So sánh phòng vệ chính đáng với tình thế cấp thiết được quy định trong Bộ luật Hình sự năm 2015?

Phòng vệ chính đáng (PVCĐ) và Tình thế cấp thiết (TTCT) là hai chế định pháp lý trung tâm trong Bộ luật Hình sự (BLHS) Việt Nam, đóng vai trò nền tảng trong việc xác định giới hạn của trách nhiệm hình sự. Cả hai chế định đều là trường hợp loại trừ tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi , qua đó bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân và khuyến khích hành vi ngăn ngừa thiệt hại cho xã hội.  

Tuy nhiên, do những điểm tương đồng bề ngoài - đều liên quan đến việc gây thiệt hại trong hoàn cảnh nguy hiểm - hai chế định này dễ dẫn đến sự nhầm lẫn trong thực tiễn áp dụng pháp luật, đặc biệt là trong việc xác định bản chất hành vi và giới hạn của sự "cần thiết". Về triết lý pháp lý, PVCĐ dựa trên quyền phản kháng trực tiếp chống lại hành vi trái pháp luật, trong khi TTCT dựa trên nguyên tắc cân bằng và tối thiểu hóa thiệt hại xã hội.  

1. Phòng vệ chính đáng là gì ?

1.1. Cơ sở pháp lý của phòng vệ chính đáng

Khoản 1 Điều 22 Bộ luật hình sự năm 2015 (BLHS) quy định:

“Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên. Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm”.

Phòng vệ chính đáng được quy định tại Điều 22 BLHS 2015. Khái niệm hóa hành vi PVCĐ là hành vi của người vì bảo vệ lợi ích của Nhà nước, tổ chức, bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác, mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên.  

Điểm cốt lõi trong định nghĩa này là hành vi phải là sự chống trả lại một cách cần thiết và đối tượng bị chống trả là người đang có hành vi xâm phạm. Đây là sự thừa nhận của pháp luật về quyền tự vệ tự nhiên của con người, đồng thời là cơ chế pháp lý để công dân được phép phản kháng trực tiếp, loại trừ nguồn nguy hiểm phát sinh từ hành vi xâm phạm trái pháp luật của người khác.

1.2. Các điều kiện để hành vi được coi là phòng vệ chính đáng

Để một hành vi được xác định là PVCĐ, nó phải thỏa mãn đồng thời ba điều kiện pháp lý cốt lõi, tập trung vào nguồn gốc nguy hiểm, mục đích và tính cần thiết của hành vi chống trả:

• Nguồn nguy hiểm là hành vi xâm phạm của con người: Nguồn gốc nguy hiểm phải là hành vi xâm phạm (tấn công) của một người khác đang diễn ra, chưa kết thúc hoặc đe dọa xảy ra ngay tức khắc. Điều này loại trừ rõ ràng các nguồn nguy hiểm khác như súc vật, thiên tai, hoặc sự cố kỹ thuật. Hành vi chống trả chỉ được hướng vào người đang có hành vi xâm phạm lợi ích hợp pháp.  
• Mục đích chống trả để bảo vệ lợi ích hợp pháp: Hành vi phòng vệ phải nhằm mục đích trực tiếp bảo vệ các lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, hoặc quyền, lợi ích chính đáng của bản thân hoặc của người khác. Nếu mục đích chống trả không phải là phòng vệ mà là trả thù hay tấn công trước, hành vi sẽ không được coi là PVCĐ.
• Hành vi chống trả phải "cần thiết" (Tính tương xứng): Đây là điều kiện phức tạp nhất và mang tính định tính cao. Hành vi chống trả phải tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm phạm. Mức độ thiệt hại gây ra cho người tấn công có thể ngang bằng hoặc thậm chí lớn hơn thiệt hại do họ gây ra, miễn là mức độ đó cần thiết để loại trừ hành vi tấn công và không quá đáng. Điều kiện này nhấn mạnh rằng người phòng vệ có quyền gây thiệt hại đủ để chấm dứt sự tấn công, không bị ràng buộc bởi nguyên tắc gây thiệt hại nhỏ hơn như trong tình thế cấp thiết.  

1.3. Hậu quả pháp lý của hành vi phòng vệ chính đáng

Người thực hiện hành vi PVCĐ trong giới hạn cho phép sẽ không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Pháp luật hình sự công nhận quyền này là một ngoại lệ hợp pháp hóa hành vi gây thiệt hại.

Tuy nhiên, nếu hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại, nó sẽ được xác định là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Trong trường hợp này, người thực hiện hành vi phải chịu trách nhiệm hình sự. Ví dụ, BLHS quy định các tội danh cụ thể như Tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 126 BLHS). Mặc dù vẫn bị xử lý hình sự, hành vi vượt quá giới hạn PVCĐ thường được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm do động cơ ban đầu là hợp pháp và trạng thái tâm lý không ổn định của người phòng vệ trong tình huống nguy hiểm.

2. Tình thế cấp thiết là gì?

2.1. Cơ sở pháp lý 

Khoản 1 Điều 23 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định:

“Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh gâythiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm”.

Tình thế cấp thiết được quy định tại Điều 23 BLHS 2015. Đây là tình thế của người vì muốn tránh một nguy cơ đang thực tế đe dọa lợi ích hợp pháp mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa.  

Bản chất của TTCT là hành vi gây thiệt hại cho một lợi ích hợp pháp khác (thường là của bên thứ ba không gây ra nguy hiểm) nhằm tránh một thiệt hại lớn hơn đe dọa. TTCT dựa trên nguyên tắc cân bằng lợi ích, đòi hỏi sự lựa chọn cấp bách giữa hai điều xấu, nhằm tối thiểu hóa tổng thiệt hại cho xã hội.

2.2. Các điều kiện để hành vi được coi là tình thế cấp thiết

Để được chấp nhận là TTCT, hành vi phải đáp ứng ba điều kiện nghiêm ngặt, khác biệt lớn so với PVCĐ:

• Có nguy cơ đang đe dọa trực tiếp: Nguy cơ phải đang hiện hữu hoặc có khả năng xảy ra tức khắc. Nguồn gốc nguy hiểm rất đa dạng, bao gồm hành vi của con người (không nhất thiết là hành vi xâm phạm trái pháp luật), thiên tai, súc vật, hoặc sự cố kỹ thuật. Sự đa dạng của nguồn nguy hiểm là đặc trưng phân biệt TTCT với PVCĐ, nơi nguồn nguy hiểm bắt buộc phải là hành vi xâm phạm của con người.  
• Hành vi gây thiệt hại phải là phương án cuối cùng (Tính lựa chọn): Người thực hiện hành vi phải chứng minh rằng họ không còn bất kỳ cách nào khác để ngăn ngừa nguy hiểm ngoài việc gây ra một thiệt hại khác. Điều kiện này nhấn mạnh tính bắt buộc của hành vi và loại trừ khả năng lợi dụng chế định.  
• Nguyên tắc cân bằng thiệt hại (Thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại được ngăn ngừa): Đây là tiêu chí tuyệt đối, mang tính định lượng. Thiệt hại được bảo vệ phải lớn hơn thiệt hại bị gây ra. Pháp luật đặt ra giới hạn nghiêm ngặt rằng không được phép gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe của người khác để khắc phục tình trạng nguy hiểm, ngay cả khi thiệt hại cần ngăn ngừa là lớn hơn.  

2.3. Hậu quả pháp lý của hành vi trong tình thế cấp thiết

Tương tự như PVCĐ, người thực hiện hành vi trong tình thế cấp thiết mà không vượt quá giới hạn sẽ không bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Trong trường hợp vượt quá giới hạn TTCT (tức là thiệt hại gây ra bằng hoặc lớn hơn thiệt hại cần ngăn ngừa), người thực hiện phải chịu trách nhiệm hình sự. Điều quan trọng cần lưu ý là mặc dù hành vi được xác định là TTCT và không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, người gây thiệt hại vẫn có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường dân sự đối với lợi ích của bên thứ ba bị tổn hại, theo quy định của Bộ luật Dân sự, do thiệt hại được gây ra cho người không phải là nguồn gốc của nguy hiểm.

3. Phân biệt phòng vệ chính đáng và tình thế cấp thiết 

Việc phân biệt rõ ràng giữa PVCĐ và TTCT là cần thiết để các cơ quan pháp luật áp dụng chính xác chế định loại trừ trách nhiệm hình sự. Sự khác biệt cốt lõi nằm ở nguồn gốc nguy hiểm, đối tượng bị gây thiệt hại và nguyên tắc giới hạn thiệt hại.  

Sự khác biệt về tiêu chí giới hạn thiệt hại phản ánh sự khác biệt về lập pháp: PVCĐ tập trung vào việc bảo vệ quyền phản ứng cá nhân chống lại sự xâm phạm, trong khi TTCT áp dụng nguyên tắc tối thiểu hóa thiệt hại xã hội thông qua sự lựa chọn cân nhắc.

4. Khó khăn trong việc xác định tính tương xứng trong phòng vệ chính đáng 

Mặc dù các điều kiện khác để xác định PVCĐ tương đối rõ ràng, quy định về tính "tương xứng" hay "cần thiết" lại mang tính định tính và là thách thức lớn nhất trong thực tiễn xét xử. Ranh giới giữa PVCĐ và vượt quá giới hạn PVCĐ là "vô cùng mong manh".  

Trong thực tế, khi đối diện với nguy hiểm về tính mạng, sức khỏe, đa số người bị xâm hại không thể kiểm soát được hành vi, không đủ bình tĩnh để cân nhắc mức độ chống trả. Việc đánh giá liệu hành vi chống trả có quá đáng hay không đòi hỏi phải xét toàn diện các tình tiết liên quan, bao gồm: khách thể cần bảo vệ, mức độ thiệt hại đe dọa, cường độ tấn công, công cụ sử dụng, thể trạng của các bên và hoàn cảnh địa lý.  

Do thiếu các văn bản hướng dẫn cụ thể và mang tính định lượng cao về xác định mức độ tương xứng, việc áp dụng pháp luật có thể thiếu thống nhất và gây khó khăn cho các cơ quan chức năng. Việc hoàn thiện pháp luật bằng cách ban hành hướng dẫn chi tiết, định lượng hóa các yếu tố cấu thành tính "cần thiết" (ví dụ, thông qua việc tổng hợp án lệ hoặc ban hành Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao) là một kiến nghị pháp lý cần thiết để chuẩn hóa cách đánh giá và đảm bảo tính công bằng trong xét xử.  

Kết luận

Phòng vệ chính đáng và Tình thế cấp thiết là hai công cụ pháp lý quan trọng, được thiết lập nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp của cá nhân và xã hội, đồng thời loại trừ trách nhiệm hình sự đối với những hành vi gây thiệt hại trong hoàn cảnh cấp thiết.

Sự khác biệt cốt lõi giữa hai chế định nằm ở Nguồn gốc nguy hiểm (PVCĐ: hành vi xâm phạm của con người; TTCT: đa dạng nguồn nguy hiểm) và Nguyên tắc Thiệt hại (PVCĐ: cần thiết, có thể lớn hơn nếu không quá đáng; TTCT: bắt buộc nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa). Sự khác biệt này là cơ sở pháp lý cốt lõi để cơ quan tiến hành tố tụng xác định chính xác bản chất hành vi và áp dụng pháp luật phù hợp. 

Để đảm bảo tính công bằng và thống nhất trong thực tiễn áp dụng, đặc biệt là trong việc xác định giới hạn vượt quá của PVCĐ, việc tiếp tục nghiên cứu, tổng hợp các trường hợp thực tiễn, và hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn mang tính định lượng là vô cùng cần thiết. Điều này sẽ củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật, khuyến khích công dân dám bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình và của xã hội, đồng thời đảm bảo rằng mọi quyết định loại trừ hay truy cứu trách nhiệm hình sự đều được thực hiện một cách chính xác và khách quan.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!