Bộ luật Hình sự mới nhất và các nghị định, thông tư hướng dẫn

1. Bộ luật Hình sự mới nhất

Bộ luật Hình sự hiện hành mà Việt Nam đang áp dụng là Bộ luật Hình sự năm 2015, đã được sửa đổi và bổ sung vào năm 2017. Đây là bộ luật quan trọng có vai trò bảo vệ vững chắc chủ quyền quốc gia và an ninh đất nước, đồng thời duy trì và phát triển chế độ xã hội chủ nghĩa. Bộ luật này còn đảm bảo bảo vệ các quyền con người, quyền công dân, và quyền bình đẳng giữa các dân tộc trong cộng đồng dân tộc Việt Nam. Ngoài ra, Bộ luật Hình sự còn có nhiệm vụ bảo vệ lợi ích của Nhà nước và các tổ chức, duy trì trật tự và kỷ cương xã hội, ngăn chặn và đấu tranh chống lại mọi hành vi vi phạm pháp luật. Một trong những nhiệm vụ quan trọng của bộ luật này là giáo dục ý thức pháp luật cho toàn dân, khuyến khích sự tuân thủ pháp luật, và phòng ngừa tội phạm một cách hiệu quả. Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định chi tiết về các hành vi phạm tội, đồng thời xác định rõ ràng các loại hình phạt tương ứng để xử lý những hành vi đó, nhằm duy trì trật tự và công lý trong xã hội.

2. Tổng hợp văn bản hướng dẫn Bộ luật Hình sự mới nhất

• Nghị quyết 04/2024/NQ-HĐTP: Được ban hành vào ngày 12/6/2024, Nghị quyết này cung cấp hướng dẫn cụ thể về việc áp dụng một số quy định trong Bộ luật Hình sự liên quan đến việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi liên quan đến khai thác, mua bán và vận chuyển thủy sản trái phép.
• Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 01/8/2024. Nghị quyết 03/2024/NQ-HĐTP: Ban hành ngày 10/6/2024, Nghị quyết này hướng dẫn về thời hiệu thi hành bản án, miễn chấp hành hình phạt, giảm mức hình phạt đã tuyên, giảm thời hạn chấp hành hình phạt trong các trường hợp đặc biệt, hoãn chấp hành hình phạt tù, và tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù theo quy định của Bộ luật Hình sự. Ngày có hiệu lực của nghị quyết là 15/7/2024.
• Nghị quyết 02/2024/NQ-HĐTP: Nghị quyết này, được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành ngày 24/5/2024, hướng dẫn cụ thể về việc áp dụng quy định tại Điều 313 của Bộ luật Hình sự. Hiệu lực bắt đầu từ ngày 18/6/2024.
• Công văn 174/TANDTC-PC: Ban hành vào ngày 31/8/2023, công văn này hướng dẫn việc áp dụng Điểm s Khoản 1 Điều 51 của Bộ luật Hình sự.
• Nghị quyết 03/2022/NQ-HĐTP: Được thông qua vào ngày 09/9/2022, Nghị quyết này hướng dẫn việc áp dụng một số quy định tại các Điều 304, 305, 306, 307 và 308 của Bộ luật Hình sự. Nghị quyết bắt đầu có hiệu lực từ ngày 01/11/2022.
• Nghị quyết 01/2022/NQ-HĐTP: Ban hành ngày 23/3/2022, Nghị quyết này sửa đổi Nghị quyết 02/2018/NQ-HĐTP, nhằm hướng dẫn việc áp dụng Điều 65 của Bộ luật Hình sự về án treo. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 10/5/2022.
• Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP: Nghị quyết này được thông qua vào ngày 20/12/2021, hướng dẫn áp dụng Điều 201 của Bộ luật Hình sự và việc xét xử các vụ án hình sự liên quan đến tội cho vay lãi nặng trong các giao dịch dân sự. Hiệu lực từ ngày 24/12/2021.
• Nghị quyết 08/2021/NQ-UBTVQH15: Được thông qua vào ngày 26/11/2021, Nghị quyết này giải thích Khoản 1 Điều 289 của Bộ luật Hình sự và có hiệu lực từ ngày 14/01/2022.
• Công văn 1557/VKSTC-V1: Ban hành ngày 20/4/2021, công văn này hướng dẫn nghiệp vụ về việc áp dụng các Điều 347, 348 và 349 của Bộ luật Hình sự.
• Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP: Ngày 30/12/2020, Nghị quyết này được ban hành nhằm hướng dẫn việc áp dụng các quy định của Bộ luật Hình sự trong việc xét xử các tội phạm tham nhũng và các tội phạm khác liên quan đến chức vụ. Hiệu lực từ ngày 15/02/2021.
• Nghị quyết 07/2019/NQ-HĐTP: Ban hành ngày 25/10/2019, nghị quyết này cung cấp hướng dẫn áp dụng quy định tại Điều 299 và 300 của Bộ luật Hình sự. Hiệu lực từ ngày 01/12/2019.
• Nghị quyết 06/2019/NQ-HĐTP: Được ban hành vào ngày 01/10/2019, Nghị quyết này hướng dẫn việc áp dụng các quy định tại các Điều 141, 142, 143, 144, 145, 146 và 147 của Bộ luật Hình sự, cùng với việc xét xử các vụ án xâm hại tình dục đối với người dưới 18 tuổi. Hiệu lực từ ngày 05/11/2019.
• Nghị quyết 05/2019/NQ-HĐTP: Ban hành ngày 15/8/2019, nghị quyết này hướng dẫn áp dụng các quy định về tội gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp (Điều 214), tội gian lận bảo hiểm y tế (Điều 215), và tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động (Điều 216) của Bộ luật Hình sự. Hiệu lực từ ngày 01/9/2019.
• Nghị quyết 03/2019/NQ-HĐTP: Được thông qua vào ngày 24/5/2019, nghị quyết này hướng dẫn áp dụng Điều 324 của Bộ luật Hình sự về tội rửa tiền. Hiệu lực bắt đầu từ ngày 07/7/2019.
• Nghị quyết 02/2019/NQ-HĐTP: Ban hành ngày 11/01/2019, nghị quyết này hướng dẫn áp dụng các quy định về tội mua bán người (Điều 150) và tội mua bán người dưới 16 tuổi (Điều 151) của Bộ luật Hình sự. Hiệu lực từ ngày 15/3/2019.
• Nghị quyết 05/2018/NQ-HĐTP: Được ban hành vào ngày 05/11/2018, nghị quyết này hướng dẫn áp dụng các quy định tại Điều 234 về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã và Điều 244 về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm của Bộ luật Hình sự. Hiệu lực từ ngày 01/12/2018.
• Công văn 196/TANDTC-PC: Ban hành ngày 04/9/2018, công văn này hướng dẫn việc áp dụng điểm c khoản 2 Điều 321 và điểm c khoản 2 Điều 322 của Bộ luật Hình sự.
• Nghị quyết 02/2018/NQ-HĐTP: Được ban hành vào ngày 15/5/2018, nghị quyết này hướng dẫn việc áp dụng Điều 65 của Bộ luật Hình sự về án treo. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 01/7/2018.
• Nghị quyết 01/2018/NQ-HĐTP: Được thông qua vào ngày 24/4/2018, Nghị quyết này hướng dẫn áp dụng Điều 66 và Điều 106 của Bộ luật Hình sự về tha tù trước thời hạn có điều kiện. Hiệu lực bắt đầu từ ngày 09/9/2018.
• Nghị định 37/2018/NĐ-CP: Ban hành vào ngày 10/3/2018, nghị định này hướng dẫn biện pháp giám sát, giáo dục đối với người dưới 18 tuổi phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự. Nghị định có hiệu lực ngay trong ngày ban hành, 10/3/2018.
• Nghị định 19/2018/NĐ-CP: Ban hành ngày 02/02/2018, nghị định này quy định cách tính tổng khối lượng hoặc thể tích chất ma túy theo một số điều của Bộ luật Hình sự. Hiệu lực từ ngày ban hành.
• Công văn 04/TANDTC-PC: Ban hành ngày 09/01/2018, công văn này hướng dẫn việc áp dụng Bộ luật Hình sự 2015 và Nghị quyết 41/2017/QH14.
• Công văn 148/TANDTC-PC: Được ban hành vào ngày 12/7/2017, công văn này hướng dẫn triển khai và thi hành Bộ luật Hình sự 2015 và Nghị quyết 41/2017/QH14.
• Nghị quyết 41/2017/QH14: Ban hành ngày 20/6/2017, nghị quyết này quy định về việc thi hành Bộ luật Hình sự 2015 đã được sửa đổi tại Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017, cũng như về hiệu lực thi hành của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015, và Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015. Hiệu lực từ ngày 05/7/2017.
• Công văn 276/TANDTC-PC: Ban hành ngày 13/9/2016, công văn này hướng dẫn thực hiện một số quy định của Bộ luật Hình sự về tội phạm tham nhũng và chức vụ.
• Nghị quyết 144/2016/QH13: Được thông qua vào ngày 29/6/2016, nghị quyết này quy định về việc lùi hiệu lực thi hành của Bộ luật Hình sự 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015, và Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam 2015.
• Nghị quyết 109/2015/QH13: Ban hành ngày 27/11/2015, nghị quyết này quy định việc thi hành Bộ luật Hình sự 2015.
• Nghị quyết 01/2007/NQ-HĐTP: Được thông qua vào ngày 02/10/2007, nghị quyết này hướng dẫn áp dụng một số quy định tại Chương XVIII của Bộ luật Hình sự về các tội phạm về ma túy. Hiệu lực bắt đầu từ ngày 22/10/2007.

3. Khái niệm về tội phạm

Theo quy định tại Điều 8 của Bộ luật Hình sự 2015, tội phạm được định nghĩa như sau:

Tội phạm là những hành vi có tính chất nguy hiểm cao cho xã hội, được quy định rõ ràng trong Bộ luật Hình sự. Hành vi này có thể được thực hiện bởi cá nhân có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc bởi pháp nhân thương mại, và có thể là hành vi cố ý hoặc vô ý. Các hành vi này xâm phạm đến những giá trị cốt lõi của quốc gia như độc lập, chủ quyền, sự thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc. Đồng thời, nó cũng xâm phạm đến chế độ chính trị, kinh tế, văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội, các quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cũng như quyền con người và lợi ích hợp pháp của công dân. Ngoài ra, tội phạm còn bao gồm những hành vi xâm phạm các lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này, phải chịu trách nhiệm hình sự.

Tuy nhiên, có những hành vi dù có dấu hiệu của tội phạm, nhưng nếu xét thấy mức độ nguy hiểm cho xã hội không đáng kể, thì những hành vi này không được coi là tội phạm và sẽ được xử lý bằng các biện pháp khác ngoài hình sự. Như vậy, pháp luật hiện hành đã quy định rõ ràng rằng tội phạm là những hành vi gây nguy hại nghiêm trọng cho xã hội, được thực hiện bởi những cá nhân hoặc tổ chức có năng lực chịu trách nhiệm trước pháp luật. Những hành vi này dù là cố ý hay vô ý, nếu xâm phạm các giá trị cơ bản của quốc gia và xã hội, thì đều phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.