tội phạm bẩm sinh

Trên cơ sở nghiên cứu xương và chân dung qua ảnh của những người phạm tội khét tiếng đã bị hành hình, bị chết trong tù, những tù nhân đang sống trong các nhà tù ở Italia cùng với sự so sánh với những người dân bình thường, Cesare Lombroso đã có những kết luận nổi tiếng làm nên tên tuổi của mình. Cesare Lombroso cho rằng, có thể dựa vào hộp sọ, diện mạo khuôn mặt vả hình dáng con người có thể đoán biết được một người có phải là tội phạm bẩm sinh hay không. Đồng thời, ông cũng chỉ ra những đặc điểm cơ thể đặc trưng bẩm sinh của những người được coi là tội phạm.

Những người này không có sự hoàn thiện về sinh học so với các công dân bình thường, còn về mặt sinh lí học, người phạm tộỉ giống với động vật hơn là so với người đương thời. Cụ thể là người phạm tội có đặc điểm giống với tổ tiên của loài người hơn là công dân bình thường. Có thể nhận ra người phạm tội trong những người không phạm tội bởi những dấu hiệu khác thường của “bệnh lai giống” (atavism) - những đặc điểm nổi bật của loài người ở giai đoạn phát triển thấp, trước khi họ hoàn toàn trở thành người. Ông đã chi ra rằng, những ngườỉ có 5 đặc điểm bẩm sinh sau đây thì là người phạm tội bẩm sinh.

Cụ thể như sau:

  • Miệng rộng và hàm răng khoẻ, những đặc điểm của loài ăn thịt sống, trán dốc, ngắn;
  • Xương gò má nhô cao, mũi bẹt;
  • Tai hình dáng quai xách;
  • Mũi diều hâu, môi to dầy, mắt gian giảo, lông mày rậm;
  • Không nhạy cảm với đau đớn, cánh tay dài.

Theo lý thuyết này, do những khiếm khuyết về sinh học nên những cá nhân như thế sẽ tư duy và hành động theo cách nguyên thủy và dẫn đến phạm tội, hay nói cách khác, có những người sinh ra đã là tội phạm tiềm năng. Việc phạm tội cũng là một dạng lệch lạc, lệch chuẩn trong xã hội. Bản chất con người khi sinh ra đều có những yếu tố bẩm sinh phạm tội, tuy nhiên những người thuộc kiểu người như trên sẽ có khả năng gây ra tội lỗi nhiều nhất. Bản thân kẻ phạm tội khi gây ra tội ác thì phần “con” đã lấn át đi phần “người”, lý trí trong họ hầu như không còn, sẵn sàng gây ra tội ác mà không biết đến hậu quả.

Đối với tội phạm bẩm sinh, Cesare Lombroso chia làm các trường hợp: 

1) Tội phạm thần kinh (insane); 

2) Criminoloid; 

3) Tội phạm bị kích động bởi sự giận dữ (criminal incited by passion). 

Tội phạm thần kinh không phải là tội phạm bẩm sinh, họ trở thành tội phạm là kết quả của sự thoái hoá thần kinh và đạo đức. Criminoloid là trường hợp một số người trở thành tội phạm do tác động của môi trường sống. Tội phạm bị kích động bởi sự giận dữ là tội phạm bị chi phối bởi cảm xúc như ghen tuông, căm ghét, cảm giác bị tổn thương...

Bên cạnh đó, Cesare Lombroso cũng nghiên cứu chuyên sâu về tội phạm do nữ giới thực hiện bằng việc tìm hiểu “dấu vết lại giống” thông qua sọ, ảnh chân dung của những người phạm tội nữ, số liệu thống kê về nữ giới phạm tội cuối những năm 1800. Năm 1893, ông xuất bản cuốn Tội phạm nữ giới (The Female Offender). Trên cơ sở nghiên cứu, ông kết luận rằng tội phạm nữ giới thì ít phạm tội hơn tội phạm nam giới và tội phạm nữ giới được biểu hiện bởi một vài sự thoái hoá. Họ tiến hoá chậm hơn nam giới bởi vì, về bản chất, cuộc sống của họ ít năng động hơn nam giới. Ông cũng tranh luận rằng sự thụ động mang tính bản chất của nữ giới đã ngăn cản họ vi phạm pháp luật cũng như họ thiếu sự thông minh và năng động để trở thành tội phạm. Bên cạnh đó, ông lí giải vấn đề phạm tội có tính chất bạo lực của nữ giới dựa theo “giả thuyết về hành vi nam tính” và cho rằng phụ nữ phạm tội là sự thể hiện nam tính và tính đỏng đảnh của mình.

Có chăng việc giải thích nguồn gốc phạm tội dựa trên yếu tố sinh học không chỉ được các nhà khoa học trên thế giới tìm hiểu mà đối với Việt Nam quan điểm sinh học về sự sai lệch và tội phạm cũng tồn tại lâu đời trong nền văn hóa Việt. Từ những câu ca dao, tục ngữ khi miêu tả ngoại hình tính cách của một ai đó thông qua diện mạo đã được dân gian khắc họa một cách sinh động:

“Quân tử lông chân, tiểu nhân lông bụng”.

“Những người ti hí mắt lươn

Trai thì trộm cướp, gái buôn chồng người”

“Mắt tròn dưới mí láng sưng

Là tên tửu bác, không ngừng chơi đêm”

Chúng ta còn nhớ tới lối văn miêu tả dung mạo của các nhân vật trong Truyện Kiều - một tuyệt phẩm của đại thi hào Nguyễn Du ở đầu thế kỷ XVIII. Ông đã phác họa thành công tính cách các nhân vật thông qua miêu tả diện mạo. Từ những miêu tả chân dung người anh hùng lương thiện như Từ Hải “Râu hùm, hàm én, mày ngài; Vai năm tấc rộng, thân mười thước cao”.  Một Kim Trọng “Nền phú hậu, bậc tài danh...Phong tư tài mạo tuyệt vời; Vào trong phong nhã, ra ngoài hào hoa”. Đến cả khi miêu tả các nhân vật phản diện, ông còn miêu tả sắc nét hơn thế nữa để bộc lộ rõ ràng tính cách của họ. Khuôn mẫu tội phạm gắn liền với Mã Giám Sinh, Sở Khanh, Tú Bà…Chúng ta có thể hình dung ra kẻ lưu manh Mã Giám Sinh “Mày râu nhẵn nhụi, áo quần bảnh bao” là một người như thế nào; hay một một gã ăn chơi dâm loạn Sở Khanh qua dung mạo “Hình dong chải chuốt, áo khăn dịu dàng”.

 

4. Ý nghĩa của thuyết tội phạm bẩm sinh

Thuyết tội phạm bẩm sinh đã phần nào lý giải được nguyên nhân của tội phạm dựa trên cơ sở khoa học mà không phải dựa trên tư tưởng triết học như trường phái cổ điển. Giúp cho các nhà tội phạm học tiếp cận gần hơn nguyên nhân của tội phạm.

Công trình nghiên cứu của ông đã đánh dấu mốc cho sự ra đời của tội phạm học hiện đại. Ông chính là cha đẻ của ngành tội phạm học hiện đại. Những nghiên cứu của ông dẫn đến sự ra đời thuyết định mệnh sinh học làm thay đổi về bản chất vấn đề mà các học giả đi trước đã kết luận. 

 

5. Hạn chế của thuyết tội phạm bẩm sinh

Có thể nói rằng, việc lý giải nguyên nhân của phạm tội qua phân tích yếu tố sinh học cũng có những điểm đúng đắn. Tuy nhiên, không hẳn việc phạm tội, lệch lạc nhân cách đều do yếu tố “con” tạo ra mà còn nhiều yếu tố khác cộng hưởng để cấu thành sự phạm tội. Quan điểm về tội phạm của Cesare Lombroso còn có nhiều mặt hạn chế. Ông chỉ nhìn nhận một cách phiến diện về hành vi lệch lạc và phạm tội khi đánh giá nó có nguồn gốc từ yếu tố sinh học, yếu tố bẩm sinh mà quên đi rằng yếu tố kinh tế, văn hóa, xã hội, ảnh hưởng của quá trình xã hội hóa cũng đóng góp một phần vai trò quan trọng trong hành vi phạm tội. Những đặc điểm mà ông nêu ra không phải cá nhân nào có cũng là người phạm tội, có những trường hợp họ hội tụ tất cả đặc điểm kể trên nhưng không phải là tội phạm và cũng có những người không có đặc điểm nào kể trên vẫn là tội phạm. 

Bên cạnh đó, ông còn coi tội phạm nữ giới như là gái mại dâm. Quan điểm này đã bị một số nhà tội phạm học phê phán vì họ cho rằng ông tỏ ra coi thường phụ nữ và có sự lẫn lộn khi cho rằng tội phạm nữ là gái mại dâm. Theo Charles Buckman Goring nhận xét thì: “ông không tìm thấy sự khác biệt giữa những người được coi là phạm tội bẩm sinh hay có khuynh hướng phạm tội với những người bình thường”.

Nhìn nhận vấn đề này trong xã hội hiện nay, chúng ta phải đánh giá cụ trên nhiều phương diện của một vấn đề để có thể tìm ra những nguyên nhân sâu xa nhất. Các sai lệch xã hội luôn được nhìn nhận trong các mối tương quan cả về phạm vi vấn đề tệ nạn xã hội cũng như với tổng thể xã hội. Sự tương tác giữa các cá nhân trong xã hội, sự nãy sinh những mâu thuẫn, những xung đột, những lợi ích... có thể gây ra những hành vi lệch lạc. Cần phân tích, đánh giá cả yếu tố chủ quan (cá nhân) và khách quan (xã hội) để tìm hiểu rõ nguyên nhân dẫn tới phạm tội trong một nhóm người. Vậy biện pháp nào cho những “kẻ máu lạnh”? Có lẽ rằng, phạm tội bẩm sinh cần phải có những liều thuốc tinh thần để nuôi dưỡng bản tính tốt đẹp trong họ, cần có một môi trường tốt để giáo dục cho họ, bởi lẽ bản tính con người sinh ra “ Hiền, dữ đâu phải là tính sẵn, phần nhiều do giáo dục mà nên”.

>> Xem thêm: Xem tướng mạo con người qua ca dao?​