Phân loại hợp đồng dân sự theo quy định hiện nay? Cho ví dụ

Hợp đồng là công cụ pháp lý phổ biến để xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự giữa các bên. Bộ luật Dân sự 2015 không chỉ đưa ra định nghĩa hợp đồng mà còn quy định rõ các phân loại nhằm phục vụ bảo vệ cho việc áp dụng pháp luật chính xác và hiệu quả. Việc phân loại hợp đồng giúp nhận diện đặc điểm pháp lý của từng loại, từ đó hỗ trợ trong việc soạn thảo, thực hiện giải quyết tranh chấp.

1. Khái niệm Hợp đồng theo Bộ luật Dân sự 2015

Bộ luật dân sự 2015 đã có những bước cải cách quan trọng về mặt lý luận pháp lý, đặc biệt trong việc xác định khái niệm và bản chất của hợp đồng. Điều 385 BLDS 2015 định nghĩa: "Hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự". Dù được thể hiện bằng một câu ngắn gọn, định nghĩa này chứa đựng những yếu tố pháp lý nền tảng, phản ánh cách tiếp cận hiện đại và thống nhất của pháp luật dân sự Việt Nam đối với chế định hợp đồng. Yếu tố trung tâm trong định nghĩa chính là "sự thỏa thuận" một nguyên lý cốt lõi của pháp luật hợp đồng. Khái niệm này thể hiện sự thống nhất ý chí giữa các bên là điều kiện tiên quyết để hợp đồng có thể hình thành một cách hợp pháp và có hiệu lực ràng buộc. Từ đó, có thể thấy rằng hợp đồng không chỉ đơn thuần là một văn bản pháp lý mà còn là kết quả của sự tự do ý chí, tự nguyện và bình đẳng giữa các chủ thể. 

 Tóm lại, Hợp đồng theo Bộ luật Dân sự 2015 là sự thỏa thuận hợp pháp giữa các bên, được hình thành trên cơ sở tự nguyện, thống nhất ý chí, nhằm mục đích làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự.

2. Các điều kiện chung về hiệu lực của hợp đồng dân sự

Trước khi một hợp đồng được phân loại và đánh giá nội dung cụ thể, trước tiên nó phải đáp ứng các điều kiện để được pháp luật công nhận là hợp lệ và có hiệu lực thi hành. Điều 117 BLDS 2015 quy định các điều kiện được áp dụng chung cho mọi giao dịch dân sự, bao gồm cả hợp đồng và được coi là cơ sở pháp lý để xác định giá trị ràng buộc của các thỏa thuận. Cụ thể:

Thứ nhất, các bên tham gia giao kết hợp đồng phải có năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự phù hợp với hợp đồng được xác lập để đảm bảo rằng các chủ thể tham gia giao dịch đều có khả năng nhận thức và chịu trách nhiệm pháp lý đối với hành vi của mình.

Thứ hai, hợp đồng phải được giao kết trên cơ sở tự nguyện, thể hiện sự tự do ý chí, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép

Thứ ba, mục đích và nội dung của hợp đồng phải hợp pháp, tức là không được vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội.

Thứ tư, tuân thủ về hình thức, trong trường hợp pháp luật có quy định hình thức của hợp đồng là điều kiện có hiệu lực thì hợp đồng phải tuân thủ quy định đó ( ví dụ: hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất phải lập thành văn bản có công chứng/chứng thực)

Những điều kiện này là các tiêu chuẩn phổ quát, là "bộ lọc" pháp lý đầu tiên để xác định tính hợp pháp và khả năng cưỡng chế thi hành của mọi thỏa thuận.

3. Phân loại hợp đồng dân sự theo quy định pháp luật 

3.1. Phân loại hợp đồng dựa trên mối tương quan về nghĩa vụ

Việc phân loại hợp đồng thành hợp đồng song vụ và hợp đồng đơn vụ là một cách phân loại cơ bản nhưng cực kỳ quan trọng trong pháp luật dân sự, bởi nó ảnh hưởng trực tiếp đến cách thức thực hiện nghĩa vụ, quyền lợi và các biện pháp bảo vệ pháp lý trong quá trình giao dịch cũng như khi có tranh chấp. Điều 402 Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc phân loại hợp đồng dựa trên mối tương quan về nghĩa vụ giữa các bên, theo đó hợp đồng dân sự được chia thàn hai loại cơ bản: 

- Hợp đồng song vụ (Khoản 1, Điều 402 BLDS 2015) là loại hợp đồng trong đó mỗi bên đều có nghĩa vụ đối với bên kia, tạo nên mối quan hệ pháp lý tương hỗ và phụ thuộc lẫn nhau giữa các nghĩa vụ. Nghĩa vụ của bên này chính là căn cứ pháp lý để bên kia phải thực hiện nghĩa vụ tương ứng. Chính sự phụ thuộc lẫn nhau này đã làm phát sinh các chế định pháp lý đặc thù chỉ áp dụng cho hợp đồng song vụ. Đáng chú ý nhất là quyền hoãn thực hiện nghĩa vụ (Điều 411 Bộ luật dân sự 2015) và quyền cầm giữ tài sản (Điều 413 Bộ luật dân sự 2015). Theo Điều 411 Bộ luật dân sự 2015 , một bên có thể tạm hoãn thực hiện nghĩa vụ của mình nếu bên kia chưa thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của họ. Đây là những công cụ tự bảo vệ pháp lý hữu hiệu, cho phép một bên bảo vệ lợi ích của mình khi khả năng thực hiện hợp đồng của đối tác bị nghi ngờ hoặc đã không xảy ra.

Ví dụ minh họa: Anh A và chị B ký kết một hợp đồng mua bán gạo. Theo thỏa thuận, chị B sẽ giao cho anh A 100kg gạo vào ngày 10 tháng 11 năm 2025 và anh A có nghĩa vụ trả số tiền tương ứng là 1.500.000 đồng vào ngày 11/11/2025.

- Hợp đồng đơn vụ (Khoản 2, Điều 402 BLDS 2015) là loại hợp đồng mà chỉ một bên có nghĩa vụ còn bên kia chỉ có quyền. Mối quan hệ nghĩa vụ hợp đồng đơn vụ là một chiều, không có tính đối ứng như hợp đồng song vụ. 

Ví dụ minh họa: Bà Lan lập hợp đồng tặng cho cháu trai của mình là anh Hùng một mảnh đất có diện tích 120m2 tại phường Tân Phú, quận 9, thành phố Hồ Chí Minh. Theo nội dung hợp đồng, bà Lan có nghĩa vụ thực hiện thủ tục chuyển nhượng quyền sử dụng đất, sang tên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho anh Hùng tại Văn phòng Đăng ký đất đai. Anh Hùng đồng ý nhận nhưng không phải thực hiện bất kỳ nghĩa vụ tài chính nào.

3.2. Phân loại hợp đồng dựa trên sự phụ thuộc về hiệu lực

Phân loại hợp đồng theo sự phụ thuộc về hiệu lực tập trung vào mối quan hệ giữa các hợp đồng trong cùng một giao dịch hoặc một chuỗi giao dịch. Việc phân loại này rất quan trọng, đặc biệt trong các giao dịch phức tạp như giao dịch tài chính, bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, bởi nó xác định mức độ độc lập hoặc phụ thuộc vào từng hợp đồng, từ đó ảnh hưởng đến quyền lợi và nghĩa vụ của các bên cũng như các biện pháp xử lý khi có tranh chấp xảy ra. Chia thành 02 loại:

- Hợp đồng chính (Theo Khoản 3, Điều 402 BLDS 2015) là hợp đồng có hiệu lực độc lập, không bị ảnh hưởng bởi bất kỳ hợp đồng nào khác, nó tồn tại và có hiệu lực tự thân. 

Ví dụ minh họa: Hợp đồng vay tiền giữa anh A với Ngân hàng B là hợp đồng chính. Ngân hàng cho vay tiền dựa trên hợp đồng này, và nghĩa vụ trả nợ của anh A phát sinh trực tiếp từ hợp đồng này.

- Hợp đồng phụ (Khoản 4, Điều 402 BLDS 2015) là hợp đồng có hiệu lực phụ thuộc vào hợp đồng chính, nghĩa là nếu hợp đồng chính không còn hiệu lực hoặc bị hủy bỏ, hợp đồng phụ cũng mất hiệu lực theo. Các hợp đồng phụ thường nhằm mục đích đảm bảo hoặc bổ sung cho hợp đồng chính, giúp tăng tính an toàn trong giao dịch.

Ví dụ minh họa: Hợp đồng thế chấp tài sản hoặc hợp đồng bão lãnh tín dụng, được ký kết để bảo đảm nghĩa vụ trả nợ trong hợp đồng vay tiền. Nếu hợp đồng vay tiền bị hủy hoặc không còn hiệu lực, hợp đồng thế chấp hay bảo lãnh cũng mất căn cứ pháp lý để tồn tại.

3.3. Phân loại hợp đồng theo mục đích kinh tế và sự đền bù

Phân loại hợp đồng dựa trên mục đích kinh tế và sự đền bù tập trung vào bản chất của sự trao đổi lợi ích giữa các bên trong hợp đồng. Theo cách phân loại này, hợp đồng được chia thành hai loại chính:

- Hợp đồng có đền bù là loại hợp đồng mà trong đó các bên thực hiện nghĩa vụ nhằm nhận lại một lợi ích tương ứng từ bên kia. Tức là, mỗi bên đều có quyền lợi và nghĩa vụ đối ứng, tạo nên sự trao đổi ngang giá. Đây là bản chất chủ yếu của các giao dịch thương mại và dân sự như hợp đồng mua bán, hợp đồng thuê tài sản, hợp đồng cung ứng dịch vụ trong đó lợi ích vật chất được chuyển giao một cách có điều kiện và tương hỗ.

Ví dụ minh họa: Anh Long ký hợp đồng mua một chiếc xe máy mới với cửa hàng xe máy ABC. Theo hợp đồng, anh Long có nghĩa vụ thanh toán số tiền 30 triệu đồng, còn cửa hàng ABC có nghĩa vụ giao xe máy đúng chất lượng, chủng loại đã thỏa thuận. Đây là hợp đồng có đền bù vì mỗi bên đều thực hiện nghĩa vụ và nhận lại lợi ích tương ứng.

- Hợp đồng không có đền bù là loại hợp đồng trong đó một bên thực hiện nghĩa vụ chuyển giao lợi ích cho bên kia mà không đòi hỏi một lợi ích tương ứng từ phía bên nhận. Các hợp đồng này thường  xuất phát từ mối quan hệ cá nhân, tình cảm hoặc lòng vị tha. 

Ví dụ minh họa: Chú Minh tặng cho con trai mình một chiếc xe máy. Theo hợp đồng, chú Minh có nghĩa vụ bàn giao xe và sang tên giấy tờ xe cho con trai, còn con trai chú Minh chỉ nhận xe mà không cần trả bất kỳ khoản tiền hay lợi ích nào. Đây là hợp đồng không có đền bù vì bên nhận không phải thực hiện nghĩa vụ đối ứng.

3.4. Phân loại hợp đồng dựa trên thời điểm phát sinh hiệu lực

Phân loại theo thời điểm phát sinh hiệu lực giúp xác định chính xác khi nào một hợp đồng bắt đầu ràng buộc pháp lý, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ và khả năng khởi kiện của các bên vi phạm, cụ thể:

- Hợp đồng ưng thuận là những hợp đồng mà quyền và nghĩa vụ pháp lý của các bên phát sinh ngay tại thời điểm các bên đạt được thỏa thuận về các nội dung chủ yếu của hợp đồng, không phụ thuộc vào việc đã giao đối tượng hay chưa. Đây là loại hợp đồng mặc định trong hầu hết các giao dịch. Hiệu lực của hợp đồng bắt đầu từ thời điểm có sự đồng thuận (ưng thuận), ngay cả khi việc thực hiện chưa diễn ra. Điều này có nghĩa là một bên có thể bị kiện vì vi phạm hợp đồng ngay cả khi đối tượng hợp đồng chưa được trao đổi. 

 Ví dụ minh họa:  Chị Lan ký hợp đồng mua bán căn hộ với Công ty Bất động sản ABC. Hai bên đã thống nhất về giá bán, thời gian giao nhà, phương thức thanh toán và ký vào văn bản. Đến 3 tháng sau căn hộ mới được bàn giao nhưng ngay tại thời điểm ký hợp đồng, quyền và nghĩa vụ các bên đã phát sinh. Nếu một bên tự ý hủy bỏ, bên kia có thể kiện ra tòa dù chưa nhận được tài sản.

- Hợp đồng thực tế là những hợp đồng mà sau khi các bên đã thỏa thuận, hiệu lực của nó chỉ phát sinh tại thời điểm các bên đã chuyển giao cho nhau đối tượng của hợp đồng hoặc khi một hành vi cụ thể đã được thực hiện theo thỏa thuận giữa các bên. Nói cách khác, chỉ sau khi việc chuyển giao tài sản hoặc thực hiện nghĩa vụ xảy ra, hợp đồng mới chính thức có hiệu lực và ràng buộc các bên về quyền và nghĩa vụ. Trước thời điểm đó, thỏa thuận giữa các bên chưa tạo ra một hợp đồng hoàn chỉnh về mặt pháp lý.

Ví dụ minh họa: Anh A và anh B thỏa thuận miệng rằng A sẽ cho B vay 50 triệu đồng. Tuy nhiên, nếu A chưa giao tiền cho B thì hợp đồng vay này chưa có hiệu lực. Chỉ khi A thực sự chuyển tiền, hợp đồng vay mới được coi là phát sinh hiệu lực và B mới có nghĩa vụ trả nợ.

Bộ luật Dân sự năm 2015 (BLDS 2015) quy định nhiều loại hợp đồng khác nhau, phản ánh sự đa dạng trong các quan hệ dân sự, thương mại, kinh doanh. Bên cạnh các loại hợp đồng thông thường như hợp đồng mua bán, tặng cho, vay, thuê…, pháp luật còn ghi nhận những dạng hợp đồng đặc biệt gồm: Hợp đồng có điều kiện, hợp đồng vì lợi ích của người thứ ba, và hợp đồng hỗn hợp.

3.5. Phân loại dựa trên các loại hợp đồng đặc thù

Bộ luật Dân sự năm 2015 (BLDS 2015) quy định nhiều loại hợp đồng khác nhau, phản ánh sự đa dạng trong các quan hệ dân sự, thương mại, kinh doanh. Bên cạnh các loại hợp đồng thông thường như hợp đồng mua bán, tặng cho, vay, thuê…, pháp luật còn ghi nhận những dạng hợp đồng đặc biệt gồm: Hợp đồng có điều kiện, hợp đồng vì lợi ích của người thứ ba, và hợp đồng hỗn hợp, cụ thể:

- Hợp đồng có điều kiện: theo quy định tại Khoản 6, Điều 402 và quy định chi tiết tại Điều 120 BLDS 2015, hợp đồng có điều kiện là hợp đồng mà hiệu lực hoặc việc thực hiện phụ thuộc vào việc phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt một sự kiện nhất định. Sự kiện này không chắc chắn xảy ra và nằm ngoài sự kiểm soát tùy tiện của các bên.

Theo quy định tại Bộ luật Dân sự năm 2015, điều kiện trong hợp đồng được coi là một yếu tố làm phát sinh hiệu lực hoặc làm thay đổi nội dung của cam kết giữa các bên, nhưng điều kiện đó không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội và có khả năng thực hiện trong thực tế. Về bản chất, hợp đồng có điều kiện phản ánh nguyên tắc tự do, tự thỏa thuận trong giao kết dân sự, cho phép các bên linh hoạt xác lập quan hệ pháp lý phù hợp với nhu cầu, hoàn cảnh.

Ví dụ: Công ty H ký kết hợp đồng mua bán hàng hóa với công ty P để cung cấp vật liệu xây dựng cho công ty P. Theo thỏa thuận giữa hai bên thì khi công ty P nhận được tiền từ công K sẽ lập tức thanh toán tiền hàng cho công ty H. Khi đó, việc thực hiện thanh toán tiền hàng giữa công ty P và công ty H sẽ phải phụ thuộc vào điều kiện là công ty K phải thanh toán tiền hàng cho công ty P.

Trên thực tế, loại hợp đồng này cũng tiềm ẩn nhiều ro, phát sinh một số vấn đề pháp lý phức tạp như việc xác định thời điểm điều kiện được coi là đã xảy ra, hậu quả khi điều kiện bị cản trở hoặc cố ý làm cho không xảy ra, cũng như khả năng áp dụng đối với các loại hợp đồng đặc thù . Chính vì vậy, để bảo đảm an toàn pháp lý, khi soạn thảo và thực hiện hợp đồng có điều kiện, các bên cần xác định rõ tính hợp pháp, khả năng xảy ra và hậu quả pháp lý của điều kiện, đồng thời dự liệu các tình huống rủi ro nhằm tránh tranh chấp và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

- Hợp đồng vì lợi ích của người thứ ba: Theo quy định tại khoản 5 Điều 402 BLDS 2015, hợp đồng vì lợi ích của người thứ ba là hợp đồng mà các bên giao kết thỏa thuận việc thực hiện nghĩa vụ của bên có nghĩa vụ nhằm mang lại lợi ích cho người thứ ba. Người thứ ba tuy không trực tiếp tham gia giao kết, nhưng lại là người hưởng quyền lợi chính từ việc thực hiện hợp đồng.

Hợp đồng vì lợi ích của người thứ ba không quy định về nghĩa vụ mà chỉ thể hiện quyền của người thứ ba. Tuy nhiên quyền đó chỉ được thực hiện khi chấp nhận lợi ích nhận được từ hợp đồng, và họ không phải chịu nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng, trừ khi có thỏa thuận khác hoặc pháp luật quy định. Đồng thời, nếu người thứ ba từ chối nhận lợi ích, thì quyền lợi này sẽ thuộc về bên có quyền trong hợp đồng, bảo đảm không làm vô hiệu hay ảnh hưởng đến toàn bộ hợp đồng.

Thực tiễn cho thấy, hợp đồng vì lợi ích của người thứ ba được áp dụng khá phổ biến trong các quan hệ dân sự, thương mại. Hợp đồng vì lợi ích của người thứ ba thường được thể hiện bằng hợp đồng bảo hiểm nhân thọ, hợp đồng tặng cho, hợp đồng ủy thác.

Ví dụ: Anh A ký kết hợp đồng bảo hiểm nhân thọ. Anh A là người mua bảo hiểm ký kết với công ty bảo hiểm nhưng người được nhận tiền bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm lại là người thứ ba – như vợ và con của anh A (người tham gia bảo hiểm).

- Hợp đồng hỗn hợp: là loại hợp đồng kết hợp các yếu tố của hai hay nhiều loại hợp đồng thông thường. Đây là loại hợp đồng phát sinh phổ biến trong thực tiễn, đặc biệt trong giao dịch dân sự - thương mại có tính chất phức tạp. BLDS 2015 tôn trọng quyền tự do hợp đồng, cho phép các bên tạo ra những thỏa thuận không được pháp luật quy định cụ thể, miễn là không vi phạm điều cấm và đạo đức xã hội. Thách thức pháp lý chính đối với hợp đồng hỗn hợp là xác định bộ quy tắc nào sẽ được áp dụng khi có tranh chấp. Tòa án thường phải quyết định xem một yếu tố có chiếm ưu thế hay không (lý thuyết hấp thụ) hoặc áp dụng các quy tắc tương ứng cho từng phần của việc thực hiện (lý thuyết kết hợp).

Hợp đồng hỗn hợp là biểu hiện sinh động của nguyên tắc tự do hợp đồng trong pháp luật dân sự hiện đại. Tuy mang lại sự linh hoạt và phù hợp với nhu cầu thực tế của các bên, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao về kỹ năng giao kết và soạn thảo hợp đồng, cũng như cách thức xác định áp dụng khi có tranh chấp phát sinh.

Ví dụ minh họa: Công ty A ký hợp đồng với Công ty B để mua một dây chuyền sản xuất và yêu cầu B lắp đặt, vận hành thử tại nhà máy của A. Hợp đồng này có hai phần:

• Phần mua bán: Công ty B cung cấp dây chuyền theo thỏa thuận về giá, chủng loại, thời gian giao hàng
• Phần dịch vụ: Công ty B chịu trách nhiệm lắp đặt, chạy thử và bàn giao dây chuyền hoạt động ổn định cho A

Nếu sau khi giao máy, Công ty A phát hiện máy không đúng chất lượng, thì tranh chấp sẽ được giải quyết theo quy định của hợp đồng mua bán. Ngược lại, nếu máy đúng chất lượng nhưng lắp đặt sai kỹ thuật, thì áp dụng quy định của hợp đồng dịch vụ.

Kết luận

Việc phân loại hợp đồng dân sự không chỉ mang tính lý thuyết mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Nó giúp các chủ thể hiểu rõ bản chất pháp lý của hợp đồng, lựa chọn cấu trúc phù hợp, quản lý rủi ro hiệu quả và giải quyết tranh chấp một cách chính xác. Trong thực tế, một hợp đồng có thể mang nhiều đặc điểm khác nhau, vì vậy tiếp cận đa chiều trong phân tích là điều cần thiết để đảm bảo hiệu lực và an toàn pháp lý cho các bên.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!