So sánh hệ thống tòa án Pháp và Đức. Nguyên nhân của sự khác nhau đó.

Gồm 2 nhánh là nhánh tòa án tư pháp, nhánh tòa án hành chính, 1 cơ quan bảo hiến với tên gọi là Hội đồng bảo hiến. Bên cạnh đó còn có tòa xung đột nhưng là một tòa không thường trực.

- Tòa án dân sự, hình sự thông thường

- Tòa án dân sự đặc biệt: gồm các tòa lao động, tòa thương mại, tòa xét xử hợp đồng nông nghiệp.

- Tòa án hình sự đặc biệt: tòa án dành cho vị thành niên, tòa án quân sự, tòa án an ninh quốc gia.

- Tòa phá án: Là tòa án tư pháp tối cao của Pháp

- Tòa hành chính thẩm quyền chung: tòa sơ thẩm, tòa phúc thẩm, tham chính viện (tòa hành chính tối cao, tham mưu cho chính phủ Pháp)

- Tòa án hành chính thẩm quyền chuyên biệt: tòa xung đột, hội đồng bảo hiến

- Tòa án hiến pháp

- Hệ thống tòa án tư pháp: Tòa án tư pháp có thẩm quyền thấp nhất là tòa án AG (Amtsgericht), tòa cao hơn AG là LG (Landgerichr), tòa án phúc thẩm OLG, tòa án tư pháp cấp cao nhất có thẩm quyền chung là tòa liên bang BGH

- Hệ thống tòa hành chính và các tòa khác gồm tòa án hành chính, tòa bảo hiểm xã hội, tòa lao động, tòa thuế.

Mục đích chung của hai hệ thống tòa án đều hướng đến việc thực hiện chức năng xét xử, đảm bảo công lí công bằng theo những nguyên tắc hiến định. Cả hai nước Pháp và Đức đều không coi tiền lệ pháp là hình thức pháp luật thông dụng và phổ biến như pháp luật thành văn. Ở hai nước này việc tôn trọng pháp luật thành văn là việc hết sức quan trọng, cần có cơ quan để bảo vệ, xem xét, kiểm soát tính hợp hiến của các đạo luật, nên đều xây dựng cho mình một cơ quan bảo hiến. Tòa án ở cả hai nước đều được tổ chức theo mô hình lưỡng hệ tài phán, tài phán tư pháp và tài phán hành chính, hoạt động riêng biệt và độc lập với nhau. Cụ thể, xét riêng với hai hệ thống tòa án tư pháp, hành chính, thì hệ thống tòa án của Đức và Pháp có những điểm tương đồng tiêu biểu như sau:

* Đối với hệ thống tòa án tư pháp:

Hệ thống tòa tư pháp của hai nước đều có cách chia cấp xét xử theo 3 cấp từ thấp đến cao: cấp xét xử đầu tiên là cấp sơ thẩm, cấp tiếp theo là cấp phúc thẩm và cuối cùng là cấp xét xử có thẩm quyền cao nhất trong hệ thống.

- Hệ thống tòa án tư pháp xét xử các vụ việc có quan hệ giữa tư nhân với tư nhân: Phương pháp điều chỉnh chung của tư pháp là phương pháp tự do thỏa thuận ý chí và bình đẳng giữa các bên tham gia quan hệ pháp luật. Trong quá trình thực hiện và định hướng, không tránh khỏi những tranh chấp, mâu thuẫn. Để thực hiện được, buộc phải có hệ thống tòa án giải quyết các sự vụ không tuân theo quy định của pháp luật tư pháp nói riêng cũng như phương pháp điều chỉnh của tư pháp nói chung.

- Tòa án tư pháp cấp cao nhất chỉ xem xét việc tuân thủ thủ tục tố tụng và áp dụng pháp luật.

* Đối với hệ thống tòa án hành chính: Cũng như hệ thống tòa án tư pháp, hệ thống tòa án hành chính ở cả hai nước cũng được chia ra thành 3 cấp xét xử chính với thẩm quyền phân bố hợp lý từ địa phương đến trung ương.

- Cách thức tổ chức:

+ Pháp: hệ thống tòa án tư pháp của Pháp bao gồm các tòa chuyên trách riêng về các ngành luật. Với mỗi tòa chuyên trách lại bao gồm tòa thông thường và tòa đặc biệt.

+ Đức: Hệ thống tòa án của Đức được tổ chức tại hai cấp là cấp bang và cấp liên bang. Cơ quan xét xử cao nhất là cơ quan liên bang còn các tòa án cấp dưới là của Bang.

- Cơ chế phúc thẩm:

+ Pháp: Có tòa phúc thẩm được thành lập ở các thành phố lớn và các khu vực lãnh thổ

+ Đức: Các tòa án có thẩm quyền cao hơn được quyền phúc thẩm các bản án bị kháng nghị, kháng cáo ở tòa cấp thấp hơn

- Cơ cấu: Với tòa án tư pháp cấp cao nhất của Pháp là Tòa phá án gồm 6 tòa chuyên trách: 3 tòa dân sự, 1 tòa thương mại tài chính, 1 tòa hình sự, 1 tòa về các vấn đề xã hội. Còn Đức là Tòa án liên bang gồm 11 phòng giải quyết các vụ việc về luật tư, 5 phòng giải quyết các vụ án hình sự, 7 phòng chuyên trách.

- Hội đồng xét xử:

+ Pháp: Hội đồng xét xử của tòa này thường có từ 3-5 thành viên ở lần phá án thứ nhất, nhưng tất cả các thành viên của tòa phá án sẽ phải tham gia ở lần thứ hai.

+ Đức: các vụ việc thường được xét xử bởi một hội đồng gồm 5 thẩm phán

- Bổ nhiệm:

+ Pháp: Theo nguyên tắc, Thẩm phán ngạch tư pháp do Tổng thống bổ nhiệm trên cơ sở đề nghị của Hội đồng Thẩm phán tối cao hoặc của Bộ trưởng Bộ tư pháp

+ Đức: Thẩm phán các Tòa án liên bang do Tổng thống bổ nhiệm theo đề cử của Bộ trưởng Bộ tư pháp liên bang và Ủy ban tuyển chọn Thẩm phán liên bang.

- Cơ cấu tổ chức:

+ Pháp với Tham chính viện có khoảng 300 thành viên. Thành viên tham chính viện được chia ra 3 loại: thẩm phán tập sự, thẩm phán tham vấn và thẩm phán cao cấp

+ Đức: Tòa án hành chính tối cao Liên Bang Đức bao gồm các ban là các Thượng Nghị sĩ cùng với 5 thẩm phán chuyên nghiệp (một thẩm phán chủ tọa chính và bốn thẩm phán hỗ trợ)

- Thẩm quyền:

+ Tham chính viện của Pháp vừa là tòa án hành chính tối cao (chức năng xét xử), vừa là cơ quan tham mưu cho Chính phủ Pháp (chức năng tư vấn). Có thể giải quyết các vụ kiện đòi bồi thường thiệt hại do hành chính gây ra.

+ Đức: chỉ có chức năng xét xử, không có chức năng tư vấn, không giải quyết các vụ kiện đòi bồi thường thiệt hại do hành chính gây ra, mà chuyển cho tòa án thường giải quyết.

- Thẩm quyền:

+ Hội đồng bảo hiến của Pháp sẽ đưa ra phán quyết xem đạo luật đó có vi hiến không, nếu có thì sẽ đưa về cho Nghị viện, chứ không trực tiếp xóa bỏ đạo luật

+ Còn Đức với Tòa án Hiến Pháp Đức có quyền tuyên bố đạo luật là vi hiến và xóa bỏ đạo luật đó. Có thể xem xét tính hợp hiến của các đạo luật ngay cả khi vấn đề về tính hợp hiến không nảy sinh từ vụ việc cụ thể.

- Cơ cấu tổ chức:

+ HĐ bảo hiến gồm 9 thành viên do Tổng thống, chủ tịch thượng viện, chủ tịch hạ viện với nhiệm kỳ 9 năm và không ai giữ chức vụ này quá một nhiệm kỳ. Cùng với các cựu tổng thống là thành viên đương nhiên nếu không từ chối và không có nhiệm kì đối với những thành viên này,

+ Tòa án HP Đức gồm 16 thẩm phán, trong đó mỗi viện của Nghị viện liên bang bổ nhiệm một nửa số thành viên. Nhiệm kỳ của họ là 12 năm hoặc ngắn hơn. Chỉ có thể giữ chức vụ không quá một nhiệm kỳ.

- Quyền khiếu nại, đề nghị:

+ Pháp: HĐ bảo hiến chỉ xem xét vụ việc khi có đơn đề nghị của Tổng thống, Thủ tướng, Chủ tịch thượng viện, Chủ tịch Hạ viện, 60 thượng nghị sĩ hoặc 60 hạ nghị sĩ

+ Tòa án HP Đức có quyền khiếu nại, đề nghị yêu cầu của Chính phủ liên bang hoặc 2/3 số thành viên của Hạ nghị viện, khiếu kiện của cá nhân trong trường hợp các quyền cơ bản của công dân bị xâm hại..

- Cùng thuộc dòng họ pháp luật Civil Law - một dòng họ pháp luật lớn và ảnh hưởng trên thế giới nên điều này góp phần lý giải những điểm chung của hệ thống tòa án hai nước về cấu trúc, nguồn của hệ thống tòa án, cấp xét xử, phân chia pháp luật...

- Hệ thống pháp luật của hai nước cùng chịu ảnh hưởng sâu sắc của học thuyết phân chia quyền lực nên không thừa nhận vai trò lập pháp của cơ quan xét xử. 

- Pháp và Đức thừa nhận quan điểm giữa luật công và luật tư không thể đặt lên cùng một bàn cân, nên hệ thống tòa án tư pháp và hành chính ra đời với các chế định khác nhau để xét xử cho các sự việc liên quan.

- Các điều kiện về lịch sử, chính trị, dân tộc, tôn giáo, tập quán... của hai quốc gia cũng có những đặc điểm riêng. Từ đó khiến cho pháp luật và cụ thể ở đây là hệ thống tòa án ở mỗi quốc gia tồn tại sự khác biệt. 

- Pháp là một nhà nước đơn nhất còn Đức là một nước liên bang nên cách thức tổ chức của Đức chia theo bang chứ không chia theo từng ngành luật như Pháp.

- Sự khác nhau giữa hệ thống tòa án hiến pháp của hai nước có thể thấy rõ ngay từ tên gọi của hai cơ quan này, với Pháp là một hội đồng, còn với Đức đó là cả một tòa án. Sự chênh lệch về thẩm quyền là rõ, nên có thể thấy sự khác nhau khi một bên có quyền tuyên bố một đạo luật là vi hiến và xóa bỏ, một bên thì không có thẩm quyền này.

     Qua quá trình nghiên cứu và so sánh hai hệ thống Tòa án của Pháp và Đức, có thể thấy rằng ngoài những điểm tương đồng mang đặc trưng của dòng họ pháp luật Civil Law như hệ thống nguồn luật, phân cấp xét xử, giữa hai hệ thống pháp luật này còn có những khác biệt rõ ràng về thẩm quyền của các tòa án và sự tồn tại của các tòa án chuyên môn và vi cảnh ở Pháp mà không xuất hiện ở Đức. Dù tồn tại khác biệt trong cùng dòng họ nhưng đây vẫn là hai hệ thống tòa án điển hình đã có nguồn gốc lâu đời, trải qua quá trình thực thi, áp dụng trong nhiều năm và dần hoàn thiện trở thành những mô hình tham chiếu cho các nước trên thế giới học hỏi vận dụng. 

   Việt Nam cũng là một nước thuộc chung dòng họ Civil Law tuy nhiên vẫn còn thực trạng thiếu sót trong quá trình thực hiện chế tài của cơ quan tư pháp. Với hình thức cấu trúc nhà nước đơn nhất, hệ thống tư pháp của Pháp chính là nguồn tham chiếu gần gũi, thích hợp nhất đối với Việt Nam để chúng ta có thể thừa hưởng thành tựu cũng như đúc rút kinh nghiệm góp phần hoàn thiện hệ thống tư pháp của nước mình. Hiện tại, hệ thống tư pháp của Việt Nam mới chỉ tồn tại một hệ thống các tòa án phân cấp có thẩm quyền xét xử chung, không có sự tách bạch khi giải quyết các vụ việc công và tư. Trong những năm gần đấy, có một đề xuất được đặt ra và đang được bàn luận sôi nổi bởi các luật gia trong nước là liệu hệ thống tòa án ở nước ra có nên tách ra một nhánh tòa án hành chính hoạt động độc lập và thành lập cơ quan bảo hiến hay không? Ngoài ra, sự học hỏi không chỉ nên dừng lại ở phạm vi dòng họ pháp luật khác như Common Law trong việc xem trọng hơn giá trị của án lệ tương đương nguồn luật chính thức để góp phần giúp cho tòa án có thể linh hoạt hơn trong việc xét xử.