Quy định xác định & công bố vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt 2026

Sự chuyển dịch trong tư duy quản trị tài nguyên nước tại Việt Nam giai đoạn 2023-2026 đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng, từ việc quản lý hành chính đơn thuần sang mô hình quản trị tổng hợp, hiện đại, lấy an ninh nguồn nước làm trung tâm. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp và áp lực từ quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa ngày càng gia tăng, việc bảo vệ các nguồn nước cấp cho sinh hoạt trở thành ưu tiên hàng đầu của quốc gia. Luật Tài nguyên nước 2023 (Luật số 28/2023/QH15) ra đời, có hiệu lực từ ngày 01/07/2024, đã thiết lập một hành lang pháp lý vững chắc, làm nền tảng cho các quy định chi tiết về vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt. Đến năm 2026, hệ thống này được hoàn thiện thông qua các nghị định hướng dẫn và thông tư kỹ thuật mới nhất, đặc biệt là sự xuất hiện của Nghị định 290/2025/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính và Thông tư 06/2026/TT-BNNMT về quản lý tài nguyên nước, giúp thắt chặt các kẽ hở trong công tác bảo vệ nguồn nước mặt và nước dưới đất.

1. Vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt là gì?

Khái niệm vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt không chỉ đơn thuần là một ranh giới địa lý bao quanh điểm khai thác nước mà còn được hiểu là một cơ chế quản lý rủi ro tích hợp, được thiết kế để bảo vệ chất lượng nguồn nước khỏi mọi tác động tiêu cực từ hoạt động kinh tế - xã hội. Theo quy định tại Luật Tài nguyên nước 2023, đây là vùng phụ cận xung quanh khu vực lấy nước sinh hoạt từ nguồn nước mà các tổ chức, cá nhân có trách nhiệm phải bảo vệ nhằm ngăn chặn, giảm thiểu ô nhiễm, bảo đảm an toàn nguồn nước cấp cho sinh hoạt của nhân dân. Định nghĩa này nhấn mạnh vào tính "phòng ngừa", nghĩa là các biện pháp bảo vệ phải được triển khai trước khi chất ô nhiễm có thể tiếp cận được hệ thống lọc và xử lý của nhà máy nước.

Nguồn nước sinh hoạt trong bối cảnh pháp lý mới bao gồm cả nước mặt tồn tại trên đất liền, hải đảo và nước dưới đất tồn tại trong các tầng chứa nước. Việc xác định vùng bảo hộ vệ sinh là một phần không thể tách rời của quy trình cấp phép khai thác tài nguyên nước, nơi mà chức năng của nguồn nước được ưu tiên hàng đầu cho mục đích dân sinh. Điều này cho thấy sự thay đổi lớn trong cách tiếp cận: nguồn nước không còn được coi là tài sản vô tận mà là một nguồn lực chiến lược cần được "quy hoạch chức năng" rõ ràng để đảm bảo lợi ích của nhà nước và quyền lợi hợp pháp của người dân.

Mục tiêu cốt lõi của việc thiết lập vùng bảo hộ vệ sinh bao gồm nhiều tầng nấc ý nghĩa từ kỹ thuật đến an sinh xã hội. Trước hết, mục tiêu hàng đầu là phòng, chống ô nhiễm nguồn nước trực tiếp tại khu vực khai thác, ngăn chặn các hành vi xả thải, đổ chất thải không đúng quy định hoặc các hoạt động sản xuất có nguy cơ gây độc hại. Thứ hai, việc xác định ranh giới rõ ràng trên thực địa và thể hiện trên bản đồ địa chính giúp tạo ra một vùng đệm an toàn, ngăn chặn sự lấn chiếm đất ven nguồn nước, từ đó bảo vệ sự ổn định của bờ sông và các tầng chứa nước dưới đất. Thứ ba, cơ chế này hỗ trợ việc giám sát chất lượng nước thông qua các hệ thống quan trắc tự động, liên tục, giúp cơ quan quản lý nhà nước có thể truy xuất nguồn gốc ô nhiễm một cách chính xác tuyệt đối nhờ vào các thiết bị hiện đại và công nghệ vệ tinh.

Sâu xa hơn, vùng bảo hộ vệ sinh còn đóng vai trò bảo tồn hệ sinh thái thủy sinh và các giá trị văn hóa, đa dạng sinh học liên quan đến nguồn nước. Việc bảo vệ chất lượng nước không chỉ dừng lại ở các chỉ số hóa lý mà còn hướng tới duy trì dòng chảy tối thiểu để dòng sông có khả năng tự làm sạch và duy trì sự sống cho các sinh vật thủy sinh. Trong kỷ nguyên 2026, an ninh nguồn nước đã được nâng tầm thành an ninh quốc gia, nơi mà mỗi mét vuông trong vùng bảo hộ vệ sinh đều được quản lý chặt chẽ để đảm bảo rằng mọi cá nhân, từ vùng sâu vùng xa đến các đô thị lớn, đều được tiếp cận với nguồn nước an toàn và ổn định.

2. Căn cứ xác định phạm vi vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt

Việc xác định phạm vi vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt năm 2026 được thực hiện dựa trên sự kết hợp giữa các thông số kỹ thuật cứng về khoảng cách và các đánh giá động về đặc điểm thủy văn, địa chất tại khu vực khai thác. Các quy định này được chi tiết hóa trong Thông tư 06/2026/TT-BNNMT, phân tách rõ rệt giữa hai loại hình nguồn nước chính là nước mặt và nước dưới đất, đồng thời có sự điều chỉnh linh hoạt theo quy mô công trình.

2.1. Xác định đối với nguồn nước mặt (Sông, suối, kênh, hồ chứa)

Đối với nguồn nước mặt, phạm vi vùng bảo hộ vệ sinh thường bao gồm cả hành lang bảo vệ nguồn nước và một khoảng cách nhất định về phía thượng lưu và hạ lưu tính từ vị trí lấy nước của công trình. Sự phân chia ranh giới này dựa trên nguyên lý phát tán chất ô nhiễm trong dòng chảy mặt và thời gian cần thiết để cảnh báo hoặc xử lý khi có sự cố xảy ra.

Phạm vi vùng bảo hộ đối với các công trình khai thác nước từ hồ chứa trên sông, suối được xác định từ vị trí lấy nước và thường quy định không nhỏ hơn 1.500 m. Quy định này nhằm bảo đảm khu vực nước tĩnh xung quanh điểm hút nước không bị xáo trộn bởi các hoạt động dân sinh, từ đó duy trì chất lượng nguồn nước đầu vào ổn định.

Khoảng cách hạ lưu thường được quy định ngắn hơn so với thượng lưu (khoảng từ 100 m đến 200 m), phản ánh đặc điểm vật lý của dòng chảy. Trong điều kiện thông thường, các chất ô nhiễm phát sinh từ phía hạ lưu khó có khả năng khuếch tán ngược dòng để ảnh hưởng đến khu vực lấy nước, trừ các trường hợp đặc biệt như chịu tác động của thủy triều mạnh hoặc hiện tượng xâm nhập mặn.

Đối với khu vực đồng bằng, nơi dòng chảy có vận tốc chậm và chịu tác động lớn từ hoạt động dân sinh, khoảng cách bảo hộ phía thượng lưu có thể được điều chỉnh giảm so với miền núi. Tuy nhiên, khoảng cách hạ lưu lại được tăng cường nhằm ứng phó với sự biến động phức tạp của mực nước, hiện tượng dòng chảy quẩn và nguy cơ lan truyền ô nhiễm trong điều kiện thủy văn bất lợi.

2.2. Xác định đối với nguồn nước dưới đất (Giếng khoan, giếng đào)

Nước dưới đất có cơ chế bảo vệ khác biệt hoàn toàn do tính chất lưu trữ trong các tầng chứa nước nằm sâu trong lòng đất. Vùng bảo hộ vệ sinh của giếng khai thác tập trung vào việc bảo vệ trực tiếp khu vực quanh miệng giếng để tránh sự thẩm thấu chất bẩn từ bề mặt hoặc các tầng chứa nước bên trên.

Theo Thông tư 06/2026/TT-BNNMT, khoảng cách bảo hộ được xác định dựa trên tính chất của tầng chứa nước:

Tầng chứa nước có áp là các tầng chứa nước nằm sâu, được cách ly với bề mặt bởi các lớp đất sét hoặc vật liệu cách nước có độ dày đáng kể, đồng thời tồn tại áp lực tự nhiên. Đối với loại tầng này, phạm vi vùng bảo hộ vệ sinh thường được xác định riêng cho từng giếng khai thác và quy định không nhỏ hơn 3 m tính từ miệng giếng. Khoảng cách này chủ yếu nhằm bảo đảm an toàn cho kết cấu công trình, hạn chế nguy cơ nước mặt thâm nhập trực tiếp vào ống chống giếng.

Ngược lại, tầng chứa nước không áp là tầng nước ngầm nông, có sự liên thông trực tiếp với nước mưa và các nguồn nước mặt thông qua các lớp đất có tính thấm. Do dễ bị tác động bởi các nguồn ô nhiễm từ bề mặt, phạm vi vùng bảo hộ vệ sinh đối với loại tầng này được quy định rộng hơn, tối thiểu không nhỏ hơn 20 m tính từ miệng giếng, nhằm tăng cường khả năng phòng ngừa rủi ro ô nhiễm.

Trên thực tế, phạm vi bảo hộ không phải lúc nào cũng áp dụng cứng nhắc theo một mức cố định mà có thể được điều chỉnh linh hoạt dựa trên điều kiện địa chất thủy văn cụ thể. Ví dụ, tại Nhà máy nước Ngô Sỹ Liên (Hà Nội), phạm vi vùng bảo hộ được phê duyệt năm 2026 cho các giếng khai thác tại khu vực phường Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã được phân chia thành nhiều mức khác nhau như 3 m, 5 m, 7 m, 10 m và 20 m. Việc phân cấp này phản ánh cách tiếp cận khoa học, dựa trên mô hình tính toán và số liệu quan trắc thực tế nhằm xác định ranh giới bảo vệ tối ưu, thay vì áp dụng một ngưỡng cố định cho mọi trường hợp.

Đối với các hộ gia đình khai thác nước dưới đất quy mô nhỏ, mặc dù không phải lập hồ sơ phê duyệt vùng bảo hộ phức tạp, nhưng vị trí giếng phải đảm bảo khoảng cách tối thiểu 5 m đến chuồng trại chăn nuôi, nhà vệ sinh, hố rác và các nguồn ô nhiễm khác. Đồng thời, các yêu cầu kỹ thuật về trám cách ly xung quanh ống chống giếng cũng được siết chặt: đoạn chiều sâu tối thiểu 5 m tính từ bề mặt đất phải được trám bằng vữa xi măng hoặc sét tự nhiên để ngăn chặn triệt để sự nhiễm bẩn từ bề mặt vào tầng khai thác.

3. Trình tự, thủ tục lập và phê duyệt vùng bảo hộ vệ sinh năm 2026

Bước sang năm 2026, các thủ tục hành chính liên quan đến vùng bảo hộ vệ sinh đã được tích hợp sâu vào quy trình cấp phép khai thác tài nguyên nước theo định hướng Chính phủ số. Mục tiêu của sự thay đổi này là cắt giảm mạnh thời gian chờ đợi cho doanh nghiệp trong khi vẫn đảm bảo tính chính xác của các hồ sơ kỹ thuật.

3.1. Hồ sơ cần chuẩn bị

Hồ sơ đề nghị phê duyệt vùng bảo hộ vệ sinh không còn là một bộ hồ sơ độc lập mà là một phần không thể tách rời trong hồ sơ cấp phép khai thác nước. Các tổ chức, cá nhân khi lập đề án hoặc báo cáo hiện trạng khai thác phải chủ động đề xuất phạm vi vùng bảo hộ dựa trên các quy chuẩn hiện hành.

Các thành phần chính của hồ sơ bao gồm:

• Văn bản đề nghị: Sử dụng các biểu mẫu quy định tại Thông tư 06/2026/TT-BNNMT (Mẫu 01 cho cấp mới, Mẫu 02 cho gia hạn/điều chỉnh).
• Đề án hoặc Báo cáo khai thác: Đây là tài liệu quan trọng nhất, trình bày chi tiết về vị trí, quy mô, nguồn nước, và đặc biệt là phương án xác định vùng bảo hộ vệ sinh. Đối với công trình đã vận hành, báo cáo phải thể hiện rõ tình hình thực hiện bảo vệ nguồn nước trong thời gian qua.
• Sơ đồ vị trí và bản đồ: Phải thể hiện ranh giới vùng bảo hộ vệ sinh trên nền bản đồ địa chính với hệ tọa độ VN-2000. Điều này đảm bảo tính chính xác trong việc quản lý đất đai và ngăn chặn lấn chiếm sau này.
• Kết quả phân tích chất lượng nước: Phải được thực hiện bởi các phòng thí nghiệm có đủ năng lực và thời điểm lấy mẫu không quá 3-6 tháng tính đến ngày nộp hồ sơ. Các chỉ tiêu bắt buộc bao gồm pH, BOD5, COD, TSS, Tổng Coliform và các kim loại nặng nếu cần thiết.

3.2. Quy trình nộp hồ sơ tại Sở Tài nguyên và Môi trường

Quy trình năm 2026 nhấn mạnh vào việc tiếp nhận trực tuyến qua Cổng Dịch vụ công quốc gia và Cổng Dịch vụ công của Bộ Nông nghiệp và Môi trường/UBND cấp tỉnh.

Trong quá trình thẩm định, cơ quan quản lý (Sở Tài nguyên và Môi trường/Nông nghiệp và Môi trường) sẽ phối hợp với UBND cấp huyện và các đơn vị liên quan để kiểm tra hiện trạng sử dụng đất tại khu vực lấy nước. Nếu phạm vi đề xuất có sự chồng lấn với các công trình quan trọng khác hoặc có nguy cơ gây xung đột lợi ích cộng đồng, hội đồng thẩm định sẽ yêu cầu điều chỉnh hoặc đưa ra các biện pháp giám sát đặc biệt. Việc phê duyệt vùng bảo hộ vệ sinh hiện nay được thực hiện song song hoặc ngay sau khi giấy phép khai thác được ban hành, đảm bảo rằng khi công trình bắt đầu hoạt động, "lá chắn" bảo vệ đã sẵn sàng.

4. Thẩm quyền công bố vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt

Sự phân cấp, phân quyền rõ rệt trong Luật Tài nguyên nước 2023 đã xác định rõ trách nhiệm của từng cấp chính quyền và chủ đầu tư trong việc quản lý vùng bảo hộ vệ sinh. Đây là sự phối hợp đa tầng, đảm bảo rằng từ trung ương đến địa phương và đơn vị trực tiếp vận hành đều có sự liên kết chặt chẽ.

4.1. Trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh

UBND cấp tỉnh giữ vai trò quyết định và điều phối cao nhất tại địa phương. Thẩm quyền của UBND cấp tỉnh bao gồm:

• Phê duyệt và công bố ranh giới vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt trên địa bàn tỉnh theo đề xuất của cơ quan chuyên môn.
• Chỉ đạo việc xác định ranh giới trên thực địa và cắm mốc chỉ giới, đảm bảo các thông tin này được công khai minh bạch để người dân biết và thực hiện.
• Xây dựng danh mục nguồn nước cần lập hành lang bảo vệ và vùng bảo hộ vệ sinh, niêm yết tại trụ sở UBND cấp xã và đăng tải rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng.
• Giải quyết các tranh chấp về quyền lợi đất đai hoặc bồi thường, hỗ trợ khi việc xác định vùng bảo hộ gây ảnh hưởng đến hoạt động hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác.

4.2. Trách nhiệm của tổ chức, cá nhân khai thác nước

Các đơn vị quản lý, vận hành công trình khai thác nước (như các công ty nước sạch) là chủ thể trực tiếp thực hiện việc bảo vệ nguồn nước do mình sử dụng.

• Phối hợp với chính quyền địa phương để xác định ranh giới cụ thể và lắp đặt biển chỉ dẫn vùng bảo hộ vệ sinh trên thực địa. Các biển báo này phải được duy trì và bảo vệ trong suốt quá trình vận hành công trình.
• Trực tiếp theo dõi, giám sát các hoạt động trong phạm vi vùng bảo hộ. Nếu phát hiện hành vi xả thải trái phép hoặc có nguy cơ gây ô nhiễm, đơn vị phải kịp thời ngăn chặn và báo cáo ngay cho chính quyền cơ sở để xử lý.
• Thực hiện quan trắc chất lượng nước định kỳ hoặc tự động và truyền dữ liệu về Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia để cơ quan nhà nước kiểm soát.

4.3. Sự phối hợp giữa các địa phương và cơ quan chuyên môn

Đối với các vùng bảo hộ vệ sinh nằm trên ranh giới hành chính của hai tỉnh trở lên hoặc thuộc các lưu vực sông liên tỉnh, Luật 2023 quy định sự phối hợp chặt chẽ giữa các UBND cấp tỉnh có liên quan dưới sự hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (hoặc Bộ Tài nguyên và Môi trường tùy giai đoạn chuyển giao). Trường hợp vùng bảo hộ vệ sinh của một nhà máy nước tại Tỉnh A nằm một phần trên địa phận Tỉnh B, thì Tỉnh B có trách nhiệm phối hợp thực hiện các biện pháp bảo vệ theo đề nghị của Tỉnh A và quy định chung của pháp luật.

Sở Nông nghiệp và Môi trường (hoặc Sở Tài nguyên và Môi trường địa phương) đóng vai trò là "nhịp cầu" kỹ thuật. Trong vòng 30 ngày làm việc kể từ khi có quyết định phê duyệt, Sở phải gửi văn bản thông báo về thời gian, địa điểm và phối hợp với UBND cấp xã để thực hiện cắm mốc, đặt biển chỉ dẫn trên thực địa. UBND cấp xã nơi có công trình lấy nước cũng có trách nhiệm công khai thông tin trên trang tin điện tử và bảng tin của phường, xã để cộng đồng dân cư cùng tham gia giám sát.

5. Các hành vi bị nghiêm cấm và chế tài xử lý vi phạm

Hệ thống chế tài năm 2026 được thiết lập theo hướng "không có vùng cấm" đối với các hành vi xâm hại nguồn nước sinh hoạt. Nghị định 290/2025/NĐ-CP đã tạo ra một thang mức xử phạt mới, tập trung vào lưu lượng xả thải và mức độ đe dọa an ninh nguồn nước.

5.1. Các hành vi bị nghiêm cấm trong vùng bảo hộ vệ sinh

Để bảo vệ sự an toàn tuyệt đối cho nước cấp sinh hoạt, pháp luật nghiêm cấm hoặc hạn chế tối đa các hoạt động sau trong vùng bảo hộ vệ sinh:

• Xả nước thải và chất thải: Nghiêm cấm xả nước thải chưa đạt quy chuẩn hoặc đổ chất thải rắn, chất thải nguy hại trực tiếp vào nguồn nước hoặc khu vực phụ cận có khả năng thấm xuống tầng chứa nước.
• Xây dựng công trình gây ô nhiễm: Không được xây dựng mới các cơ sở chăn nuôi quy mô lớn, nghĩa trang, bãi chôn lấp chất thải, hoặc các cơ sở sản xuất sử dụng hóa chất độc hại trong phạm vi vùng bảo hộ.
• Sử dụng hóa chất nông nghiệp: Hạn chế hoặc nghiêm cấm việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật có độc tính cao hoặc phân bón hóa học quá mức tại các khu vực ven sông, kênh lấy nước sinh hoạt.
• Xâm hại công trình bảo vệ: Phá hoại các biển chỉ dẫn, mốc giới hành lang bảo vệ nguồn nước hoặc các thiết bị quan trắc, giám sát tự động.
• Các hành vi thay đổi dòng chảy: Lấp sông, suối, kênh rạch trái phép gây cản trở lưu thông nước và khả năng tự làm sạch của nguồn nước.

5.2. Chế tài xử lý hành chính theo quy định mới nhất 2026

Nghị định 290/2025/NĐ-CP (có hiệu lực từ 25/12/2025) quy định mức phạt tiền tối đa lên đến 250 triệu đồng đối với cá nhân và 500 triệu đồng đối với tổ chức cho một hành vi vi phạm trong lĩnh vực tài nguyên nước.

Bên cạnh phạt tiền, các hình thức xử phạt bổ sung bao gồm đình chỉ hoạt động phát sinh chất thải từ 3 đến 12 tháng, tước quyền sử dụng giấy phép môi trường và buộc thực hiện các biện pháp khắc phục tình trạng ô nhiễm, suy thoái nguồn nước. Đặc biệt, hành vi làm sai lệch số liệu quan trắc hoặc không truyền dữ liệu giám sát về hệ thống quốc gia có thể bị phạt từ 80 đến 90 triệu đồng, cho thấy sự quyết liệt trong việc kiểm soát dữ liệu đầu vào. Đối với các doanh nghiệp, việc vi phạm có thể dẫn đến hậu quả "đóng cửa vĩnh viễn" nếu hành vi xả thải gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng hoặc làm tê liệt hệ thống cấp nước sinh hoạt của cả một khu vực.

Quy định về vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt năm 2026 không chỉ là một tập hợp các con số kỹ thuật mà là biểu hiện của một cam kết chính trị mạnh mẽ về quyền được sử dụng nước sạch của mọi người dân. Việc kết hợp chặt chẽ giữa Luật Tài nguyên nước 2023, Nghị định 53/2024, Nghị định 290/2025 và Thông tư 06/2026 đã tạo ra một hệ thống phòng thủ đa tầng: từ ngăn ngừa tại nguồn, giám sát tự động bằng công nghệ số, đến xử phạt nghiêm minh các hành vi vi phạm.

Trong tương lai, quản trị tài nguyên nước sẽ chuyển dịch mạnh sang hướng kinh tế tài nguyên nước và xã hội hóa. Việc khuyến khích các tổ chức, cá nhân tham gia phục hồi các "dòng sông chết" và áp dụng công nghệ mới trong việc bổ sung nhân tạo nước dưới đất sẽ là những giải pháp then chốt để đảm bảo rằng các vùng bảo hộ vệ sinh không chỉ là vùng cấm mà còn là những khu vực sinh thái bền vững. Sự minh bạch thông qua việc thể hiện hành lang bảo vệ trên bản đồ địa chính và kết nối dữ liệu giám sát toàn quốc sẽ biến mỗi công dân thành một người giám sát, đảm bảo an ninh nguồn nước quốc gia được duy trì cho các thế hệ mai sau.