Người chưa thành niên là nhóm đối tượng đặc biệt trong xã hội, chưa phát triển đầy đủ về thể chất, tâm lý và khả năng nhận thức pháp luật. Vì vậy, khi người chưa thành niên bị tạm giữ hoặc bị buộc tội trong quá trình tố tụng hình sự, pháp luật không chỉ nhằm mục đích xử lý hành vi vi phạm mà còn chú trọng bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp và tạo điều kiện để họ được giáo dục, sửa chữa sai lầm. Việc quy định rõ quyền và nghĩa vụ của người chưa thành niên trong trường hợp này có ý nghĩa quan trọng, góp phần bảo đảm tính nhân đạo của pháp luật cũng như bảo vệ sự phát triển lành mạnh của người chưa thành niên.
1. Người chưa thành niên bị buộc tội là gì?
Theo khoản 2 Điều 3 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024, Người chưa thành niên là người bị buộc tội được hiểu là những cá nhân từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi đang bị cơ quan có thẩm quyền xem xét về hành vi có dấu hiệu phạm tội trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Đây là những người chưa phát triển đầy đủ về thể chất, tâm lý và khả năng nhận thức nên việc xử lý đối với họ cần được thực hiện theo những quy định riêng nhằm bảo đảm phù hợp với độ tuổi và điều kiện phát triển của họ.
Người chưa thành niên bị buộc tội có thể tồn tại dưới nhiều tư cách pháp lý khác nhau tùy theo từng giai đoạn của vụ án. Cụ thể, họ có thể là người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can hoặc bị cáo. Ở giai đoạn ban đầu, khi có căn cứ cho rằng cá nhân đã thực hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm, họ có thể bị bắt hoặc bị tạm giữ để phục vụ cho việc xác minh, làm rõ vụ việc. Khi cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án và khởi tố đối với cá nhân đó, họ sẽ trở thành bị can trong giai đoạn điều tra. Khi vụ án được đưa ra xét xử trước Tòa án, người chưa thành niên sẽ mang tư cách bị cáo trong giai đoạn xét xử.
Việc xác định người chưa thành niên là người bị buộc tội không chỉ nhằm xác định trách nhiệm pháp lý đối với hành vi vi phạm, mà còn là cơ sở để áp dụng các quy định tố tụng đặc thù dành riêng cho người chưa thành niên. Những quy định này thường chú trọng đến việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ, đồng thời hướng đến mục tiêu giáo dục, giúp họ nhận thức được sai lầm và có cơ hội sửa chữa, phát triển theo hướng tích cực.
Việc quy định rõ khái niệm người chưa thành niên là người bị buộc tội thể hiện tính nhân văn trong hệ thống pháp luật, bởi quá trình xử lý không chỉ nhằm làm rõ hành vi vi phạm mà còn quan tâm đến hoàn cảnh, độ tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của người chưa thành niên. Điều này góp phần bảo đảm rằng việc giải quyết vụ án vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa tạo điều kiện để người chưa thành niên có cơ hội sửa chữa sai lầm và trở thành công dân có ích cho xã hội trong tương lai.
2. Người chưa thành niên bị tạm giữ, bị buộc tội có quyền và nghĩa vụ gì?
Theo khoản 1 điều 21 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024, Người chưa thành niên khi tham gia vào quá trình tố tụng với tư cách là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp hoặc người bị buộc tội được pháp luật bảo đảm nhiều quyền và nghĩa vụ nhất định. Những quy định này nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ, đồng thời tạo điều kiện để việc giải quyết vụ việc, vụ án được tiến hành phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức của người chưa thành niên. Các quyền và nghĩa vụ đó được thể hiện qua các nội dung sau:
- Các quyền và nghĩa vụ theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự
Người chưa thành niên trong các trường hợp nêu trên trước hết có các quyền và nghĩa vụ được quy định đối với những người tham gia tố tụng trong Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Điều này bao gồm quyền được biết lý do bị tố giác hoặc bị buộc tội, quyền trình bày lời khai, cung cấp chứng cứ, bảo vệ quyền lợi của mình cũng như thực hiện các nghĩa vụ cần thiết trong quá trình giải quyết vụ việc.
- Có người đại diện tham gia tố tụng
Do người chưa thành niên chưa có đầy đủ năng lực hành vi và khả năng tự bảo vệ quyền lợi của mình, họ có quyền có người đại diện tham gia tố tụng. Người đại diện thường là cha, mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp, có trách nhiệm hỗ trợ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong suốt quá trình giải quyết vụ việc, vụ án.
- Được sự hỗ trợ của chuyên gia y tế, tâm lý, giáo dục, xã hội học trong trường hợp cần thiết
Trong một số trường hợp, người chưa thành niên có thể gặp khó khăn về sức khỏe, tâm lý hoặc khả năng nhận thức khi tham gia tố tụng. Vì vậy, họ có thể được hỗ trợ bởi các chuyên gia trong lĩnh vực y tế, tâm lý, giáo dục hoặc xã hội học nhằm giúp ổn định tâm lý, hỗ trợ quá trình khai báo và bảo đảm việc giải quyết vụ việc được thực hiện phù hợp với đặc điểm của người chưa thành niên.
- Được thông tin đầy đủ, kịp thời bằng ngôn từ đơn giản, thân thiện, dễ hiểu
Người chưa thành niên có quyền được thông báo đầy đủ và kịp thời về các nội dung liên quan đến việc giải quyết vụ việc, vụ án. Các thông tin này cần được truyền đạt bằng ngôn từ đơn giản, thân thiện và dễ hiểu, phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức của họ để họ có thể hiểu rõ tình hình và vai trò của mình trong quá trình tố tụng.
- Được bảo đảm giữ bí mật cá nhân trong suốt quá trình giải quyết vụ việc, vụ án
Thông tin cá nhân của người chưa thành niên phải được giữ bí mật trong suốt quá trình giải quyết vụ việc, vụ án. Quy định này nhằm bảo vệ danh dự, nhân phẩm và đời sống riêng tư của người chưa thành niên, đồng thời hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực có thể xảy ra đối với cuộc sống và sự phát triển của họ.
- Được trợ giúp pháp lý theo quy định
Người chưa thành niên còn có quyền được trợ giúp pháp lý nhằm bảo đảm họ có sự hỗ trợ cần thiết về mặt pháp luật khi tham gia tố tụng. Sự trợ giúp này giúp người chưa thành niên hiểu rõ quyền lợi của mình, đồng thời bảo đảm việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ trong quá trình giải quyết vụ việc.
- Được thông báo, giải thích về quyền và nghĩa vụ
Trong quá trình tham gia tố tụng, người chưa thành niên phải được thông báo và giải thích rõ ràng về các quyền và nghĩa vụ của mình. Việc giải thích cần được thực hiện theo cách phù hợp với độ tuổi để người chưa thành niên có thể hiểu và thực hiện đúng các quyền cũng như nghĩa vụ của mình.
- Các quyền và nghĩa vụ khác theo quy định của luật
Ngoài các quyền và nghĩa vụ nêu trên, người chưa thành niên còn có thể thực hiện những quyền và nghĩa vụ khác theo các quy định có liên quan. Điều này giúp bảo đảm rằng mọi quyền lợi hợp pháp của người chưa thành niên đều được bảo vệ đầy đủ trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án.
Như vậy, việc quy định các quyền và nghĩa vụ đối với người chưa thành niên trong quá trình tố tụng nhằm bảo đảm họ được bảo vệ đầy đủ về quyền và lợi ích hợp pháp, đồng thời tạo điều kiện để họ tham gia vào quá trình giải quyết vụ việc, vụ án một cách phù hợp với độ tuổi, mức độ nhận thức và sự phát triển của mình.
3. Người chưa thành niên là bị can, bị cáo có những quyền và nghĩa vụ bổ sung nào?
Theo khoản 2 điều 21 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024, Ngoài các quyền và nghĩa vụ chung được áp dụng đối với người chưa thành niên tham gia tố tụng, người chưa thành niên là bị can hoặc bị cáo còn được pháp luật quy định thêm một số quyền và nghĩa vụ đặc thù. Những quy định này nhằm bảo đảm việc xử lý đối với người chưa thành niên không chỉ mang tính pháp lý mà còn chú trọng đến yếu tố giáo dục, hỗ trợ và tạo cơ hội để họ sửa chữa sai lầm.
- Quyền đề nghị áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng
Người chưa thành niên là bị can, bị cáo có quyền đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Đây là những biện pháp được áp dụng nhằm giải quyết vụ việc theo hướng giáo dục, hỗ trợ người chưa thành niên thay vì áp dụng các hình thức xử lý nghiêm khắc hơn trong tố tụng hình sự. Việc áp dụng biện pháp chuyển hướng giúp người chưa thành niên có cơ hội sửa chữa sai lầm trong môi trường phù hợp, đồng thời hạn chế những tác động tiêu cực của việc xử lý hình sự đối với sự phát triển của họ.
- Được sự hỗ trợ của người làm công tác xã hội trong quá trình tố tụng
Trong quá trình tham gia tố tụng, người chưa thành niên là bị can hoặc bị cáo có thể được hỗ trợ bởi người làm công tác xã hội. Những người này có nhiệm vụ hỗ trợ về tâm lý, hướng dẫn và giúp người chưa thành niên ổn định tinh thần khi tham gia các hoạt động tố tụng. Sự hỗ trợ này góp phần giúp người chưa thành niên hiểu rõ hơn về quá trình giải quyết vụ việc và giảm bớt áp lực tâm lý trong suốt quá trình tố tụng.
- Quyền khiếu nại quyết định về việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng
Người chưa thành niên là bị can, bị cáo cũng có quyền khiếu nại đối với quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu cho rằng quyết định đó không phù hợp hoặc ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của mình. Quyền khiếu nại này giúp bảo đảm rằng các quyết định liên quan đến việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng được xem xét một cách khách quan, đúng quy định.
Những quy định trên góp phần bảo đảm việc xử lý người chưa thành niên trong tố tụng hình sự được thực hiện theo hướng giáo dục, hỗ trợ và tạo điều kiện cho họ sửa chữa sai lầm, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ trong suốt quá trình giải quyết vụ việc, vụ án.
Kết luận
Khi người chưa thành niên bị tạm giữ hoặc bị buộc tội, pháp luật đã quy định nhiều quyền và nghĩa vụ nhằm bảo đảm quá trình giải quyết vụ việc diễn ra công bằng, khách quan và phù hợp với đặc điểm lứa tuổi. Những quy định này không chỉ giúp bảo vệ quyền con người mà còn thể hiện chính sách nhân văn của Nhà nước đối với người chưa thành niên, tạo điều kiện để họ nhận thức sai lầm, sửa chữa hành vi và tái hòa nhập cộng đồng. Việc hiểu rõ và thực hiện đúng các quy định về quyền và nghĩa vụ của người chưa thành niên trong tố tụng hình sự là cần thiết để bảo đảm quyền lợi của họ cũng như góp phần xây dựng một hệ thống tư pháp công bằng, tiến bộ và nhân đạo.
Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!
