Trong thực tiễn có thể xảy ra các trường hợp vì những lý do nào đó chủ thể đã nhận thức không đúng (hiểu lầm) về tính nguy hiểm cho xã hội hoặc về các tình tiết thực tế của hành vi mà mình đã thực hiện. Căn cứ vào nội dung nhận thức này của chủ thể, có phân các sai lầm của chủ thể thành hai loại: Sai lầm về pháp luật và sai lầm về sự việc.

1. Sai lầm về pháp luật

Sai lẩm về pháp luật là sự hiểu lầm của chủ thể về tính chất pháp lý của hành vi của mình. Sai lầm này có thể xảy ra trong các trường hợp sau:

* Một người lầm tưởng rằng hành vi của mình là phạm tội nhưng trên thực tế hành vi đó không phải là tội phạm. Trong trường hợp này chủ thể đã thực hiện hành vi không phải chịu trách nhiệm hình sự bởi vì chỉ có các hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự mới bị coi là tội phạm.

* Một người lầm tưởng rằng hành vi của mình thực hiện không phải là tội phạm nhưng trên thực tê thì hành vi đó lại là tội phạm theo quy định của Bộ luật hình sự. Trong trường hợp này chủ thể đã thực hiện hành vi đóphải chịu trách nhiệm hình sự, nếu họ nhận thức được hành vi của mình gây nguy hiểm cho xã hội (tức là có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi theo quy định).

2. Sai lẩm về sự việc

Sai lẩm về sự việc là sự hiểu lầm của chủ thể về những tình tiết thực tê' của hành vi mà mình thực hiện. Sai lầm này có thể là về khách thể, về đối tượng, về quan hệ nhân quả hoặc về công cụ, phương tiện.

* Sai lầm về khách thể là sai lẩm của chủ thể về tính chất của quan hệ xã hội mà nó lầ đối tượng bị hành vi của chủ thể tác động. Sai lầm này có thể xảy ra trong các trường hợp sau:

* Chủ thể đã thực hiện hành vi nhằm xâm hại đến một quan hệ xã hội là khách thể bảo vệ của luật hình sự nhưng đã không xâm hại được do tác động “nhầm” vào đối tượng khác không thuộc khách thể đó.

Ví dụ: Lương Đức Phát định giết Trần Huy Bình nhưng đã bắn vào bức tượng trong vườn vì tưởng đó chính là Bình. Trong trường hợp này, Phát phải chịu trách nhiệm hình sự về tội giết người.

* Chủ thể đã thực hiện hành vi phạm tội nhằm xâm hại một quan hệ xã hội là khách thể bảo vệ của luật hình sự nhưng thực tế đã không xâm hại được khách thể đó do tác động “nhầm” vào đối tượng thuộc khách thể khác.

Ví dụ: Để trả thù Đỗ Văn Bình, nên Trần Trung Dũng đã đốt nhà kho với ý định hủy hoại chiếc xe ô tôcủa Bình thường để trong nhà kho. Hậu quả đã làm Lê Ván Cưòng (ngủ trong nhà kho) chết cháy, còn xe của Bình hôm đó lại không để trong nhà kho nên không bị sao. Trong trường hợp này người đã thực hiện hành vi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội cố ý (chưa đạt) mà họ định phạm (tội hủy hoại tài sản) và tội vô ý làm chết người (đối với hậu quả chết người).

- Chủ thể thực hiện hành vi phạm tội nhằm xâm hại đến một quan hệ xã hội không phải là khách thể bảo vệ của luật hình sự nhưng thực tế đã xâm hại “nhầm” vào đối tượng thuộc khách thể được luật hình sự bảo vệ.

Ví dụ: Lê Quý Dương khi đi săn thú ban đêm đã bắn chết người do lầm tưởng là thú. Trường hợp này, người đã thực hiện hành vi gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự về tội vô ý, nếu họ có lỗi (tội vô ý làm chết người do cẩu thả).

* Sai lầm về đối tượng là sai lầm của chủ thể về đối tượng tác động khi thực hiện tội phạm.

Cần phân biệt trường hợp sai lầm về đối tượng với trường hợp sai lầm về khách thể.

Trong trường hợp sai lầm về khách thể, người phạm tội cũng sai lầm về đối tượng tác động nhưng khác với sai lầm về đối tượng ở chỗ do sai lầm về đối tượng nên người phạm tội đã có sai lầm về khách thể.

Còn trong trường hợp sai lầm về đôi tượng, người phạm tội không có sai lầm về khách thể.

Ví dụ: Đỗ Trung Kiên định giết Lê Trọng Đại nhưng đã bắn nhầm Nguyễn Quốc Cưòng do tưồng Cưòng là Đại.

Trong trường hợp này người phạm tội chỉ có sai lầm về đối tượng mà không sai lầm về khách thể. Sai lầm về đối tượng không ảnh hưởng gì đến trách nhiệm hình sự của người phạm tội.

* Sai lầm về quan hệ nhân quả là sai lầm của chủ thể trong việc đánh giá sự phát triển của hành vi mà mình đã thực hiện.

Ví dụ: Lò A Tủa có mâu thuẫn sâu sắc với Tráng A Sua nên có ý định giết Sua nhưng khi dùng súng để bắn Sua đã bắn chệch, nên đạn trúng vào Lò A Sử. Trong trường hợp này, Lò A Tủa vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự về tội “giết người” mà Tủa muốn thực hiện.

* Sai lẩm về công cạ, phương tiện là sai lầm của chủ thể về tính chất của công cụ, phương tiện sử dụng khi thực hiện hành vi.

Ví dụ: Trần Công Danh có ý định giết Võ Chí Bình nên khi thấy Bình ngồi trong nhà Danh đã rút chốt lựu đạn ném vào chỗ Bình ngồi nhưng lựu đạn không nổ do hỏng kíp nổ và Bình không chết.

Trong trường hợp này, Danh đã thực hiện hành vi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội “giết người” (chưa đạt) mà Danh thực hiện.

Một dạng khác của sai lầm này là trường hợp chủ thể nhầm tưởng công cụ, phương tiện không có khả

năng gây ra hậu quả nên đã sử dụng công cụ, phương tiện đó và đã gây ra hậu quả.

Ví dụ: Tưởng súng không có đạn nên Hòa đã chĩa súng vào Đoàn dọa và bóp cò làm súng nổ và Đoàn chết. Trong trường hợp này, chủ thể phải chịu trách nhiệm hình sự về tội vô ý làm chết người (với lỗi vô ý do tự tin).