Trong lịch sử tư pháp hình sự, lao động của phạm nhân vốn trải qua một quá trình chuyển dịch từ hình thức trừng phạt mang tính khổ sai sang phương thức giáo dục và cải tạo mang tính trị liệu. Ở Việt Nam, chuyển dịch này được thể chế hóa qua Luật Thi hành án hình sự 2019 (sửa đổi, bổ sung 2025) và các văn bản hướng dẫn thi hành, đặc biệt là Nghị định 118/2024/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Thi hành án Hình sự. Cụ thể, quy định về lao động phạm nhân vẫn thiên về tính hình thức, dựa chủ yếu vào các tiêu chí tổng quát như độ tuổi, sức khỏe, giới tính, mức án mà chưa có cơ chế đánh giá năng lực thực tế hay nhu cầu đào tạo nghề theo đặc thù cá nhân.
Hơn nữa, Nghị định 118/2024/NĐ-CP vẫn chưa hoàn thiện các cơ chế về bảo hiểm, bồi thường hay hỗ trợ khi phạm nhân gặp tai nạn lao động, dẫn đến nguy cơ bất bình đẳng so với người lao động bên ngoài xã hội. Kế hoạch lao động hàng năm do Giám thị trại giam lập và trình cơ quan cấp trên phê duyệt vẫn thiếu các chỉ số định lượng đánh giá hiệu quả, nguy cơ và mức độ an toàn, khiến nguyên tắc nhân đạo và hiệu quả cải tạo chưa thực sự được đảm bảo trong thực tiễn.
1. Quy định về tổ chức lao động cho phạm nhân
Quy định về tổ chức lao động cho phạm nhân tại Điều 33 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025.
1.1. Điều kiện tổ chức lao động cho phạm nhân
Căn cứ khoản 1 Điều 33 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định về điều kiện để tổ chức lao động cho phạm nhân như sau: "Căn cứ vào độ tuổi, sức khỏe, giới tính, mức án, tính chất, mức độ hành vi phạm tội của phạm nhân; điều kiện đất đai, tài nguyên, ngành, nghề, trang thiết bị, phương tiện, vật tư, nguồn vốn mà trại giam đang quản lý và điều kiện cụ thể của trại giam; khả năng hợp tác với tổ chức, cá nhân để tổ chức lao động cho phạm nhân, Giám thị trại giam lập kế hoạch tổ chức lao động cho phạm nhân trong năm, gửi cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Công an, cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Quốc phòng để phê duyệt."
Căn cứ quy định về lập kế hoạch lao động cho phạm nhân, việc tổ chức lao động phải dựa trên nhiều yếu tố khách quan, bao gồm độ tuổi, sức khỏe, giới tính, mức án, tính chất và mức độ hành vi phạm tội của phạm nhân, nhằm đảm bảo công việc được phân công phù hợp với khả năng và điều kiện của từng người.
Đồng thời, kế hoạch phải xem xét đầy đủ điều kiện vật chất, kỹ thuật và nguồn lực của trại giam như đất đai, tài nguyên, ngành nghề, trang thiết bị, phương tiện, vật tư, nguồn vốn, cũng như khả năng hợp tác với các tổ chức, cá nhân bên ngoài để tạo ra công việc phù hợp và hiệu quả. Giám thị trại giam chịu trách nhiệm xây dựng kế hoạch lao động hàng năm dựa trên các tiêu chí này, đảm bảo cân đối giữa hiệu quả lao động, giáo dục cải tạo và quyền lợi, sức khỏe của phạm nhân.
Sau khi lập xong, kế hoạch phải được gửi cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Công an hoặc Bộ Quốc phòng phê duyệt, thể hiện nguyên tắc tập trung quản lý, kiểm soát và đảm bảo tuân thủ pháp luật, đồng thời phản ánh nguyên tắc nhân đạo trong thi hành án hình sự, bảo vệ an toàn, quyền lợi và điều kiện lao động cho phạm nhân.
1.2. Nội dung tổ chức lao động cho phạm nhân
Căn cứ khoản 2 Điều 33 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 Kế hoạch tổ chức lao động cho phạm nhân hằng năm phải có các nội dung cơ bản sau đây:
a) Tổng số phạm nhân, trong đó có số lượng phạm nhân đủ điều kiện lao động theo quy định của pháp luật;
b) Dự kiến chi phí cho lao động; trích khấu hao tài sản cố định;
c) Dự kiến kết quả lao động của phạm nhân; chênh lệch thu, chi trong tổ chức lao động của phạm nhân;
d) Dự kiến, đề xuất kế hoạch sử dụng kết quả lao động của phạm nhân.
Kế hoạch tổ chức lao động hằng năm phải xác định tổng số phạm nhân đang quản lý trong trại giam, đồng thời nêu rõ số lượng phạm nhân đủ điều kiện tham gia lao động theo quy định của pháp luật. Việc này giúp trại giam có cơ sở để phân bổ lực lượng lao động hợp lý, đảm bảo an toàn và hiệu quả trong quá trình tổ chức lao động. Kế hoạch cần dự kiến các khoản chi phí liên quan đến hoạt động lao động, bao gồm tiền trả cho phạm nhân (nếu có) và các chi phí vận hành khác. Đồng thời, kế hoạch phải tính toán trích khấu hao đối với tài sản cố định được sử dụng trong quá trình lao động, nhằm bảo đảm việc quản lý tài sản của trại giam một cách hợp lý và minh bạch.
Kế hoạch cũng phải dự kiến kết quả lao động mà phạm nhân sẽ đạt được trong năm, đồng thời đánh giá chênh lệch giữa thu nhập từ lao động và các khoản chi phí đã dự kiến. Nội dung này giúp cơ quan quản lý đánh giá hiệu quả kinh tế của hoạt động lao động, từ đó có cơ sở để điều chỉnh phương án tổ chức lao động nếu cần. Cuối cùng, kế hoạch cần đề xuất phương án sử dụng kết quả lao động của phạm nhân. Việc này đảm bảo kết quả lao động được khai thác hợp lý, phục vụ cho mục tiêu tái hòa nhập xã hội của phạm nhân, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, kinh tế và an ninh trại giam.
Khoản 3 Điều 33 LTHAHS "Trại giam tổ chức lao động cho phạm nhân theo kế hoạch đã được cấp có thẩm quyền quy định tại khoản 1 Điều này phê duyệt. "Quyền lực của Giám thị trại giam không phải là tuyệt đối. Kế hoạch phải được gửi lên Cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Công an hoặc Bộ Quốc phòng để phê duyệt. Trại giam chỉ được tổ chức thực hiện sau khi kế hoạch đã được duyệt (Khoản 3). Cơ chế này tạo ra một lớp "van an toàn", ngăn chặn tình trạng trại giam tự ý mở rộng sản xuất sai quy định.Việc giao Chính phủ quy định chi tiết cho thấy tính chất phức tạp của vấn đề, cần các văn bản dưới luật để hướng dẫn cụ thể về định mức, danh mục ngành nghề và chế độ tài chính.
2. An toàn vệ sinh lao động trong môi trường đặc thù
Phạm nhân làm việc trong trại giam đối mặt với các rủi ro tai nạn lao động tương tự như công nhân bên ngoài, nhưng cơ chế bảo vệ họ lại khác biệt. Căn cứ khoản 1 Điều 16 Nghị định số 118/2024/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Thi hành án Hình sự quy định Chế độ lao động cho phạm nhân như sau:
a) Trong thời gian chấp hành án phạt tù ở trại giam, phạm nhân có nghĩa vụ phải lao động để cải tạo và trở thành công dân có ích cho xã hội; Giám thị trại giam có trách nhiệm bố trí lao động cho phạm nhân phù hợp với độ tuổi, sức khỏe, giới tính, mức án, tính chất, mức độ hành vi phạm tội của từng phạm nhân và đáp ứng yêu cầu quản lý giam giữ, giáo dục cải tạo phạm nhân.
b) Phạm nhân lao động phải dưới sự giám sát, quản lý của trại giam. Thời gian lao động của phạm nhân không quá 08 giờ trong 01 ngày và 05 ngày trong 01 tuần, được nghỉ vào các ngày Chủ nhật, lễ, Tết. Trường hợp đột xuất hoặc do yêu cầu lao động học nghề, Giám thị trại giam có thể yêu cầu phạm nhân làm thêm giờ nhưng không quá tổng số giờ làm thêm trong ngày theo quy định của pháp luật lao động, không quá 02 giờ trong 01 ngày; không quá 30 giờ trong 01 tháng và không quá 200 giờ trong 01 năm; phạm nhân lao động thêm giờ hoặc lao động trong ngày thứ Bảy, Chủ nhật thì được nghỉ bù hoặc bồi dưỡng bằng tiền, hiện vật;
b) Không bố trí công việc nặng nhọc, độc hại theo danh mục do pháp luật quy định đối với các trường hợp phạm nhân là nam từ 60 tuổi trở lên, phạm nhân là người dưới 18 tuổi, phạm nhân là nữ, phạm nhân được y tế của trại giam xác định không đủ sức khỏe (mắc bệnh hoặc có nhược điểm về thể chất, tinh thần);
c) Phạm nhân được nghỉ lao động trong các trường hợp là phạm nhân nữ có thai được nghỉ lao động trước và sau khi sinh con theo quy định của pháp luật, phạm nhân bị bệnh, phạm nhân đang điều trị tại bệnh xá hoặc bệnh viện, phạm nhân có con dưới 36 tháng tuổi đang ở cùng mẹ trong trại giam mà bị bệnh và được y tế của trại giam xác nhận."
Qua đó, chế độ lao động cho phạm nhân trong trại giam được xây dựng nhằm cân bằng giữa nghĩa vụ lao động cải tạo và quyền lợi, sức khỏe, an toàn của phạm nhân. Nội dung quy định thể hiện rõ ràng các nguyên tắc cơ bản: phạm nhân phải tham gia lao động phù hợp với độ tuổi, sức khỏe, giới tính và mức án; lao động được quản lý chặt chẽ, có thời gian tối đa trong ngày và tuần, đồng thời quy định cụ thể về làm thêm giờ với chế độ nghỉ bù hoặc bồi dưỡng.
Quy định cũng nghiêm cấm bố trí lao động nặng nhọc, độc hại đối với các nhóm phạm nhân dễ tổn thương và bảo đảm quyền nghỉ lao động trong các trường hợp đặc thù như nữ phạm nhân mang thai, phạm nhân bị bệnh, hoặc đang chăm sóc con nhỏ. Như vậy, pháp luật vừa khẳng định tính bắt buộc của lao động cải tạo, vừa bảo vệ quyền lợi hợp pháp, sức khỏe và điều kiện sinh hoạt của phạm nhân, phù hợp với nguyên tắc nhân đạo trong thi hành án hình sự.
Kết luận
Do đó, Giám thị trại giam phải căn cứ vào đặc điểm của phạm nhân và điều kiện thực tế của trại giam để lập kế hoạch tổ chức lao động hằng năm, trong đó xác định số phạm nhân đủ điều kiện lao động, dự kiến chi phí, khấu hao tài sản, kết quả lao động và phương án sử dụng kết quả đó; kế hoạch này phải được cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Công an hoặc Bộ Quốc phòng phê duyệt, và việc tổ chức lao động cho phạm nhân chỉ được thực hiện theo đúng kế hoạch đã được phê duyệt.
Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng.
Xin chân thành cảm ơn!
