Trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai, việc tạo lập nguồn lực tài chính ổn định để thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng, tạo quỹ đất sạch có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương. Quỹ phát triển đất ra đời nhằm đáp ứng yêu cầu đó, góp phần chủ động nguồn vốn cho Nhà nước trong quản lý đất đai theo quy hoạch, kế hoạch được phê duyệt. Luật đất đai năm 2024 đã tiếp tục kế thừa và hoàn thiện các quy định về Quỹ phát triển đất của địa phương, bảo đảm phù hợp với thực tiễn và yêu cầu phát triển bền vững. Vì vậy, việc tìm hiểu Quỹ phát triển đất của địa phương là gì và các quy định liên quan theo Luật đất đai năm 2024 có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn.
1. Quỹ phát triển đất của địa phương là gì?
Khái niệm quỹ phát triển đất của địa phương được quy định tại khoản 1 Điều 114 Luật đất đai năm 2024. Khoản 1 Điều 114 Luật đất đai năm 2024 quy định về khái niệm quỹ phát triển đất của địa phương như sau:
" Điều 114. Quỹ phát triển đất
1. Quỹ phát triển đất của địa phương là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thành lập để ứng vốn phục vụ các nhiệm vụ thuộc chức năng của tổ chức phát triển quỹ đất, thực hiện chính sách hỗ trợ đất đai đối với đồng bào dân tộc thiểu số và các nhiệm vụ khác theo quy định của pháp luật".
Như vậy, theo quy định tại khoản 1 Điều 114 Luật đất đai năm 2024 quỹ phát triển đất của địa phương là một quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, được thành lập bởi Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Việc xác định quỹ này là “ngoài ngân sách” cho thấy quỹ có cơ chế quản lý tài chính độc lập, không hạch toán trực tiếp vào ngân sách nhà nước hằng năm. Quỹ được hình thành nhằm bảo đảm nguồn vốn kịp thời để thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến quản lý, khai thác và phát triển quỹ đất trên địa bàn. Thông qua cơ chế ứng vốn, quỹ giúp Nhà nước chủ động hơn trong công tác thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng. Qua đó, quá trình triển khai các dự án phát triển kinh tế - xã hội được thực hiện thông suốt, hạn chế tình trạng chậm tiến độ do thiếu vốn. Đây là công cụ tài chính quan trọng hỗ trợ quản lý đất đai một cách hiệu quả và bền vững.
Bên cạnh chức năng ứng vốn cho tổ chức phát triển quỹ đất, quỹ phát triển đất của địa phương còn được sử dụng để thực hiện chính sách hỗ trợ đất đai đối với đồng bào dân tộc thiểu số. Quy định này thể hiện rõ vai trò an sinh xã hội của quỹ, gắn quản lý đất đai với mục tiêu bảo đảm công bằng và ổn định đời sống cho các nhóm yếu thế. Ngoài ra, quỹ còn được sử dụng để thực hiện các nhiệm vụ khác theo quy định của pháp luật, bảo đảm tính linh hoạt trong quá trình vận hành. Việc giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thành lập và quản lý quỹ giúp tăng cường trách nhiệm của chính quyền địa phương. Qua đó, quỹ phát triển đất trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho quản lý nhà nước về đất đai. Đồng thời, quỹ góp phần khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai phục vụ phát triển lâu dài của địa phương.
2. Quy định về quỹ phát triển đất theo Luật đất đai năm 2024
Quy định về quỹ phát triển đất được quy định tại Điều 114 Luật đất đai năm 2024. Theo khoản 2 và khoản 3 Điều 114 Luật đất đai năm 2024, quỹ phát triển đất được quy định như sau:
" 2. Quỹ phát triển đất có trách nhiệm bảo toàn và phát triển vốn, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận. Nguồn tài chính của quỹ phát triển đất được phân bổ từ ngân sách nhà nước và huy động từ các nguồn khác theo quy định của pháp luật. Khoản ứng vốn để thực hiện các nhiệm vụ quy định tại khoản 1 Điều này được hoàn trả quỹ phát triển đất theo quy định của pháp luật.
3. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm trình Hội đồng nhân dân cùng cấp quyết định phân bổ ngân sách địa phương để cấp vốn điều lệ và hoàn ứng cho quỹ phát triển đất đối với các nhiệm vụ thuộc trách nhiệm của ngân sách địa phương".
Như vậy, khoản 2 Điều 114 Luật đất đai năm 2024 xác định rõ quỹ phát triển đất là quỹ tài chính nhà nước hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, có trách nhiệm bảo toàn và phát triển vốn. Quy định này nhằm bảo đảm quỹ vận hành ổn định, lâu dài, phục vụ mục tiêu phát triển quỹ đất cho lợi ích chung của địa phương. Nguồn tài chính của quỹ được hình thành chủ yếu từ ngân sách nhà nước và các nguồn huy động hợp pháp khác, tạo cơ sở pháp lý cho việc đa dạng hóa nguồn vốn. Việc yêu cầu bảo toàn vốn giúp hạn chế rủi ro thất thoát, sử dụng sai mục đích. Chẳng hạn, tại một tỉnh khi triển khai dự án khu tái định cư, quỹ phát triển đất ứng vốn để giải phóng mặt bằng nhưng không được sử dụng vốn vào hoạt động kinh doanh sinh lợi. Điều này bảo đảm quỹ chỉ phục vụ cho nhiệm vụ quản lý, phát triển đất đai theo quy hoạch.
Quy định tại khoản 2 Điều 114 còn nhấn mạnh nguyên tắc hoàn trả vốn ứng cho quỹ phát triển đất theo quy định của pháp luật. Đây là cơ chế tài chính quan trọng nhằm duy trì vòng quay vốn, bảo đảm quỹ có đủ nguồn lực tiếp tục thực hiện các nhiệm vụ khác. Việc hoàn trả giúp tăng tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý, sử dụng vốn. Trên thực tế, khi quỹ ứng vốn để tạo quỹ đất sạch phục vụ đấu giá quyền sử dụng đất, nguồn thu từ đấu giá sẽ được dùng để hoàn trả lại cho quỹ. Nhờ đó, quỹ không bị thâm hụt vốn sau mỗi dự án. Ví dụ, một địa phương sau khi đấu giá thành công khu đất thương mại đã sử dụng tiền thu được để hoàn trả khoản vốn quỹ đã ứng trước cho công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng.
Khoản 3 Điều 114 Luật đất đai năm 2024 quy định rõ trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong việc trình Hội đồng nhân dân cùng cấp quyết định phân bổ ngân sách địa phương để cấp vốn điều lệ và hoàn ứng cho quỹ phát triển đất. Quy định này thể hiện vai trò quản lý, giám sát của cơ quan dân cử đối với nguồn tài chính công. Đồng thời, nó bảo đảm quỹ phát triển đất được cấp vốn kịp thời, phù hợp với khả năng ngân sách và nhu cầu thực tiễn. Trên thực tế, khi địa phương có nhiều dự án thu hồi đất phục vụ phát triển hạ tầng, UBND tỉnh sẽ đề xuất HĐND phân bổ thêm ngân sách để tăng vốn điều lệ cho quỹ. Ví dụ, một tỉnh đang triển khai dự án đường vành đai đã được HĐND quyết định bổ sung vốn cho quỹ phát triển đất nhằm đáp ứng nhu cầu ứng vốn bồi thường. Quy định này góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng quỹ và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
3. Quy định về tổ chức phát triển quỹ đất
Khoản 1 Điều 115 Luật đất đai năm 2024 xác định rõ vai trò của tổ chức phát triển quỹ đất là công cụ chuyên trách của Nhà nước tại địa phương. Tổ chức này được thành lập nhằm tạo lập quỹ đất sạch, phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng, an ninh và nhu cầu sử dụng đất của cộng đồng. Hoạt động phát triển quỹ đất bao gồm thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và đầu tư hạ tầng theo quy hoạch. Việc giao cho một tổ chức chuyên trách giúp nâng cao tính chuyên nghiệp, minh bạch trong quản lý đất đai. Qua đó, hạn chế tình trạng lãng phí đất đai và sử dụng đất không hiệu quả tại địa phương.
Khoản 2 và khoản 3 Điều 115 quy định về cơ chế tài chính và khuôn khổ pháp lý đối với tổ chức phát triển quỹ đất. Theo đó, nguồn tài chính được bảo đảm từ ngân sách nhà nước và ứng vốn từ quỹ phát triển đất, giúp tổ chức có nguồn lực chủ động triển khai nhiệm vụ. Cơ chế này tạo điều kiện đẩy nhanh tiến độ tạo lập quỹ đất mà không phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách hằng năm. Đồng thời, việc giao Chính phủ quy định chi tiết về tổ chức, hoạt động và cơ chế quản lý bảo đảm tính thống nhất trong cả nước. Quy định này góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực đất đai và tăng cường vai trò điều tiết của Nhà nước.
4. Ý nghĩa của quy định về quỹ phát triển đất theo Luật đất đai năm 2024
Quy định về quỹ phát triển đất theo Luật đất đai năm 2024 có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo nguồn lực tài chính ổn định để Nhà nước chủ động tạo lập, phát triển quỹ đất phục vụ phát triển kinh tế – xã hội. Thông qua quỹ này, Nhà nước có điều kiện ứng vốn để bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất, từ đó đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án. Quy định này góp phần hạn chế tình trạng bị động về vốn, tránh kéo dài giải phóng mặt bằng. Ví dụ, nhiều địa phương đã sử dụng quỹ phát triển đất để tạm ứng chi phí bồi thường cho người dân khi triển khai dự án khu công nghiệp.
Bên cạnh đó, quỹ phát triển đất còn giúp nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và sử dụng đất đai theo quy hoạch, kế hoạch đã được phê duyệt. Việc tạo lập quỹ đất “sạch” thông qua quỹ này giúp tăng tính minh bạch trong đấu giá quyền sử dụng đất, đồng thời tăng thu cho ngân sách nhà nước. Quy định cũng góp phần ổn định thị trường bất động sản và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và nhà đầu tư. Chẳng hạn, quỹ phát triển đất được sử dụng để đầu tư hạ tầng khu tái định cư trước khi bố trí đất ở cho các hộ dân bị thu hồi đất.
Kết luận
Quỹ phát triển đất của địa phương giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống công cụ tài chính phục vụ quản lý nhà nước về đất đai. Theo quy định của Luật đất đai năm 2024, quỹ này không chỉ hỗ trợ tạo lập quỹ đất sạch mà còn bảo đảm nguồn vốn kịp thời cho công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Việc tổ chức và hoạt động của Quỹ phát triển đất góp phần nâng cao tính chủ động của chính quyền địa phương trong thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất. Các quy định mới của Luật đất đai năm 2024 đã tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm quản lý và giám sát đối với Quỹ phát triển đất. Qua đó, bảo đảm việc sử dụng nguồn vốn đúng mục đích, đúng pháp luật. Quỹ phát triển đất cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hút đầu tư, phát triển hạ tầng và chỉnh trang đô thị. Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện nay, vai trò của Quỹ phát triển đất ngày càng trở nên quan trọng. Việc hiểu đúng và áp dụng hiệu quả các quy định về Quỹ phát triển đất sẽ góp phần sử dụng hợp lý tài nguyên đất đai. Qua đó, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của từng địa phương và của cả nước.
Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.
Rất mong nhận được sự hợp tác!
Trân trọng./.
