Cơ sở của trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật hình sự

Sự chính xác trong việc xác định cơ sở của trách nhiệm hình sự không chỉ đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật mà còn là nguyên tắc cốt lõi bảo vệ quyền con người, quyền công dân trước sự tùy tiện của các cơ quan tiến hành tố tụng.

1. Cơ sở của trách nhiệm hình sự là gì?

Theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, cơ sở của trách nhiệm hình sự được xác định là tội phạm. Điều 2 BLHS 2015 khẳng định một cách dứt khoát: "Trách nhiệm hình sự chỉ phát sinh khi có một hành vi đã được luật hình sự quy định là tội phạm". Tội phạm, theo định nghĩa tại khoản 1 Điều 8 BLHS 2015, là "hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý".   

Như vậy, cơ sở của trách nhiệm hình sự không phải là hậu quả, mà là tiền đề pháp lý bắt buộc để truy cứu trách nhiệm hình sự. Hành vi nguy hiểm cho xã hội chỉ là một điều kiện cần, còn hành vi đó phải được cụ thể hóa, định danh là một tội phạm trong BLHS mới có thể trở thành cơ sở pháp lý cho việc truy cứu. Khái niệm này có ý nghĩa nền tảng, giúp phân biệt ranh giới giữa một hành vi vi phạm pháp luật nói chung với một hành vi phạm tội hình sự, đảm bảo sự phân hóa và xử lý đúng đắn các hành vi sai phạm trong xã hội. 

2. Nguyên tắc truy cứu trách nhiệm hình sự

Điều 2, Bộ luật hình sự năm 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017 quy định: "Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự".

Nguyên tắc này là sự cụ thể hóa của nguyên tắc cơ bản trong luật hình sự thế giới: "không có tội, không có hình phạt nếu không có luật" (nullum crimen, nulla poena sine lege). Điều 2 BLHS 2015 khẳng định rằng chỉ những hành vi đã được BLHS quy định là tội phạm mới phải chịu trách nhiệm hình sự.   

Nguyên tắc này có vai trò kép: một mặt, nó là một rào cản pháp lý bảo vệ công dân, tổ chức khỏi sự tùy tiện của nhà nước, đảm bảo rằng không ai có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự một cách hồi tố hoặc vì những hành vi chưa được pháp luật hình sự hóa; mặt khác, nó là công cụ pháp lý để nhà nước thực hiện nhiệm vụ bảo vệ các giá trị cốt lõi của xã hội. Theo Điều 1 BLHS, nhiệm vụ của Bộ luật Hình sự là "bảo vệ chủ quyền quốc gia, an ninh của đất nước, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, quyền con người, quyền công dân, bảo vệ quyền bình đẳng giữa đồng bào các dân tộc, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, tổ chức, bảo vệ trật tự pháp luật". Để thực hiện nhiệm vụ này, BLHS phải chỉ rõ những hành vi nào là tội phạm và những hành vi nào không phải là tội phạm. Do đó, nguyên tắc này không chỉ là một quy tắc bảo vệ mà còn là một quy tắc tổ chức, khẳng định tính duy nhất và tối cao của BLHS trong việc định tội. 

3. Các yếu tố cốt lõi là cơ sở của trách nhiệm hình sự

Tội phạm được cấu thành từ các yếu tố cốt lõi, bao gồm mặt khách quan và mặt chủ quan của tội phạm.

3.1. Yếu tố hành vi phạm tội (Mặt khách quan)

Mặt khách quan của tội phạm là những biểu hiện bên ngoài của tội phạm, bao gồm hành vi nguy hiểm cho xã hội, hậu quả nguy hiểm cho xã hội và mối quan hệ nhân quả giữa chúng.   

Hành vi nguy hiểm cho xã hội: Đây là biểu hiện cụ thể, có thể là "hành động" (làm một việc bị cấm) hoặc "không hành động" (không làm một việc mà pháp luật buộc phải làm). Hành vi này phải có tính chất nguy hiểm, xâm hại hoặc đe dọa xâm hại đến các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ.   

Hậu quả nguy hiểm cho xã hội: Hậu quả là thiệt hại thực tế hoặc nguy cơ thiệt hại được quy định trong cấu thành tội phạm, chẳng hạn như thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản, hoặc an ninh quốc gia.   

Mối quan hệ nhân quả: Để truy cứu trách nhiệm hình sự, phải chứng minh được mối liên hệ tất yếu, khách quan giữa hành vi nguy hiểm và hậu quả xảy ra. Hành vi phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hậu quả. Ví dụ, hành vi cố ý gây thương tích phải trực tiếp làm nạn nhân bị tổn hại sức khỏe, với tỉ lệ thương tật từ 11% trở lên (hoặc dưới 11% nhưng thuộc các trường hợp đặc biệt).   

3.2. Yếu tố chủ thể có năng lực trách nhiệm hình sự

Chủ thể của tội phạm là cá nhân hoặc pháp nhân thương mại đã thực hiện hành vi phạm tội. Đối với cá nhân, chủ thể phải đáp ứng hai điều kiện: độ tuổi và năng lực nhận thức/điều khiển hành vi.   

Độ tuổi: Theo Điều 12 BLHS 2015, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.   

Năng lực nhận thức và điều khiển hành vi: Điều 21 BLHS 2015 quy định người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong tình trạng không có khả năng nhận thức hoặc không có khả năng điều khiển hành vi của mình do bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.   

Để trực quan hóa các quy định này, bảng dưới đây phân tích chi tiết năng lực trách nhiệm hình sự theo độ tuổi và tình trạng tâm thần:

3.3. Yếu tố lỗi hình sự (mặt chủ quan)

Lỗi là dấu hiệu bắt buộc của mặt chủ quan, thể hiện thái độ tâm lý của người phạm tội đối với hành vi nguy hiểm và hậu quả do hành vi đó gây ra.   

Lỗi cố ý:

• Cố ý trực tiếp: Theo khoản 1 Điều 10 BLHS 2015, người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả và mong muốn hậu quả xảy ra. Ví dụ: Một người dùng dao đâm vào vùng hiểm yếu trên cơ thể nạn nhân với mong muốn tước đoạt tính mạng của họ.   
• Cố ý gián tiếp: Theo khoản 2 Điều 10 BLHS 2015, người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm, thấy trước hậu quả có thể xảy ra, tuy không mong muốn nhưng vẫn có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra. Ví dụ: A có thù ghét với B. Khi thấy B bị rắn độc cắn, dù biết B có thể tử vong nhưng A vẫn bỏ mặc, không cứu giúp. A không trực tiếp mong muốn B chết nhưng đã chấp nhận khả năng đó. Trong án lệ số 59/2023/AL, Tòa án nhân dân tối cao đã làm rõ lỗi cố ý gián tiếp trong vụ án "Giết người", khi bị cáo điều khiển xe mô tô bỏ chạy biết trước hành vi có thể gây tai nạn chết người nhưng vẫn để mặc cho hậu quả xảy ra.   

Lỗi vô ý:

• Vô ý do quá tự tin: Theo khoản 1 Điều 11 BLHS 2015, người phạm tội tuy thấy trước hành vi của mình có thể gây ra hậu quả nguy hại cho xã hội nhưng lại cho rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được. Ví dụ: Một người lái xe vượt đèn đỏ trên đoạn đường vắng, tin rằng có thể xử lý được tình huống nhưng vẫn gây tai nạn nghiêm trọng.   
• Vô ý do cẩu thả: Theo khoản 2 Điều 11 BLHS 2015, người phạm tội không thấy trước hành vi của mình có thể gây ra hậu quả nguy hại cho xã hội, mặc dù phải thấy trước và có thể thấy trước hậu quả đó. Ví dụ: Một kế toán trưởng sơ suất không kiểm tra lại chứng từ, dẫn đến nhập sai số liệu và gây thiệt hại nghiêm trọng cho công ty.   

Để làm rõ sự khác biệt giữa các loại lỗi, đặc biệt là giữa cố ý gián tiếp và vô ý do quá tự tin, bảng so sánh dưới đây trình bày các yếu tố cốt lõi của mặt chủ quan:

4. Cơ sở trách nhiệm hình sự của Pháp nhân thương mại

Một trong những điểm đổi mới quan trọng của BLHS 2015 là việc bổ sung pháp nhân thương mại vào nhóm chủ thể chịu trách nhiệm hình sự. Điều này mở rộng phạm vi điều chỉnh của pháp luật hình sự đối với các hành vi phạm tội trong lĩnh vực kinh tế, môi trường, an ninh mạng, v.v..   

Điều 75 BLHS 2015 quy định các điều kiện cụ thể để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại: hành vi phạm tội phải được thực hiện vì lợi ích của pháp nhân; được thực hiện dưới sự chỉ đạo, điều hành của người có thẩm quyền trong pháp nhân; và pháp nhân không áp dụng các biện pháp cần thiết để ngăn chặn hành vi phạm tội. Việc xác định cơ sở của trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại dựa trên sự tích hợp của các yếu tố trên, phản ánh một xu hướng hiện đại trong luật hình sự thế giới, coi các tổ chức cũng có thể là chủ thể của tội phạm.

5. Phân biệt "Cơ sở của trách nhiệm hình sự" và "Cấu thành tội phạm"

Mối quan hệ giữa hai khái niệm này là một trong những vấn đề học thuật và thực tiễn quan trọng nhất trong luật hình sự.

Trong khoa học luật hình sự Việt Nam, quan điểm phổ biến cho rằng "cấu thành tội phạm là cơ sở pháp lý trực tiếp và duy nhất của trách nhiệm hình sự". Cấu thành tội phạm bao gồm bốn yếu tố: khách thể, mặt khách quan, chủ thể, và mặt chủ quan. Một hành vi chỉ được coi là tội phạm và là cơ sở để truy cứu trách nhiệm hình sự khi và chỉ khi nó chứa đựng đầy đủ các dấu hiệu của một cấu thành tội phạm cụ thể.   

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng quan điểm trên, mặc dù đúng về mặt lý luận, nhưng có thể chưa hoàn toàn đầy đủ trong thực tiễn. Việc áp dụng pháp luật hình sự không chỉ dựa vào nội dung của BLHS. Các văn bản hướng dẫn chi tiết của các cơ quan có thẩm quyền, chẳng hạn như Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, có vai trò rất quan trọng trong việc làm rõ các dấu hiệu của tội phạm và các tình tiết phức tạp.   

Ví dụ, để định tội "Tàng trữ trái phép chất ma túy," ngoài việc xem xét các yếu tố trong điều luật, cơ quan tố tụng còn phải căn cứ vào các văn bản hướng dẫn chi tiết về "lượng" ma túy để xác định khung hình phạt. Hơn nữa, các vấn đề phức tạp như "lỗi về sự kiện" hay "lỗi về pháp luật" hiện tại vẫn chưa được quy định rõ ràng trong BLHS mà chỉ được giải quyết trong lý luận và thực tiễn xét xử. Điều này cho thấy, cơ sở của trách nhiệm hình sự trong thực tiễn không chỉ bao gồm "cấu thành tội phạm" được ghi nhận trong BLHS mà còn là toàn bộ hệ thống các quy định pháp luật và văn bản hướng dẫn liên quan, tạo nên một hệ thống pháp lý "sống" liên tục được điều chỉnh và bổ sung.   

Bảng so sánh sau đây sẽ làm rõ sự khác biệt và mối liên hệ giữa hai khái niệm này:

6. Trách nhiệm hình sự đối với đồng phạm và tội phạm có tổ chức

Trong trường hợp có nhiều người cùng thực hiện một tội phạm, việc xác định cơ sở của trách nhiệm hình sự được thực hiện theo các nguyên tắc của chế định đồng phạm. Theo Điều 17 BLHS 2015, đồng phạm là trường hợp "hai người trở lên cùng cố ý thực hiện một tội phạm". Tội phạm có tổ chức là "hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm".   

Việc xác định trách nhiệm hình sự của đồng phạm được cá thể hóa dựa trên vai trò của từng người:   

• Người thực hành: Người trực tiếp thực hiện tội phạm.   
• Người tổ chức: Người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc thực hiện tội phạm.   
• Người xúi giục: Người kích động, dụ dỗ người khác thực hiện tội phạm.   
• Người giúp sức: Người tạo điều kiện về vật chất hoặc tinh thần cho việc thực hiện tội phạm.   

Một nguyên tắc quan trọng trong chế định đồng phạm là "người đồng phạm không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi vượt quá của người thực hành". Nguyên tắc này khẳng định rằng mỗi đồng phạm chỉ chịu trách nhiệm về những hành vi nằm trong phạm vi thỏa thuận ban đầu. Ví dụ, nếu nhóm đồng phạm chỉ bàn bạc và thống nhất thực hiện hành vi trộm cắp, nhưng người thực hành lại thực hiện thêm hành vi hiếp dâm nạn nhân, thì các đồng phạm khác chỉ phải chịu trách nhiệm về tội trộm cắp, không phải chịu trách nhiệm về tội hiếp dâm. Nguyên tắc này đảm bảo sự công bằng và cá thể hóa trách nhiệm hình sự, phù hợp với ý chí của từng người trong vụ án.

7. Các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự

Bên cạnh các yếu tố cấu thành tội phạm, pháp luật hình sự Việt Nam cũng quy định các trường hợp mà một hành vi nguy hiểm cho xã hội không bị coi là tội phạm và do đó không phải chịu trách nhiệm hình sự. Đó là các trường hợp "Phòng vệ chính đáng" và "Tình thế cấp thiết".   

• Phòng vệ chính đáng (Điều 22 BLHS): Là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích hợp pháp của mình, của người khác, của Nhà nước mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm quyền hoặc lợi ích đó. Hành vi này không phải là tội phạm vì nó không mang tính chất nguy hiểm cho xã hội, mặc dù có thể gây thiệt hại.   
• Tình thế cấp thiết (Điều 23 BLHS): Là tình thế gây thiệt hại cho quyền hoặc lợi ích hợp pháp của mình hoặc của người khác để tránh một nguy cơ đang thực tế đe dọa. Hành vi này không phải là tội phạm vì nó được thực hiện trong hoàn cảnh bắt buộc để ngăn chặn một mối nguy hiểm lớn hơn.   

Bản chất của các trường hợp này là thiếu một hoặc nhiều yếu tố cấu thành tội phạm, đặc biệt là yếu tố "lỗi hình sự." Mặc dù hành vi khách quan có thể gây ra hậu quả, nhưng nó không xuất phát từ ý chí phạm tội của người thực hiện, mà là một hành động mang tính tất yếu để bảo vệ lợi ích hợp pháp. Vì vậy, các hành vi này không cấu thành tội phạm và không thể là cơ sở để truy cứu trách nhiệm hình sự.

Kết luận 

Cơ sở của trách nhiệm hình sự là một khái niệm trung tâm, đảm bảo sự công bằng, minh bạch và tuân thủ pháp luật trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam. BLHS 2015, với những đổi mới quan trọng như việc bổ sung chủ thể là pháp nhân thương mại, đã nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng chống tội phạm trong bối cảnh phát triển kinh tế và xã hội hiện đại. Các quy định chi tiết về các yếu tố cấu thành tội phạm, từ hành vi, chủ thể đến lỗi hình sự, đã tạo ra một khuôn khổ pháp lý vững chắc cho việc định tội và cá thể hóa hình phạt.

Tuy nhiên, việc áp dụng cơ sở của trách nhiệm hình sự trong thực tiễn vẫn còn đối diện với nhiều thách thức. Sự phụ thuộc vào các văn bản hướng dẫn rải rác và các tranh luận học thuật về một số khái niệm phức tạp cho thấy hệ thống pháp luật hình sự cần tiếp tục được hoàn thiện. Để đảm bảo tính minh bạch và dễ tiếp cận, cần có sự hệ thống hóa và làm rõ hơn các quy định về lỗi và cấu thành tội phạm ngay trong BLHS. Việc tiếp tục nghiên cứu, tổng kết thực tiễn xét xử và ban hành các văn bản pháp luật đầy đủ, đồng bộ sẽ góp phần củng cố nguyên tắc pháp chế, nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ vững chắc quyền, lợi ích hợp pháp của mọi cá nhân, tổ chức.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.