Quan hệ lao động cá nhân là gì? Gồm các đặc điểm nào?

3. Đặc điểm của quan hệ pháp luật lao động cá nhân

Với tư cách là một quan hệ pháp luật, quan hệ pháp luật lao g cá nhân có những đặc điểm nói chung của một quan hệ pháp luật. Ngoài ra, quan hệ pháp luật lao động cá nhân có những đặc điểm riêng sau đây:

- Trong quan hệ pháp luật lao động cá nhân, người lao động phải tự mình thực hiện công việc theo như cam kết trong quan hệ lao động.

- Trong quá trình thực hiện quan hệ pháp luật lao động cá nhân, người sử dụng lao động có quyền quản lí, điều hành, giám sát đối với người lao động.

- Trong quá trình xác lập, duy trì, chấm dứt quan hệ pháp luật lao động cá nhân có sự tham gia của đại diện lao động.

Đây là những đặc điểm riêng biệt của quan hệ pháp luật lao động cá nhân để phân biệt với các quan hệ pháp luật cũng có yếu tố lao động khác, đặc biệt là quan hệ pháp luật dịch vụ dân sự.

Sau đây, chúng ta sẽ phân tích từng đặc điểm nói trên.

Thứ nhất, trong quan hệ pháp luật lao động cá nhân, người lao động phải tự mình thực hiện công việc theo như cam kết trong quan hệ lao động

Người lao động tự minh thực hiện công việc tức là chính người lao động đã kí hợp đồng sẽ phải bằng các hành vi của chính mình, sự tiêu hao về thời gian, thể lực, trí lực của mình để thực hiện các nghĩa vụ, trách nhiệm đã cam kết trong quan hệ lao động. Như vậy, trong trường hợp không có sự thoả thuận nào khác, người lao động phải tự mình hoàn thành công việc mà không được tự ý chuyển giao nghĩa vụ đó cho người khác thực hiện.

Quan hệ pháp luật lao động cá nhân có đặc điểm này là vì:

- Khi tham gia quan hệ lao động, mỗi người lao động thực hiện các nghĩa vụ mang tính cá nhân nhưng kết quả cuối cùng là sự hợp tác của cả tập thể lao động. Vì vậy, khi xác lập quan hệ lao động bên cạnh trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của người lao động thì người sử dụng lao động còn quan tâm đến thái độ, phẩm chất, ý thức, khả năng phối hợp, làm việc nhóm... của người lao động và những lợi ích (tiền lương, thưởng, bổ nhiệm...) người lao động nhận được khi tham gia quan hệ là cho cả quá trình lao động chứ không chỉ là kết quả cuối cùng. Chính vì vậy, người lao động với tư cách là người bán sức lao động cho người mua là người sử dụng lao động phải tự mình thực hiện các nghĩa vụ đã cam kết trong quan hệ lao động.

- BLLĐ đã quy định về nghĩa vụ bắt buộc phải tự mình thực hiện công việc của người lao động. (Theo quy định tại Điều 28 BLLĐ năm 2019: "... Công việc theo hợp đồng lao động phải do nguời lao động đã giao kết hợp đồng thực hiện...) Do đó, thực hiện công việc theo hợp đồng lao động đã cam kết chính là người lao động đã tuân thủ và thực hiện các quy định của pháp luật trong lĩnh vực hợp đồng lao động.

- Khi tham gia quan hệ lao động cá nhân, ngoài những quyền lợi người lao động có được thông qua thoả thuận trong hợp đồng lao động, còn có những chế độ, quyền lợi do pháp luật quy định (bảo hiểm xã hội, nghỉ hằng tuần, nghỉ hằng năm...). Những chế độ, quyền lợi này gắn liền với nhân thân và sự đóng góp của người lao động khi tham gia quan hệ lao động (ví dụ: để hưởng chế độ hưu trí thì người lao động phải đủ độ tuổi và thời gian tham gia bảo hiểm xã hội (tương ứng với thời gian làm việc) theo quy định; tương tự như vậy là thời gian nghỉ hàng năm...). Chính vì vậy, để hiện thực hoá các quyền của mình, người lao động phải trực tiếp tham gia làm việc hay nói cách khác là tự mình hoàn thành các nghĩa vụ đã cam kết trong hợp đồng lao động.

Tuy nhiên, trong thực tế cũng có trường hợp ngoại lệ, đó là trường hợp nếu được sự đồng ý của người sử dụng lao động, người lao động có thể tạm thời chuyển giao quyền và nghĩa vụ lao động của mình cho một người khác thực hiện. Đây là trường họp được chấp nhận nhằm đảm bảo tính linh hoạt của quan hệ pháp luật về sử dụng lao động. Khi đó, nghĩa vụ lao động sẽ tạm thời được chuyển từ người lao động kí hợp đồng lao động sang cho người thay thế. Một số quyền lợi liên quan cũng có thể chuyển giao nhưng riêng quyền tham gia và hưởng bảo hiểm xã hội thì không thể chuyển giao được vì đó là quyền nhân thân quan trọng gắn với tư cách của người lao động.

Thứ hai, trong quả trình thực hiện quan hệ pháp luật lao động cá nhân, người sử dụng lao động có quyền quản lí, giám sát, điều hành đoi với người lao động

Đây là đặc điểm có tính đặc thù của quan hệ pháp luật lao động cá nhân mà các quan hệ hợp đồng khác không có. Dưới góc độ khế ước, sự bình đẳng trong quan hệ lao động cá nhân phải được đảm bảo từ khi xác lập cho đến khi kết thúc quan hệ. Tuy nhiên, quyền quản lí lao động cũng xuất hiện như là một nhu cầu khách quan của quan hệ lao động. Có thể cắt nghĩa cho sự tồn tại song song của yếu tố bình đẳng và quản lí trong quan hệ lao động cá nhân như sau: Khi tham gia quá trình lao động, mỗi người lao động có nghĩa vụ riêng của mình và việc thực hiện các nghĩa vụ đó là độc lập với nhau. Tuy nhiên, lao động mà chúng ta nghiên cứu ở đây chủ yếu là lao động công nghiệp, lao động mang tính xã hội hoá, vì vậy kết quả cuối cùng của quá trình lao động lại phụ thuộc vào sự phối hợp, tính đồng bộ, thống nhất của cả tập thể lao động. Do đó, để hướng các hoạt động của từng người vào việc thực hiện kế hoạch chung đã định rất cần thiết phải thiết lập một trật tự, nền nếp chung với những đòi hỏi, yêu cầu, ràng buộc, sự ngăn cấm... đối với các chủ thể khi tham gia quan hệ. về vấn đề này, Các Mác đã từng khẳng định: “Người nghệ sĩ độc tẩu thì tự điều khiển lấy mình, còn dàn nhạc thì phải có nhạc trưởng”. Trật tự, nền nếp trong quá trình lao động chung giữa một nhóm người hay trong một đơn vị dẫn đến nhu càu quản lí, giám sát, điều hành lao động. Với ý nghĩa này, quản lí lao động là một phạm trù tất yếu khách quan trong quá trình tổ chức quan hệ pháp luật lao động cá nhân.

Thực hiện quyền quản lí, giám sát của người sử dụng lao động thực chất là việc triển khai trong thực tế quyền kiểm soát của người sử dụng lao động đối với quá trình thực hiện công việc của người lao động. Nội dung của quyền quản lí lao động gồm: quyền tuyển chọn, phân công, sắp xếp, giám sát, khen thưởng, kỉ luật... đối với người lao động. Việc người sử dụng lao động có quyền quản lí, giám sát, điều hành người lao động trong quá trình lao động là đặc trưng quan họng của quan hệ pháp luật lao động cá nhân. Đây cũng là điểm giúp phân biệt quan hệ pháp luật lao động cá nhân với quan hệ pháp luật dịch vụ dân sự. Tuy nhiên, như trên đã trình bày, về bản chất quan hệ lao động cá nhân là quan hệ khế ước nhưng quá trình thực hiện quan hệ lại có sự chi phối của yếu tố quản lí, giám sát, điều hành lao động và khi hai yếu tố này không được xử lí hài hoà thì sẽ nảy sinh tranh chấp lao động, ở đây, vai trò của pháp luật lao động là một mặt tôn trọng quyền quản lí, giám sát của người sử dụng lao động nhưng mặt khác phải đặt quyền này trong sự tưong quan thích hợp với yếu tố bình đẳng của quan hệ lao động cá nhân với những thiết chế pháp lí và công cụ phù hợp.

Thứ ba, trong quả trình xác lập, duy trì, chẩm dứt quan hệ pháp luật lao động cả nhân có sự tham gia của đại diện lao động

Đặc điểm này khẳng định tính đặc thù của quan hệ pháp luật lao động cá nhân giữa người lao động và người sử dụng lao động so với các quan hệ lao động khác trong xã hội. Khi tham gia quan hệ lao động cá nhân, người lao động thường ở vị thế bất lợi trong mối quan hệ, do đó họ có xu hướng liên kết để bảo vệ quyền lợi của mình dẫn đến việc ra đời các tổ chức đại diện của người lao động và được pháp luật thừa nhận. Đại diện lao động tham gia trong quan hệ pháp luật lao động cá nhân thông thường là tổ chức công đoàn do người lao động tự nguyện lựa chọn, bầu ra.

Sự tham gia của đại diện lao động vào quá trình xác lập, duy trì, chấm dứt quan hệ pháp luật lao động cá nhân được thực hiện thông qua nhiều biện pháp, trong đó có những biện pháp gián tiếp (tham gia xây dựng kế hoạch, quy hoạch, chính sách, pháp luật lao động...) và trực tiếp (giúp đỡ cho người lao động trong quá trình kí kết hợp đồng lao động, đại diện và bảo vệ người lao động trong quá trình giải quyết tranh chấp lao động...).

Quyền có đại diện và tự do lựa chọn đại diện là một trong những quyền cơ bản của người lao động (kể cả người sử dụng lao động) gắn liền với tiêu chuẩn lao động quốc tế cơ bản (Công ước số 87 về quyền tự do hiệp hội và về việc bảo vệ quyền được tổ chức năm 1948; Công ước số 98 về ập dụng các nguyên tắc của quyền tổ chức và thương lượng tập thể năm 1949). Tự do liên kết được coi là một trong những tiêu chuẩn lao động cơ bản nhất của Tổ chức Lao động quốc tế, theo đó người lao động có quyền tự do thành lập, lựa chọn tổ chưc đại diện cho mình khi tham gia quan hệ lao động.

Ở Việt Nam, từ khi BLLĐ, Luật Công đoàn được ban hành để điều chỉnh quan hệ lao động trong thị trường thì đại diện lao động tham gia trong quan hệ pháp luật lao động cá nhân thông thường là tổ chức công đoàn tại những nơi đã có tổ chức công đoàn. Trong trường hợp chưa có tổ chức công đoàn tại doanh nghiệp, đại diện lao động tham gia quan hệ pháp luật lao động cá nhân có thể là công đoàn cấp trên cơ sở hoặc ban đại diện do tập thể lao động cử ra. Tuy nhiên, hoạt động của ban đại diện lao động chỉ có tính chất nhất thời, trong những thời điểm cần thiết và không phải lúc nào cũng được pháp luật lao động thừa nhận.[1] Như vậy, từ khi thừa nhận và phát triển kinh tế thị trường, trong đó có thị trường lao động thì đại diện cho quan hệ lao động cá nhân ở nước ta duy nhất là tổ chức công đoàn thuộc hệ thống Tổng liên đoàn lao động Việt Nam.

Hiện nay, với việc kí kết và gia nhập Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Paciííc Partnership - CPTPP) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA), trong đó có cam kết của Việt Nam về quyền tự do công đoàn thì người lao động có quyền tự do thành lập, lựa chọn tổ chức đại diện trong quan hệ pháp luật lao động trên cơ sở quy định của pháp luật.

4. Quan hệ lao động theo Bộ luật lao động 2019.

Trong quá trình tuyển dụng và sử dụng lao động, thường phát sinh các loại quan hệ lao động dưới đây:

1. Quan hệ lao động thử việc

2. Hợp đồng lao động với người lao động

Điều 1. Phạm vi điều chỉnh

Bộ luật Lao động quy định tiêu chuẩn lao động; quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của người lao động, người sử dụng lao động, tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở, tổ chức đại diện người sử dụng lao động trong quan hệ lao động và các quan hệ khác liên quan trực tiếp đến quan hệ lao động; quản lý nhà nước về lao động.

Điều 2. Đối tượng áp dụng

1. Người lao động, người học nghề, người tập nghề và người làm việc không có quan hệ lao động.

2. Người sử dụng lao động.

3. Người lao động nước ngoài làm việc tại Việt Nam.

4. Cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan trực tiếp đến quan hệ lao động.