1. Phủ định biện chứng là gì?
Bất cứ sự vật, hiện tượng nào trong thế giới đều trải qua quá trình phát sinh, phát triển và diệt vong. Sự vật cũ mất đi được thay bằng sự vật mới. Sự thay thế đó gọi là phủ định.
Phủ định là sự thay thế sự vật này bằng sự vật khác trong quá trình vận động và phát triển. Trong lịch sử triết học, tùy theo thế giới quan và phương pháp luận, các nhà triết học và các trường phái triết học có quan niệm khác nhau về phủ định. Có quan điểm cho rằng, sự vật mới ra đời thay thế sự vật cũ hầu như lặp lại toàn bộ quá trình của sự vật cũ. Có quan điểm coi sự phủ định là sự diệt vong hoàn toàn của cái cũ, chấm dứt hoàn toàn sự vận động và phát triển của sự vật. Chủ nghĩa duy vật biện chứng, cho rằng sự chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất, sự đấu tranh thường xuyên của các mặt đối lập làm cho mâu thuẫn được giải quyết, từ đó dẫn đến sự vật cũ mất đi, sự vật mới ra đời. Sự thay thế diễn ra liên tục tạo nên sự vận động và phát triển không ngừng của sự vật. Sự vật mới ra đời là kết quả của phủ định sự vật cũ. Điều đó cũng có nghĩa sự phủ định là tiền đề, điều kiện cho sự phát triển liên tục, cho sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ.
Phủ định biện chứng là phạm trù triết học dùng để chỉ sự phủ định tự thân, là mắt khâu trong quá trình dẫn tới sự ra đời sự vật mới, tiến bộ hơn sự vật cũ.
Đặc trưng cơ bản của phủ định biện chứng là tính khách quan và tính kế thừa. Phủ định biện chứng mang tính khách quan vì nguyên nhân của sự phủ định nằm ngay trong bản thân sự vật. Đó chính là kết quả giải quyết những mâu thuẫn bên trong sự vật. Nhờ việc giải quyết những mâu thuẫn mà sự vật luôn phát triển, vì thế, phủ định biện chứng là một tất yếu khách quan trong quá trình vận động và phát triển của sự vật. Đương nhiên, mỗi sự vật có phương thức phủ định riêng tùy thuộc vào sự giải quyết mâu thuẫn của bản thân chúng. Phủ định biện chứng mang tính kế thừa vì phủ định biện chứng là kết quả của sự phát triển tự thân của sự vật, nên nó không thể là sự thủ tiêu, sự phá huỷ hoàn toàn cái cũ. Cái mới chỉ có thể ra đời trên nền tảng của cái cũ, là sự phát triển tiếp tục của cái cũ trên cơ sở gạt bỏ những mặt tiêu cực, lỗi thời, lạc hậu của cái cũ và chọn lọc, giữ lại, cải tạo những mặt còn thích hợp, những mặt tích cực, bổ sung những mặt mới phù hợp với hiện thực. Sự phát triển chẳng qua chỉ là sự biến đổi trong đó giai đoạn sau bảo tồn tất cả những mặt tích cực được tạo ra ở giai đoạn trước và bổ sung thêm những mặt mới phù hợp với hiện thực. Trong quá trình phủ định biện chứng, sự vật khẳng định lại những mặt tốt, mặt tích cực và chỉ phủ định những cái lạc hậu, cái tiêu cực. Do đó, phủ định đồng thời cũng là khẳng định. Những điều phân tích trên cho thấy, phủ định biện chứng không chỉ là sự khắc phục cái cũ, sự vật cũ, mà còn là sự liên kết giữa cái cũ với cái mới, sự vật cũ với sự vật mới, giữa sự khẳng định với sự phủ định, quá khứ với hiện thực. Phủ định biện chứng là mắt khâu tất yếu của mối liên hệ và sự phát triển.
2. Phủ định siêu hình là gì?
Trong quá trình vận động và phát triển hình thành nên sự thay thế sự vật này bằng sự vật khác đó chính là phủ định.
Phủ định siêu hình là một hình thức của phủ định. Phủ định siêu hình diễn ra do sự can thiệp, sự tác động từ bên ngoài, cản trở hoặc xóa bỏ sự tồn tại và phát triển của sự vật. Từ đó làm sự vật biến đổi không còn tồn tại ở trạng thái cũ mà biến đổi sang trạng thái mới. Các sự vật hiện tượng đều đang tồn tại và phát triển một cách tự nhiên, tuy nhiên phủ định siêu hình can thiệp, cản trở, xóa bỏ sự tồn tại của sự vật, hiện tượng vào thời điểm đó.
Siêu hình là nhánh triết học nghiên cứu bản chất cơ bản của thực tại, những nguyên tắc đầu tiên của sự tồn tại, bản sắc và sự thay đổi, không gian và thời gian, quan hệ nhân quả, tính tất yếu và khả năng. Nó bao gồm các câu hỏi về bản chất của ý thức và mối quan hệ giữa tâm trí và vật chất, giữa chất và thuộc tính, và giữa tiềm năng và thực tại. Từ “siêu hình” xuất phát từ hai từ tiếng Hy Lạp, cùng với nhau, có nghĩa đen là “sau hoặc đằng sau hoặc giữa [nghiên cứu] tự nhiên”. Có ý kiến cho rằng thuật ngữ này có thể được đặt ra bởi một nhà biên tập ở thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên, người đã tập hợp nhiều lựa chọn nhỏ khác nhau trong các tác phẩm của Aristotle vào chuyên luận mà chúng ta ngày nay biết đến với cái tên Siêu hình.
Sự vật, hiện tượng mới không có mối liên hệ với sự vật, hiện tượng cũ; đây cũng chính là điểm khác biệt cơ bản giữa phủ định siêu hình với phủ định biện chứng hoặc phủ định của phủ định.
Đặc trưng của phương pháp luận siêu hình là nhận thức đối tượng, sự vật, hiện tượng trong trạng thái cô lập, tách rời đối tượng ra khỏi các quan hệ được xem xét và coi các mặt đối lập với nhau có một ranh giới tuyệt đối. Nhận thức đối tượng ở trạng thái tĩnh, đồng thời đối tượng với trạng thái tĩnh nhất thời điểm đó. Khi đó ta chỉ thấy sự tĩnh tại lúc đó mà không thấy sự vận động phát triển của bản thân sự vật, hiện tượng. Nếu không có tác động, chắc chắn không có sự vật, hiện tượng mới sinh ra vào thời điểm đó, và quá trình phủ định không có kết quả.
3. So sánh phủ định biện chứng và phủ định siêu hình
Từ khái niệm trên, chúng ta có bảng So sánh phủ định biện chứng và phủ định siêu hình như sau:
* Về mặt giống nhau:
Phủ định biện chứng và phủ định siêu hình đều xóa bỏ, phủ nhận sự tồn tại cua một sự vật hiện tượng nào đó.
* Về mặt khác nhau:
| Tiêu chí | Phủ định biện chứng | Phủ định siêu hình |
| Khái niệm | Phủ định biện chứng là phạm trù triết học dùng để chỉ sự phủ định tự thân, là mắt khâu trong quá trình dẫn đến tới sự ra đời sự vật mới, tiến bộ hơn sự vật cũ. | Phủ định siêu hình là sự phủ định được diễn ra do sự can thiệp, sự tác động từ bên ngoài, cản trở hoặc xóa bỏ sự tồn tại và phát triển tự nhiên của sự vật. |
| Nguyên nhân | Diễn ra do sự phát triển bên trong bản thân sự vật và hiện tượng. | Diễn ra do sự can thiệp, tác động từ bên ngoài |
| Quá trình phủ định | Không xóa bỏ sự tồn tại và phát triển tự nhiên của sự vật | Xóa bỏ sự tồn tại và phát triển tự nhiên của sự vật |
| Kết quả | Sự vật sẽ không bị xóa bỏ hoàn toàn mà là cơ sở cho sự xuất hiện sự vật mới và sẽ tiếp tục tồn tại và phát triển trong sự vật mới. | Sự vật và hiện tượng sẽ bị xóa bỏ hoàn toàn, không tạo ra và không liên quan đến sự vật mới |
| Ví dụ | – Cái cây sinh trưởng từ mầm cây – Gà con được sinh ra từ gà mẹ – Tre già măng mọc – Cây lúa trổ bông – Con nhà tông chẳng giống lông cũng giống cánh | – Gió bão làm đổ cây cối. – Động đất làm sập nhà. – Nước chảy đá mòn. – Không có lửa làm sao có khói. – Gạo đem cán thành mì để ăn |
Nghiên cứu, tìm hiểu để so sánh phủ định biện chứng và phủ định siêu hình, ta thấy rằng phủ định biện chứng có cái nhìn đúng mực về sự tăng trưởng của sự vật, hiện tượng. Sự vật, hiện tượng luôn vận động và tăng trưởng theo những chu kỳ không giống nhau, chu kỳ sau tiến bộ hơn chu kỳ trước.
Việc so sánh phủ định biện chứng và phủ định siêu hình có ý nghĩa to lớn đối với việc tìm hiểu và nghiên cứu sự tăng trưởng của các sự vật, hiện tượng. Vì vậy, trong hoạt động nhận thức và thực tiễn phải vận dụng các quy luật một cách đầy đủ, thâm thúy, năng động, thông minh, thích hợp với điều kiện cụ thể.
Như vậy, có thể thấy rằng, phủ định biện chứng và phủ định siêu hình tồn tại qua nhận thức của triết học và có đều mang tính chất phủ định đói với một sự vật, hiện tượng nhất định trong hoạt động thường ngày. Tuy nhiên thì đối với mỗi phép phủ định khác nhau thì sẽ có cách nhìn nhận và nhận định khác nhau về việc xóa bỏ hoàn toàn sự vật cũ mà không liên quan đến sự vật mới và các nhận định về sự vật sẽ không bị xóa bỏ hoàn toàn mà là cơ sở cho sự xuất hiện sự vật mới và tiếp tục phát triển.
