Câu hỏi được biên tập từ chuyên mục tư vấn luật Hình sự của Công ty luật Minh Khuê

Kính chào luật sư Minh Khuê hiện tại tôi đang là kế toán một công ty tại Hà Nội, tôi đã làm việc tại công ty được 3 năm trong thời gian gần đây tôi có bị cấp trên của mình đụng chạm có những hành vi mà tôi cho rằng có dấu hiệu quấy rối tình dục đối với tôi. Tuy nhiên tôi không biết rõ hành vi đụng chạm, vuốt ve như vậy có vi phạm pháp luật và có thể xem là hành vi quấy rối tình dục không mong luật sư Minh Khuê có thể giải thích cho tôi hiểu rõ hơn về hành vi này. Xin chân thành cảm ơn.

>> Luật sư tư vấn pháp luật Hình sự, gọi:  1900.6162

Trả lời:

Chào bạn, cảm ơn bạn đã tin tưởng và gửi câu hỏi đề nghị tư vấn luật đến Bộ phận luật sư tư vấn pháp luật của Công ty Luật Minh Khuê. Nội dung câu hỏi của bạn đã được đội ngũ luật sư của Chúng tôi nghiên cứu và tư vấn cụ thể như sau:

 Luật sư tư vấn:

1. Quấy rối tình dục là như thế nào có đặc điểm ra sao

Thế giới phát triển với nhiều nền kinh tế năng động và lớn mạnh, ở mỗi cường quốc kinh tế Châu Âu, Bắc Mỹ, Nhật Bản… lại có những thành quả riêng mà chúng ta phải học tập. Tuy là vậy, nền tư pháp Việt Nam so với những quốc gia kể trên cũng có những kết quả khả quan đáng kể, điển hình là tình hình tội phạm trong nước diễn biến không quá phức tạp. So với nước ngoài, chẳng hạn Mỹ, hành vi quấy rối tình dục nước ta không nghiêm trọng bằng, thế nhưng cùng với thời gian và xu hướng những năm gần đây quấy rối tình dục ở Việt Nam đang gia tăng và tinh vi hơn đôi khi không kém gì các quốc gia khác đó.

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, bộ quy tắc ứng xử về quấy rối tình dục tại nơi làm việc có nêu ra khái niệm về quấy rối tình dục như sau: “Quấy rối tình dục là hành vi có tính chất tình dục gây ảnh hưởng tới nhân phẩm của nữ giới và nam giới, đây là hành vi không được chấp nhận, không mong muốn và không hợp lý làm xúc phạm đối với người nhận, và tạo ra môi trường làm việc bất ổn, đáng sợ, thù địch và khó chịu.Còn theo định nghĩa trong Bộ luật lao động 2019 tại khoản 9 điều 3 thì: Quấy rối tình dục tại nơi làm việc là hành vi có tính chất tình dục của bất kỳ người nào đối với người khác tại nơi làm việc mà không được người đó mong muốn hoặc chấp nhận. Nơi làm việc là bất kỳ nơi nào mà người lao động thực tế làm việc theo thỏa thuận hoặc phân công của người sử dụng lao động”. Theo định nghĩa trên cũng như định nghĩa về quấy rối tình dục của các bộ luật của các quốc gia khác thì người bị quấy rối tình dục có thể là cả nam lẫn nữ, chứ không riêng mình nữ mới bị quấy rối tình dục. Tuy nhiên trong phạm vi bài viết chỉ nhấn mạnh vào hành vi quấy rối tình dục đối với nữ.

Theo quy định trong bộ quy tắc ứng xử về quấy rối tình dục tại nơi làm việc thì về mặt hình thức, quấy rối tình dục gồm có:

Quấy rối tình dục bằng hành vi mang tính thể chất như tiếp xúc, hay cố tình động chạm không mong muốn, sờ mó, vuốt ve, cấu véo, ôm ấp hay hôn cho tới tấn công tình dục, cưỡng dâm, hiếp dâm

Quấy rối tình dục bằng lời nói gồm các nhận xét không phù hợp về mặt xã hội, văn hóa và không được mong muốn, bằng những ngụ ý về tình dục như những truyện cười gợi ý về tình dục hay những nhận xét về trang phục hay cơ thể của một người nào đó khi có mặt họ hoặc hướng tới họ. Hình thức này còn bao gồm cả những lời đề nghị và những yêu cầu không mong muốn hay lời mời đi chơi mang tính cá nhân một cách liên tục

Quấy rối tình dục bằng hành vi phi lời nói gồm các hành động không được mong muốn như ngôn ngữ cơ thể khiêu khích, biểu hiện không đứng đắn, cái nhìn gợi tình, nháy mắt liên tục, các cử chỉ của các ngón tay… Hình thức này cũng bao gồm việc phô bày các tài liệu khiêu dâm, hình ảnh, vật, màn hình máy tính, các áp phích, thư điện tử, ghi chép, tin nhắn liên quan tới tình dục.

Quấy rối tình dục có hai loại là quấy rối tình dục trao đổi và quấy rối tình dục tạo môi trường làm việc ghê sợ. Quấy rối tình dục trao đổi là hành vi nhằm mục đích trao đổi diễn ra khi người sử dụng lao động, người giám sát, người quản lý, hay đồng nghiệp thực hiện hay cố gắng thực hiện nhằm gây ảnh hưởng đến quy trình tuyển dụng, thăng chức, đào tạo, kỷ luật,sa thải,tăng lương hay các lợi ích khác của người lao động để đổi lấy sự thoả thuận về tình dục. Trong khi người sử dụng lao động và những người có quyền áp đặt điều kiện lao động giống như người sử dụng lao động chủ yếu thực hiện hành vi quấy rối tình dục trao đổi thì loại quấy rối tình dục đáng ghê sợ chủ yếu do đồng nghiệp, khách hàng ... của người lao động là nạn nhân của quấy rối tình dục thực hiện . Quấy rối tình dục có ở nhiều nơi và đối với nhiều đối tượng, nhưng một trong số những nơi rất đông như vậy là nơi làm việc. Điều đáng nói là trong môi trường làm việc đã có quy định của cơ quan, tổ chức cũng như pháp luật Nhà nước và sự bất hợp tác của người lao động song hành vi này vẫn cứ diễn ra. Một thực tế phải nói, người bị quấy rối tình dục bao gồm hai nhóm, một là người bị quấy rối tình dục nhưng lại không nhận thức được, hai là người bị quấy rối tình dục nhận thức được nhưng lại âm thầm chịu đựng.  Rõ ràng với người bị quấy rối tình dục, giường như họ không có một cánh của pháp lý an toàn để thoát hiểm khi bị xâm phạm. Thực tiễn, hành vi quấy rối tình dục đang được nhận thức  hết sức mơ hồ, có đến 80% trong số các nạn nhân không hiểu rõ được hình thức nào có thể được coi là quấy rối tình dục. Rất nhiều trong số những nạn nhân nữ hoặc người được hỏi  về quấy rối tình dục chỉ biết đây là các hành vi dùng lời lẽ khiêu gợi, sàm sỡ, hoặc gượng ép quan hệ tình dục. Trong khi đó, họ lại không biết hoặc không được cập nhật kiến thức về quấy rối tình dục nên không biết các hành vi gọi điện, nhắn tin, Show hình khiêu dâm cũng là hành vi của quấy rối tình dục.

2. Pháp luật quốc tế quy định thế nào về quấy rối tình dục

Pháp luật quốc tế luôn dành những ưu tiên tối đa cho nữ giới trước những hành vi xâm hại quyền và lợi ích của họ. Và trong vấn đề quấy rối tình dục cũng vậy, trong khi chủ thể thực hiện hành vi quấy rối tình dục là nam giới thì phụ nữ luôn là nạn nhân của những vụ vi phạm thái quá này. Mục đích của luật công pháp quốc tế khi quy định về quấy rối tình dục là nhằm hướng tới xoá bỏ sự phân biệt đối xử đối với phụ nữ trong nạn quấy rối, xoá bỏ tình trạng chịu đựng bị quấy rối và kêu gọi sự lên tiếng từ phía phụ nữ. Trong các điều ước quốc tế về quyền của phụ nữ, phải kể đến Công ước CEDAW về xoá bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ. Công ước tuy không nêu chi tiết liên quan đến vấn đề quấy rối tình dục nhưng cũng đã khái lược cơ bản những quyền của phụ nữ phải được đảm bảo tại nơi làm việc. Trong các quyền đó tất nhiên có quyền yêu cầu chấm dứt quấy rối tình dục. Cụ thể, tại khoản 1, điều 11 công ước có quy định:

Các quốc gia thành viên Công ước phải áp dụng tất cả những biện pháp thích hợp để xoá bỏ sự phân biệt đối xử chống lại phụ nữ trong lĩnh vực việc làm, nhằm đảm bảo những quyền như nhau trên cơ sở bình đẳng nam nữ, cụ thể là:

Quyền được làm việc, một quyền không thể chuyển nhượng của tất cả mọi người;

Quyền được hưởng các cơ hội có việc làm như nhau, kể cả việc áp dụng những tiêu chuẩn như nhau khi tuyển dụng;

Quyền tự do lựa chọn ngành nghề và việc làm, quyền thăng chức, an ninh việc làm, tất cả các phúc lợi và điều kiện dịch vụ, quyền được đào tạo nghề và được đào tạo lại, kể cả thực tập nghề, đào tạo nâng cao và đào tạo định kỳ;

Quyền được trả thù lao bình đẳng, kể cả trong việc hưởng các phúc lợi, được trả lương như nhau khi làm những Công việc có giá trị ngang nhau, cũng như được đối xử như nhau trong việc đánh giá chất lượng công việc;

Quyền được hưởng an sinh xã hội, đặc biệt trong các trường hợp về hưu, thất nghiệp, đau ốm, tàn tật, tuổi già và các tình trạng mất khả năng lao động khác, cũng như quyền được nghỉ phép có hưởng lương;

Quyền được bảo vệ sức khỏe và an toàn lao động, kể cả bảo vệ chức năng sinh đẻ. "

Như vậy, khoản 1 điều 11 Công ước đã quy định rõ phụ nữ được đảm bảo những quyền nhất định để tránh hành vi quấy rối tình dục trao đổi. Như tại điểm a, b, c,d trên đã nhấn mạnh vào quá trình bình đẳng trong việc làm, tuyển dụng, thăng chức, trả thù lao mà thông thường người sử dụng lao động sẽ tìm cách hành động nhằm gây ảnh hưởng đến quy trình tuyển dụng, thăng chức, đào tạo, kỷ luật,sa thải,tăng lương hay các lợi ích khác của người lao động để đổi lấy sự thoả thuận về tình dục. Đồng thời với các quy định rõ ràng, Công ước CEDAW còn quy định trách nhiệm cho các quốc gia thành viên khi tham gia ký kết công ước, trong đó có xoá bỏ hành vi quấy rối tình dục.

Các quốc gia thành viên Công ước cam kết sẽ áp dụng tất cả các biện pháp cần thiết ở cấp độ quốc gia nhằm thực hiện đầy đủ các quyền đó được công nhận trong Công ước này

Với Việt Nam, để xoá bỏ hành vi quấy rối tình dục trong công ước đã chỉ ra, nhà nước đã thi hành nhiều biện pháp như ban hành pháp luật về quấy rối tình dục, thực thi giáo dục giới tính, ... nhằm ngăn ngừa hành vi xấu xa này.Tóm lại, xét về góc độ vĩ mô trong khu khu vực và trên thế giới, Việt Nam đã có đầy đủ cơ sở pháp lý cũng như cơ chế thi hành về giải quyết quấy rối tình dục.

3. Pháp luật bình đẳng giới quy định thế nào về quấy rối tình dục

Pháp luật bình đẳng giới của nước ta tuy có quy định không nhiều về quấy rối tình dục nhưng cũng là văn bản quan trọng nhằm hạn chế sự xâm hại thể chất cũng như tinh thần ở mức độ nhẹ của nam giới đối với nữ giới. Tinh thần của luật bình đẳng gới là nam nữ bình quyền, ngang nhau về điều kiện và cơ hội phát huy năng lực của mình và thụ hưởng như nhau về thành quả. Chính vì vậy, Luật Bình đẳng giới ra đời cũng là một nghành luật điều chỉnh quan hệ xã hội giữa người bị xâm phạm và kẻ quấy rối tình dục, nhằm tiến tới chấm dứt hành vi đồi bại gây ảnh hưởng đến tinh thần và kìm hãm sự phát triển ở một góc độ nào đó của phụ nữ. Khác với Công ước CEDAW, trong  Luật Bình đẳng giới không có quy định rõ ràng về các hành vi xâm phạm quấy rối tình dục. tại khoản 4 điều 10 luật chỉ quy định chung chung về các hành vi quấy rối tình dục.

Điều 10. Các hành vi bị nghiêm cấm

Cản trở nam, nữ thực hiện bình đẳng giới.

Phân biệt đối xử về giới dưới mọi hình thức.

Bạo lực trên cơ sở giới.

Các hành vi khác bị nghiêm cấm theo quy định của pháp luật.

Tuy nhiên có thể thấy Luật Bình đẳng giới cũng đã có quan tâm đến vấn đề này. Đồng thời trong Luật Bình đẳng giới, pháp luật cũng đã có những giải pháp ngăn chặn hành vi quấy rối tình dục, đó chính là biện pháp quy định bắt buộc các  cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị-xã hội trong phạm vi quyền hạn của mình phải ban hành các quy định, tổ chức thực hiện, chấp hành nghiêm quy định pháp luật về quấy rối tình dục. Cơ sở pháp lý tại điểm c khoản 2 điều 31:

Trong hoạt động, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị – xã hội có trách nhiệm sau đây:

Giáo dục về giới và pháp luật về bình đẳng giới cho cán bộ, công chức, viên chức, người lao động do mình quản lý;”

Tương tự như vậy, Luật Bình đẳng giới cũng quy định về quấy rối tình dục tại nơi làm việc với các cơ quan tổ chức khác như sau:

Căn cứ vào khả năng, điều kiện của mình, cơ quan, tổ chức chủ động hoặc phối hợp tham gia các hoạt động thúc đẩy bình đẳng giới sau đây:

Tổ chức các hoạt động tuyên truyền kiến thức về giới và pháp luật về bình đẳng giới cho các thành viên của cơ quan, tổ chức và người lao động.

Có thể nói, quy định về quấy rối tình dục trong Luật Bình đẳng giới tuy hơi ít, chỉ phảng phất một chút thông qua các nội dung quan trọng của luật nhưng qua đó cũng đã cho ta thấy được sự quan tâm của pháp luật về bình đẳng giới.

4. Pháp luật lao động quy định thế nào về quấy rối tình dục

Môi trường làm việc là một trong số những nơi sảy ra rất nhiều hành vi quấy rối tình dục của đồng nghiệp nam, chủ sử dụng lao động với lao động nữ, đây cũng là nơi chiếm số lượng lớn các hành vi xấu xa diễn ra trong xã hội. Để ngăn chặn điều này, pháp luật lao động đã có những quy định riêng cho nữ lao động và những quy định dó nằm trong Bộ luật lao động. Phát huy tinh thần của các luật và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên về quấy rối tình dục, Bộ luật lao động mới ban hành đã có những quy định cứng rắn hơn trong việc bảo vệ người lao động. Trước hết là ghi nhận về quyền được bảo vệ khỏi quấy rối tình dục. Việc phát huy quyền tự nhiên của con người như một quyền bất khả xâm phạm là cơ sở tối quan trọng để giảm thiểu các hành vi xâm phạm quyền đó trên thực tiễn. Bộ luật lao động đưa vào đây những quy định thể hiện quyền tự do tình dục của người lao động vừa chứng tỏ sự phát triển đi lên của hệ thống pháp luật đồng thời cũng tạo điều kiện cho việc tuân thủ pháp luật và thực hiện pháp luật có hiệu quả. Điển hình như ở điểm a khoản 1 điều 5 bộ luật có quy định:

Điều 5. Quyền và nghĩa vụ của người lao động

Người lao động có các quyền sau đây:

Làm việc; tự do lựa chọn việc làm, nơi làm việc, nghề nghiệp, học nghề, nâng cao trình độ nghề nghiệp; không bị phân biệt đối xử, cưỡng bức lao động, quấy rối tình dục tại nơi làm việc

Hay tại điều 35 cũng có quy định như vậy

Điều 35. Quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động của người lao động

Người lao động có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động không cần báo trước trong trường hợp sau đây:

 Bị quấy rối tình dục tại nơi làm việc.

Các quyền cơ bản này của người lao động có thể thấy như một sự bảo vệ trước pháp luật của Nhà nước dành cho họ. Chẳng hạn như quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, đây không chỉ là một thứ vũ khí chống trả của nạn nhân mà còn tác động trực tiếp đến đối tượng thực hiện hành vi xúc phạm danh dự này, nhất là người sử dụng lao động. Quy định này buộc đối tượng đó phải có những thiệt hại nhất định trong lao động từ đó làm giảm hành vi quấy rối tình dục trong lao động. Đồng thời, pháp luật còn dành sự quan tâm nhất định đến người lao động trước vấn đề quấy rối tình dục, để tạo môi trường làm việc thực sự tốt đẹp đối với các nữ lao động. Tại khoản 1 điều 135 có quy định:

Bảo đảm quyền bình đẳng của lao động nữ, lao động nam, thực hiện các biện pháp bảo đảm bình đẳng giới và phòng, chống quấy rối tình dục tại nơi làm việc”

Đây là chính sách của Nhà nước về quấy rối tình dục, thể hiện rõ ý chí, quan điểm và phương hướng hành động. Có thể nói, khác với các lĩnh vực khác, lao động là lĩnh vực nhà nước hết sức quan tâm và quấy rối tình dục cũng vì tỷ lệ sảy ra cao cũng như thúc đẩy sự phát triển xã hội, văn minh và bảo vệ nhân phẩm con người.

Tại khoản 7 điều 67 có quy định:

Điều 67. Nội dung thương lượng tập thể

Các bên thương lượng lựa chọn một hoặc một số nội dung sau để tiến hành thương lượng tập thể:

Bảo đảm bình đẳng giới, bảo vệ thai sản, nghỉ hằng năm; phòng, chống bạo lực và quấy rối tình dục tại nơi làm việc”

Điều này chứng tỏ Bộ luật lao động đã nhắm đến loại bỏ hành vi xấu xa này trong các cuộc thương lượng tập thể nhằm đạt được quan hệ lao động tiến bộ, hài hoà, ổn định hơn. Nếu thương lượng tập thể thành công, người lao động sẽ có một biện pháp bảo về ngay trong chính doanh nghiệp, tổ chức dó. Còn, tại điểm d khoản 2 điều 118 thì quy định:

Nội dung nội quy lao động không được trái với pháp luật về lao động và quy định của pháp luật có liên quan. Nội quy lao động bao gồm những nội dung chủ yếu sau đây:

Phòng, chống quấy rối tình dục tại nơi làm việc; trình tự, thủ tục xử lý hành vi quấy rối tình dục tại nơi làm việc;

Pháp luật lao động quy định đưa phòng chống và xử lý quấy rối tình dục vào nội quy lao động có ý nghĩa hết sức thiết thực. Việc làm này giúp cho lao động nam không thể hoặc gặp khó khăn khi thực hiện hành vi quấy rối tình dục với lao động nữ nếu không muốn gặp phải biện pháp xử lý vi phạm. Điều luật làm nâng cao trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, giảm thiểu số lượng các vụ quấy rối, củng cố niềm tin cho chị em phụ nữ, nhất là những những thường xuyên phải chịu đựng xâm phạm có cơ hội lên tiếng.

5. Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, bộ quy tắc ứng xử về quấy rối tình dục tại nơi làm việc 

Bộ quy tắc ứng xử về quấy rối tình dục tại nơi làm việc là văn bản pháp luật gồm 6 chương, 3 phụ lục quy định về:

Mục tiêu của bộ quy tắc

Phạm vi áp dụng của bộ quy tắc.

Khái niệm và các hình thức quấy rối tình dục

Vai trò và trách nhiệm của người sử dụng lao động, người lao động, tổ chức công đoàn, tổ chức của người sử dụng lao động, thanh tra lao động.

Khuyến khích việc ban hành nội quy, quy chế vè phòng chống quấy rối tình dục tại nơi làm việc.

Khuyến nghị việc tuyên truyền, phổ biến quy định về phòng chống quấy rối tình dục tại nơi làm việc

Quy trình giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Mẫu quy định về phòng, chống quấy rối tình giục tại doanh nghiệp

Một số câu hỏi thường gặp về việc phòng chống quấy rối tình dục tại nơi làm việc.

Bộ quy tắc  áp dụng cho tất cả các doanh nghiệp, dù là đơn vị sản xuất hay kinh doanh, ở khu vực công và khu vực tư nhân, không kể quy mô. Đối với những doanh nghiệp có quy mô nhỏ có thể điều chỉnh một số nội dung trong Bộ quy tắc để đảm bảo sự phù hợp với mô hình hoạt động của doanh nghiệp, nhưng phải tuân thủ những nguyên tắc chung của Bộ quy tắc. Thuật ngữ “nơi làm việc” trong Bộ quy tắc không chỉ bao hàm những địa điểm cụ thể nơi thực hiện công việc như văn phòng hay nhà máy, mà còn là những địa điểm khác có liên quan tới công việc. Do đó, nơi làm việc ở đây có thể hiểu theo nghĩa rộng là bao gồm cả những địa điểm hay những việc có liên quan đến công việc như:

Các hoạt động xã hội liên quan đến công việc, như tiệc chiêu đãi, đón tiếp được doanh nghiệp tổ chức, dành cho nhân viên hoặc khách hàng,…;

Hội thảo,tập huấn;

Chuyến đi công tác chính thức;

Các bữa ăn liên quan đến công việc;

Hội thoại trên điện thoại liên quan đến công việc;

Các hoạt động giao tiếp liên quan đến công việc qua phương tiện điện tử…

(Trích chương II Bộ quy tắc ứng xử về quấy rối tình dục tại nơi làm việc )

Trên đây là tư vấn của chúng tôi.  Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900.6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật Hình sự - Công ty luật Minh Khuê