Phạt tiền là gì? Hình phạt tiền theo Điều 35 Bộ Luật Hình sự

Hình phạt tiền là một biện pháp cưỡng chế mang tính kinh tế, đã khẳng định vai trò ngày càng quan trọng trong hệ thống hình phạt của Việt Nam. Bài viết sẽ phân tích chuyên sâu, được thực hiện dựa trên cơ sở pháp lý là  và các văn bản liên quan.

Hình phạt tiền là một chế định quan trọng được quy định tại Điều 35 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017 và năm 2025), đóng vai trò là một trong những biện pháp cưỡng chế kinh tế của Nhà nước đối với người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội. Chế định này không chỉ nhằm trừng trị, răn đe mà còn hướng đến việc tước bỏ nguồn lợi bất chính từ hành vi phạm tội, góp phần vào công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm trong nền kinh tế thị trường hiện đại.  

1. Phạt tiền là gì?

Hình phạt tiền là một hình phạt mang tính chất kinh tế do Tòa án quyết định áp dụng đối với cá nhân hoặc pháp nhân thương mại phạm tội, buộc họ phải nộp một khoản tiền nhất định vào ngân sách nhà nước. Về bản chất, hình phạt này không chỉ mang tính trừng phạt bằng cách tước bỏ một phần tài sản của người phạm tội, mà còn hướng đến mục đích giáo dục, răn đe, ngăn ngừa tái phạm và thu hồi lợi ích kinh tế bất chính có được từ hành vi phạm tội.   

Trong hệ thống hình phạt của Bộ luật Hình sự, hình phạt tiền có một vị trí đặc biệt linh hoạt. Theo quy định tại Điều 35 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), phạt tiền có thể được áp dụng với hai vai trò khác nhau: Có thể là hình phạt chính hoặc là hình phạt bổ sung. Vị trí này cho phép Tòa án có sự linh hoạt trong việc cá thể hóa hình phạt, cân nhắc giữa mục tiêu răn đe và điều kiện kinh tế của người phạm tội. 

Như vậy, Phạt tiền là hình thức xử phạt tác động trực tiếp đến kinh tế của người phạm tội.

Phạt tiền trong từng lĩnh vực (hành chính hoặc hình sự) sẽ có các tính chất khác nhau, cụ thể:

• Phạt tiền trong lĩnh vực hình sự có thể là hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung, khi bị áp dụng hình phạt này người phạm tội sẽ được tính là có án tích (vì khi đã bị áp dụng hình phạt có nghĩa là hành vi bạn thực hiện là tội phạm nên sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự)
• Còn phạt tiền trong lĩnh vực hành chính là một hình thức xử phạt vi phạm hành chính, không bị tính là có án tích và hành vi vi phạm bị xử phạt cũng không bị xem là tội phạm.

Dưới đây là bảng so sánh tổng quan về phạt tiền:

2. Quy định về phạt tiền theo Điều 35 Bộ luật Hình sự

Căn cứ Điều 35 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định:

"Điều 35. Phạt tiền

1. Phạt tiền được áp dụng là hình phạt chính đối với các trường hợp sau đây:

a) Người phạm tội ít nghiêm trọng, phạm tội nghiêm trọng do Bộ luật này quy định;

b) Người phạm tội rất nghiêm trọng xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, môi trường, trật tự công cộng, an toàn công cộng và một số tội phạm khác do Bộ luật này quy định.

2. Hình phạt tiền được áp dụng là hình phạt bổ sung đối với người phạm tội về tham nhũng, ma túy hoặc những tội phạm khác do Bộ luật này quy định.

3. Mức tiền phạt được quyết định căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của tội phạm, đồng thời có xét đến tình hình tài sản của người phạm tội, sự biến động của giá cả, nhưng không được thấp hơn 1.000.000 đồng.

4. Hình phạt tiền đối với pháp nhân thương mại phạm tội được quy định tại Điều 77 của Bộ luật này."

Điều 35 Bộ luật hình sự quy định hình phạt “phạt tiền” gồm 04 nội dung như sau:

Thứ nhất, phạt tiền là hình phạt buộc người phạm tội phải nộp một khoản tiền nhất định vào ngân sách nhà nước. Đây là hình thức tước đi lợi ích vật chất của người phạm tội, tác động thẳng đến tài sản qua đó tác động đến ý thức, thái độ của người phạm tội. Là một hình phạt nên phạt tiền cũng mang mục đích răn đe, giáo dục đối với người phạm tội và người khác trong xã hội.

Thứ hai, do phạt tiền là vừa là hình phạt chính và hình phạt bổ sung nên Khoản 1 và Khoản 2 quy định cụ thể cách thức áp dụng hình phạt này

Phạt tiền là hình phạt chính trong các trường hợp:

• Người phạm tội ít nghiêm trọng, phạm tội nghiêm trọng do Bộ luật này quy định.
• Người phạm tội rất nghiêm trọng xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, môi trường, trật tự công cộng, an toàn công cộng và một số tội phạm khác do Bộ luật này quy định.

Phạt tiền là hình phạt bổ sung trong trường hợp người phạm tội về tham nhũng, ma túy hoặc những tội phạm khác như: các tội phạm trật tự quản lý kinh tế, các tội phạm về chức vụ,...

Thứ ba, Khoản 3 Điều 35 quy định mức phạt tiền được quy định tại các điều luật về các tội phạm cụ thể nhưng phải đảm bảo tối thiểu không thấp hơn 1.000.000 đồng.

Thứ tư, Khoản 4 Điều 35 quy định phạt tiền đối với pháp nhân thương mại phạm tội được quy định tại điều 77 Bộ luật hình sự:

“Điều 77. Phạt tiền

1. Phạt tiền được áp dụng là hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung đối với pháp nhân thương mại phạm tội.

2. Mức tiền phạt được quyết định căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm và có xét đến tình hình tài chính của pháp nhân thương mại phạm tội, sự biến động của giá cả nhưng không được thấp hơn 50.000.000 đồng”.

Theo đó hình phạt phạt tiền là hình phạt chính hoặ chình phạt bổ sung đối với pháp nhân thương mại phạm tội. Mức phạt tiền được quy định cụ thể theo từng điều kiện nhất định nhưng không được thấp hơn 50.000.000 đồng.”

Có thể thấy, tùy thuộc vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội mà các chủ thể đã thực hiện, khả năng tài chính và biến động giá cả thị trường thì Tòa án có thể tùy nghi ấn định mức hình phạt tiền trong phạm vi mức phạt tiền mà điều luật cụ thể quy định đối với các chủ thể thực hiện hành vi phạm tội nhưng không được thấp hơn 01 triệu đồng đối với chủ thể thực hiện hành vi phạm tội là cá nhân (Điều 35), không thấp hơn 50 triệu đồng đối với chủ thể thực hiện hành vi phạm tội là pháp nhân thương mại (Điều 77).

Mức hình phạt tiền thấp nhấp mà chủ thể thực hiện tội phạm phải chấp hành đối với cá nhân là 01 triệu đồng, đối với pháp nhân thương mại là 50 triệu đồng. Hình phạt tiền cao nhất có thể áp dụng với cá nhân là 05 tỷ đồng (hình phạt chính), 500 triệu đồng (hình phạt bổ sung); mức hình phạt tiền cao nhất có thể áp dụng với pháp nhân thương mại là 20 tỷ đồng (hình phạt chính), 05 tỷ đồng (hình phạt bổ sung).

2.1. Ví dụ phạt tiền là hình phạt chính

Hình phạt tiền được áp dụng làm hình phạt chính đối với các tội danh ít nghiêm trọng và nghiêm trọng, đặc biệt là các tội liên quan đến kinh tế và trật tự công cộng.

Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự (Điều 201 BLHS):

• Theo quy định, người phạm tội cho vay nặng lãi có thể bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm nếu thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng.  
• Nếu thu lợi bất chính từ 100.000.000 đồng trở lên, mức phạt tiền có thể lên tới 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm. 

Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm (Điều 190 BLHS): Người thực hiện hành vi này có thể bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 1 năm đến 5 năm.  

Ví dụ: một bản án phúc thẩm của TAND TP. Hà Nội về tội "Buôn bán hàng cấm" đã tuyên bị cáo Nguyễn Quỳnh H 12 tháng tù nhưng cho hưởng án treo, với thời gian thử thách 24 tháng.  

Tội sản xuất, buôn bán hàng giả (Điều 192 BLHS): Người sản xuất, buôn bán hàng giả có giá trị từ 20.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng có thể bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 1 năm đến 5 năm.  

2.2. Ví dụ phạt tiền là hình phạt bổ sung

Hình phạt tiền còn được áp dụng như một hình phạt bổ sung cùng với hình phạt chính khác (như cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù). Ví dụ như:

• Tội đánh bạc (Điều 321 BLHS): Nhiều bản án về tội đánh bạc cho thấy Tòa án thường áp dụng hình phạt tiền như một hình phạt bổ sung. Ví dụ: một bị cáo đã bị phạt 12 tháng tù nhưng cho hưởng án treo, đồng thời bị phạt bổ sung 35.000.000 đồng. Một trường hợp khác, một bị cáo bị tuyên phạt 15 tháng tù nhưng cho hưởng án treo, đồng thời bị phạt bổ sung 7.000.000 đồng.  
• Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự (Điều 201 BLHS): Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền bổ sung từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng.  

2.3. Ví dụ phạt tiền đối với pháp nhân thương mại

Đối với pháp nhân thương mại phạm tội, mức phạt tiền tối thiểu là 50.000.000 đồng.  

Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm: Pháp nhân thương mại có thể bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng hoặc từ 3.000.000.000 đồng đến 6.000.000.000 đồng tùy theo mức độ vi phạm. Ngoài ra, pháp nhân còn có thể bị phạt tiền bổ sung từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng.

2.4. Các văn bản pháp luật hướng dẫn về phạt tiền

Việc thi hành hình phạt tiền không chỉ được điều chỉnh bởi Bộ luật Hình sự mà còn bởi nhiều văn bản pháp luật khác.

• Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015: Bộ luật này quy định về trình tự, thủ tục tố tụng, bao gồm cả việc thu thập chứng cứ, xử lý vật chứng liên quan đến tiền phạt trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Việc quản lý và xử lý vật chứng, tiền bạc thu được từ tội phạm được quy định rõ ràng nhằm đảm bảo tính minh bạch và phục vụ cho việc thi hành án sau này.   
• Luật Thi hành án Hình sự 2019: Văn bản này đóng vai trò then chốt trong việc cụ thể hóa quy trình thi hành án. Một điểm mới quan trọng là sự ra đời của Chương XI, với 9 điều quy định chi tiết về việc thi hành án đối với pháp nhân thương mại. Các quy định này làm rõ trách nhiệm của các cơ quan thi hành án, thủ tục hồ sơ, quyền và nghĩa vụ của pháp nhân thương mại, cũng như quy trình cưỡng chế thi hành án.   
• Nghị quyết và Thông tư hướng dẫn: Mặc dù các Nghị quyết trước đây của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao như Nghị quyết số 01/2007/NQ-HĐTP và 01/2010/NQ-HĐTP đã hết hiệu lực do BLHS 1999 đã được thay thế , nhưng vai trò của các văn bản hướng dẫn là không thể phủ nhận. Thực tiễn cho thấy, việc thiếu các Nghị quyết hướng dẫn cụ thể từ cơ quan tư pháp cấp cao sẽ gây ra sự thiếu nhất quán trong việc áp dụng pháp luật tại các Tòa án cấp dưới. Mặc dù Nghị quyết số 03/2024/NQ-HĐTP được ban hành gần đây nhưng chủ yếu hướng dẫn về hoãn, tạm đình chỉ, giảm, miễn chấp hành hình phạt tù, không tập trung trực tiếp vào hình phạt tiền. Điều này cho thấy sự cần thiết của các văn bản hướng dẫn chuyên sâu hơn về hình phạt tiền trong tương lai.

3. Phân biệt hình phạt tiền với các biện pháp kinh tế khác

Hình phạt tiền cần được phân biệt rõ ràng với các biện pháp cưỡng chế tài chính khác, như hình phạt tịch thu tài sản và biện pháp tư pháp tịch thu vật, tiền liên quan trực tiếp đến tội phạm.   

Hình phạt tịch thu tài sản: Tịch thu tài sản là một hình phạt bổ sung, chỉ áp dụng đối với cá nhân, nhằm tước một phần hoặc toàn bộ tài sản thuộc sở hữu của người bị kết án để sung vào ngân sách nhà nước. Khác với hình phạt tiền có mức định lượng cụ thể, BLHS không quy định mức tối thiểu hay tối đa đối với tài sản bị tịch thu, mà Tòa án sẽ cân nhắc để vẫn đảm bảo điều kiện sinh sống cho người bị kết án và gia đình họ.   

Biện pháp tư pháp tịch thu vật, tiền liên quan trực tiếp đến tội phạm: Biện pháp này được quy định tại Điều 47 BLHS, không phải là hình phạt mà là một biện pháp tư pháp nhằm xử lý các tang vật của vụ án. Đối tượng của biện pháp này là các công cụ, phương tiện phạm tội, vật hoặc tiền thu lợi bất chính hoặc các vật thuộc danh mục cấm lưu hành. Biện pháp này có thể áp dụng đối với cả cá nhân và pháp nhân thương mại.

4. Thực tiễn áp dụng hình phạt tiền tại Việt Nam

Thực tiễn áp dụng hình phạt tiền tại Việt Nam đã có những chuyển biến tích cực, đặc biệt sau khi BLHS 2015 mở rộng phạm vi áp dụng. Tại tỉnh Đồng Nai, từ năm 2019 đến năm 2023, hình phạt tiền là hình phạt chính được áp dụng cho 4.192 bị cáo, chiếm tỷ lệ 17.81% trong tổng số các bị cáo bị áp dụng hình phạt chính khác. Tương tự, hình phạt tiền là hình phạt bổ sung được áp dụng cho 530 bị cáo, chiếm tỷ lệ 12.18%. Số liệu này cho thấy hình phạt tiền đã được áp dụng thường xuyên hơn và có xu hướng tăng đều qua các năm.   

Tuy nhiên, phân tích sâu hơn cho thấy những con số này vẫn còn khiêm tốn. Tỷ lệ này vẫn thấp so với tổng số vụ án được đưa ra xét xử. Một hạn chế đáng kể trong thực tiễn là Tòa án có xu hướng ưu tiên áp dụng hình phạt tù thay cho hình phạt tiền, ngay cả đối với những tội phạm ít nghiêm trọng và người phạm tội có nhân thân tốt. Điều này có thể xuất phát từ tâm lý cho rằng hình phạt tù có sức răn đe mạnh hơn và việc thi hành dễ dàng hơn so với việc xác minh tài sản để thi hành án tiền.   

Một điểm bất cập khác là việc áp dụng hình phạt tiền đối với pháp nhân thương mại. Mặc dù Luật Thi hành án Hình sự 2019 đã có chương riêng để điều chỉnh, nhưng thực tiễn tại Đồng Nai cho thấy chưa có bất kỳ vụ án nào áp dụng hình phạt tiền đối với pháp nhân thương mại. Điều này cho thấy một sự tồn tại về mặt pháp lý nhưng lại vắng bóng trên thực tế, phản ánh sự phức tạp trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử loại tội phạm này.

Các bản án về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản thường tuyên hình phạt tù và tập trung vào việc buộc bị cáo bồi thường dân sự (hoàn trả số tiền đã chiếm đoạt), thay vì áp dụng hình phạt bổ sung là phạt tiền. Bản án số 191/2023/HS-PT về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản đã tuyên bị cáo Võ Kim A 14 năm tù và buộc hoàn trả số tiền 5,045,000,000 đồng cho bị hại. Quyết định này nhấn mạnh trách nhiệm bồi thường dân sự, nhưng không đề cập đến việc áp dụng hình phạt tiền như một hình phạt bổ sung.  

Ngược lại, đối với tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự, Điều 201 BLHS quy định khung hình phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng hoặc cải tạo không giam giữ. Các văn bản hướng dẫn lại khuyến nghị Tòa án cần "xem xét áp dụng nghiêm khắc hình phạt tiền là hình phạt chính" đối với tội danh này. Sự khác biệt này cho thấy có một sự thiếu nhất quán trong triết lý áp dụng hình phạt tiền: mặc dù nhà làm luật muốn ưu tiên phạt tiền đối với các tội phạm kinh tế, nhưng trong một số vụ án cụ thể, Tòa án lại bỏ qua hình phạt này. Điều này có thể do một sự cân nhắc ngầm rằng hình phạt tù có sức răn đe mạnh mẽ hơn, hoặc đơn giản là do sự phức tạp trong việc xác minh tài sản để thi hành án, khiến Tòa án lựa chọn con đường "đơn giản hóa" phán quyết bằng cách chỉ tuyên hình phạt tù.

5. Câu hỏi thường gặp (FAQs) về hình phạt tiền  

Hỏi: Hình phạt tiền có phải là một hình phạt mang tính trừng phạt hay chỉ là biện pháp thu hồi lợi ích bất chính?

Đáp: Hình phạt tiền mang cả hai bản chất. Nó là một hình phạt mang tính trừng phạt, buộc người phạm tội phải chịu một sự mất mát về tài sản. Đồng thời, nó cũng có chức năng thu hồi lợi ích kinh tế bất chính có được từ hành vi phạm tội, nhằm tước bỏ động cơ phạm tội vì lợi ích vật chất.

Hỏi: Trong Bộ luật Hình sự có quy định liên quan đến hình thức phạt tiền thay cho phạt tù hay không?

Đáp: Bộ luật hình sự không có quy định về chế độ "phạt tiền thay phạt tù". Tuy nhiên trong một số lỗi nhất định nếu bạn bồi thường thiệt hại, hoàn trả được 3/4 số tiền tham nhũng thì bạn sẽ được hưởng mức án nhẹ hơn

Ví dụ: Điều 353 BLHS 2015 quy định đối với tội tham ô tài sản với mức hình phạt cao nhất là tử hình thì khi giao nộp lại 3/4 số tiền tham ô và hợp tác tích cực với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm hoặc lập công lớn thì sẽ được chuyển sang mức án chung thân

Hỏi:  Sự khác biệt cơ bản giữa hệ thống phạt tiền của Việt Nam và Đức là gì? Điều này ảnh hưởng như thế nào đến tính công bằng của hình phạt?

Đáp: Sự khác biệt cơ bản nằm ở cơ sở tính toán. Trong khi Việt Nam quyết định mức phạt dựa trên khung cố định và sự tùy nghi của Tòa án khi xem xét khả năng tài chính, Đức lại áp dụng hệ thống "ngày công", tách bạch yếu tố mức độ nguy hiểm của hành vi với khả năng chi trả. Điều này giúp hệ thống của Đức đạt được tính công bằng cao hơn, vì hình phạt có tác động kinh tế tương đương đối với mọi người có cùng mức độ tội lỗi, bất kể thu nhập của họ.

Hỏi: Có phải mọi tội phạm có khung hình phạt tù đều có thể được thay thế bằng hình phạt tiền không?

Đáp: Không. Hình phạt tiền chỉ được áp dụng làm hình phạt chính đối với các tội phạm được quy định cụ thể tại Điều 35 BLHS và các điều luật khác trong phần các tội phạm. Đối với các tội phạm khác, phạt tiền chỉ có thể là hình phạt bổ sung nếu điều luật có quy định.

Hỏi: Những yếu tố nào ảnh hưởng đến quyết định của Tòa án khi áp dụng hình phạt tiền là hình phạt chính thay cho hình phạt tù?

Đáp: Ngoài các yếu tố bắt buộc như tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm và nhân thân người phạm tội, Tòa án sẽ cân nhắc các yếu tố như tình hình tài sản và khả năng thi hành của người phạm tội, cũng như các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Tòa án cũng có thể xem xét đến mục tiêu của chính sách hình sự đối với từng loại tội phạm cụ thể.

Hỏi: Nếu người bị phạt tiền không có khả năng chi trả, những hậu quả pháp lý nào có thể xảy ra theo quy định hiện hành và điều này có đặt ra thách thức về quyền con người không?

Đáp: Theo quy định hiện hành, nếu người bị phạt tiền cố tình không nộp, họ có thể bị cưỡng chế thi hành án thông qua các biện pháp như phong tỏa tài khoản, kê biên tài sản. Một số nghiên cứu cũng đã đề xuất khả năng chuyển hóa hình phạt tiền thành hình phạt tù nếu không thể thi hành. Điều này có thể đặt ra thách thức về quyền con người, vì nó có nguy cơ dẫn đến việc bỏ tù những người không có khả năng chi trả, gây bất bình đẳng kinh tế trong hệ thống tư pháp hình sự.

5. So sánh hình phạt tiền với Pháp luật của một số quốc gia

Hệ thống "Day-fines" (Phạt tiền theo ngày công) của Đức: Hệ thống phạt tiền của Đức, còn được gọi là "day-fines" hay phạt tiền theo ngày công, là một mô hình tiên tiến nhằm đảm bảo tính công bằng và cá thể hóa cao. Mức phạt tiền được xác định bằng cách nhân hai yếu tố:

• Số ngày công: Yếu tố này dựa trên mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội. Theo pháp luật Đức, số ngày công có thể dao động từ 5 đến 360 ngày.   
• Giá trị một ngày công: Yếu tố này dựa trên thu nhập ròng hàng ngày của người phạm tội. Công thức tính đơn giản là thu nhập ròng hàng tháng chia cho 30. Mục tiêu là đảm bảo rằng hình phạt có "tác động tương đương" đối với mọi người, bất kể thu nhập của họ. Ví dụ, một người có thu nhập 6,000 Euro/tháng sẽ có giá trị một ngày công là 200 Euro, trong khi người có thu nhập 600 Euro/tháng sẽ có giá trị một ngày công là 20 Euro. Khi Tòa án tuyên cùng một số ngày công (ví dụ 10 ngày), người giàu sẽ phải nộp 2,000 Euro, còn người nghèo sẽ chỉ phải nộp 200 Euro. Tuy nhiên, nếu mức độ nghiêm trọng của tội danh khác nhau (ví dụ: người giàu phạm tội ít nghiêm trọng, người nghèo phạm tội nghiêm trọng hơn), số ngày công sẽ khác nhau và mức phạt cuối cùng có thể ngang nhau.   

Hệ thống này mang lại nhiều ưu điểm: tính công bằng cao, cá thể hóa hình phạt và là hình phạt phổ biến nhất ở Đức (chiếm khoảng 80% các bản án). Tuy nhiên, nó cũng có nhược điểm: thẩm phán và công tố viên thường thiếu thông tin chính xác về thu nhập của người phạm tội, dẫn đến việc phải ước tính. Hơn nữa, hình phạt có thể bị chi trả bởi người khác (như chủ lao động hoặc gia đình), làm giảm tính trừng phạt cá nhân.   

Hệ thống "Fines and Fees" (Phạt và Phí) của Hoa Kỳ: Hệ thống phạt tiền tại Hoa Kỳ thường dựa trên mô hình "flat fines" (mức phạt cố định), trong đó mức phạt được quy định theo loại tội phạm mà ít xét đến khả năng chi trả của người phạm tội. Hệ thống này còn phức tạp hơn bởi việc thu các khoản "fees" (phí) và "surcharges" (phụ phí), được gọi chung là "Legal Financial Obligations" (LFOs), nhằm mục đích tài trợ cho hệ thống tư pháp.   

Hệ thống này có tác động tàn phá đến người có thu nhập thấp, đẩy họ vào một "vòng luẩn quẩn của sự nghèo đói". Việc không thể trả tiền phạt có thể dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng: đình chỉ giấy phép lái xe (làm mất cơ hội việc làm) , ảnh hưởng đến điểm tín dụng, và thậm chí là bị bỏ tù vì không có khả năng chi trả, mặc dù Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã phán quyết việc này là vi hiến. Hàng ngàn người mỗi năm vẫn bị bỏ tù vì không có khả năng trả nợ tư pháp hình sự.   

Luật Minh Khuê lập bảng so sánh tổng hợp như sau:

6. Bình luận hình phạt tiền trong thực tiễn và kiến nghị hoàn thiện

Một trong những hạn chế lớn nhất của pháp luật Việt Nam là thiếu một cơ chế định lượng rõ ràng cho việc quyết định mức phạt tiền. Mặc dù BLHS 2015 đã bổ sung yếu tố "khả năng thi hành", nhưng việc không có một công thức cụ thể như hệ thống "ngày công" của Đức khiến việc quyết định mức phạt phụ thuộc phần lớn vào sự tùy nghi của Tòa án. Điều này có thể dẫn đến sự thiếu nhất quán và thiếu công bằng trong xét xử.   

Thêm vào đó, Tòa án thường không có quy định bắt buộc phải tiến hành xác minh tình trạng tài sản của người phạm tội, dẫn đến nhiều bản án tuyên phạt tiền nhưng không thể thi hành được. Tình trạng này gây ra một sự lãng phí nguồn lực và tạo ra một "lỗ hổng" trong việc thực thi công lý.

Tỷ lệ thi hành án về tiền đối với các bản án hình sự còn rất thấp. Theo báo cáo, chỉ có khoảng 51% tổng số tiền thụ lý được thi hành xong, 49% còn tồn đọng. Nguyên nhân của sự kém hiệu quả này bao gồm:   

• Các bản án không rõ ràng: Nhiều bản án, quyết định của Tòa án tuyên không rõ, khó thi hành, gây khó khăn lớn cho cơ quan Thi hành án dân sự.   
• Thiếu thông tin về tài sản: Việc xác minh tài sản của người phải thi hành án, đặc biệt là những người đang chấp hành án phạt tù, gặp nhiều trở ngại do thiếu sự phối hợp và thông tin.   
• Khả năng "chuyển hóa" thành hình phạt tù: Một số nghiên cứu đã đề xuất khả năng chuyển hình phạt tiền thành hình phạt tù nếu người bị phạt không thể thi hành. Tuy nhiên, giải pháp này có thể gây ra những hệ quả tiêu cực, đó là nguy cơ bỏ tù những người nghèo không có khả năng chi trả, tương tự như những vấn đề mà hệ thống tư pháp Hoa Kỳ đang phải đối mặt.

Để hình phạt tiền thực sự trở thành một công cụ hiệu quả và công bằng, cần thực hiện các giải pháp sau:

• Nghiên cứu áp dụng mô hình "phạt tiền theo ngày công": Việc tham khảo và nghiên cứu mô hình của Đức là một hướng đi khả thi. Việt Nam có thể xây dựng một cơ chế phạt tiền dựa trên thu nhập ròng hàng ngày của người phạm tội, tách biệt yếu tố mức độ nghiêm trọng của hành vi khỏi khả năng chi trả. Điều này sẽ giúp hình phạt tiền trở nên công bằng, cá thể hóa hơn và có tác động răn đe, giáo dục đồng đều đối với mọi đối tượng, bất kể hoàn cảnh kinh tế của họ.
• Nâng cao hiệu quả thi hành án: Cần có các quy định pháp luật rõ ràng hơn để tăng cường trách nhiệm của Tòa án trong việc xác minh tài sản của người phạm tội ngay từ giai đoạn xét xử. Đồng thời, cần xây dựng một cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tố tụng (Công an, Viện kiểm sát, Tòa án) và cơ quan Thi hành án dân sự để chia sẻ thông tin về tài sản của người bị kết án, tránh tình trạng bản án không thể thi hành.
• Hoàn thiện quy định về áp dụng đối với pháp nhân thương mại: Để giải quyết tình trạng có luật mà không có thực tiễn thi hành, Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn cụ thể về các tiêu chí, thủ tục áp dụng hình phạt tiền đối với pháp nhân thương mại. Cần tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho các cơ quan điều tra, công tố và xét xử để xử lý hiệu quả các vụ án liên quan đến pháp nhân.

Kết luận

Hình phạt tiền là một chế định pháp luật tiến bộ, phù hợp với xu hướng nhân đạo hóa chính sách hình sự. Việc Bộ luật Hình sự 2015 mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền là một bước tiến quan trọng. Tuy nhiên, để hình phạt tiền phát huy tối đa hiệu quả trong thực tiễn, Việt Nam cần phải giải quyết những thách thức lớn về mặt lý luận và thực thi. Việc thiếu một cơ chế định lượng nhất quán và những khó khăn trong giai đoạn thi hành án là những rào cản chính. Bằng cách học hỏi kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là từ mô hình "phạt tiền theo ngày công" của Đức, đồng thời hoàn thiện các quy định pháp luật và quy trình phối hợp giữa các cơ quan, Việt Nam có thể xây dựng một hệ thống thi hành án phạt tiền công bằng, hiệu quả và đáng tin cậy hơn.

Mọi vướng mắc liên quan đến hình phạt tiền theo quy định Bộ luật hình sự, Bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.