Thay lương cơ sở bằng mức 3.700.000đ để tính trợ cấp thất nghiệp tối đa 2026?

Sự chuyển đổi mang tính bước ngoặt của hệ thống chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội tại Việt Nam trong giai đoạn 2025–2026 đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với quyền lợi của hàng triệu người lao động. Trọng tâm của sự thay đổi này không chỉ nằm ở việc điều chỉnh các con số tuyệt đối mà còn là sự thay đổi về tư duy quản lý hành chính, từ việc sử dụng một "mức lương cơ sở" duy nhất sang việc áp dụng "mức tham chiếu" linh hoạt và thống nhất mức trần trợ cấp thất nghiệp theo lương tối thiểu vùng. Những câu hỏi xoay quanh việc liệu có phải mức tham chiếu 3.700.000 đồng sẽ thay thế lương cơ sở để tính trợ cấp thất nghiệp tối đa hay không, cùng với các lộ trình cải cách tiền lương công chức từ tháng 3/2026, đang đòi hỏi một sự phân tích thấu đáo dưới góc độ pháp lý và kinh tế.

1. Phân định bản chất pháp lý của con số 3.700.000 đồng và mức tham chiếu

Trong bối cảnh cải cách tiền lương, dư luận đang xôn xao về thông tin thay lương cơ sở bằng mức tham chiếu 3.700.000 đồng để tính trợ cấp thất nghiệp tối đa vào năm 2026. Để trả lời cho câu hỏi "Đúng hay Sai", cần phải bóc tách các khái niệm kỹ thuật trong Luật Bảo hiểm xã hội 2024 và Luật Việc làm 2025.

1.1. Giải mã sự nhầm lẫn giữa mức tham chiếu và lương tối thiểu vùng

Thông tin cho rằng mức tham chiếu năm 2026 là 3.700.000 đồng là một sự nhầm lẫn về mặt thuật ngữ pháp lý. Qua rà soát các văn bản mới nhất, cụ thể là Nghị định 293/2025/NĐ-CP của Chính phủ, con số 3.700.000 đồng chính là mức lương tối thiểu tháng áp dụng cho Vùng IV kể từ ngày 01/01/2026.

Mức tham chiếu (MTC) là một khái niệm hoàn toàn khác, được quy định tại Điều 7 Luật Bảo hiểm xã hội 2024. MTC là mức tiền do Chính phủ quyết định dùng để tính mức đóng, mức hưởng một số chế độ bảo hiểm xã hội. Trong khi đó, lương tối thiểu vùng là mức sàn thấp nhất mà người sử dụng lao động phải trả cho người lao động làm việc trong điều kiện bình thường.

Như vậy, khẳng định "thay lương cơ sở bằng mức tham chiếu 3.700.000 đồng" là Sai về mặt danh nghĩa nhưng Đúng về mặt hệ quả đối với một nhóm đối tượng cụ thể. Thực tế, từ năm 2026, mức trần trợ cấp thất nghiệp tối đa sẽ không còn dựa trên lương cơ sở (hay mức tham chiếu) mà sẽ dựa hoàn toàn trên lương tối thiểu vùng. Đối với người lao động thuộc Vùng IV, mức lương tối thiểu 3.700.000 đồng chính là căn cứ để xác định số tiền trợ cấp thất nghiệp tối đa mà họ có thể nhận được.

1.2. Khái niệm mức tham chiếu trong cải cách tiền lương 2026

Mức tham chiếu ra đời nhằm thay thế vai trò của lương cơ sở trong hệ thống bảo hiểm xã hội khi Việt Nam thực hiện bãi bỏ hệ số lương và lương cơ sở trong khu vực công. Theo quy định tại Khoản 13 Điều 141 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, khi chưa bãi bỏ lương cơ sở thì mức tham chiếu bằng mức lương cơ sở. Tại thời điểm lương cơ sở bị bãi bỏ, mức tham chiếu sẽ do Chính phủ quyết định nhưng không được thấp hơn mức lương cơ sở tại thời điểm đó.

Mức tham chiếu không cố định mà được điều chỉnh dựa trên:

• Chỉ số giá tiêu dùng (CPI).
• Tăng trưởng kinh tế.
• Khả năng của ngân sách nhà nước và quỹ bảo hiểm xã hội.

Việc tách biệt mức tham chiếu ra khỏi bảng lương hành chính của công chức, viên chức giúp các chế độ bảo hiểm xã hội vận hành độc lập hơn, phản ánh sát hơn biến động của thị trường và đảm bảo tính bền vững cho quỹ bảo hiểm.

1.3. So sánh mức lương cơ sở và mức tham chiếu năm 2026

Tính đến đầu năm 2026, cụ thể là tháng 01 và tháng 02, mức lương cơ sở vẫn được duy trì ở mức 2.340.000 đồng/tháng theo Nghị định 73/2024/NĐ-CP. Do đó, mức tham chiếu trong giai đoạn này cũng tương ứng là 2.340.000 đồng.

2. Cơ chế tính trợ cấp thất nghiệp tối đa theo Luật Việc làm 2025

Từ ngày 01/01/2026, Luật Việc làm số 74/2025/QH15 chính thức có hiệu lực, thay thế cho Luật Việc làm 2013. Đây là văn bản pháp lý nền tảng thay đổi cách tiếp cận về bảo hiểm thất nghiệp tại Việt Nam.

2.1. Công thức tính trợ cấp thất nghiệp 2026

Mức hưởng trợ cấp thất nghiệp (TCTN) hằng tháng của người lao động vẫn giữ nguyên tỷ lệ hưởng là 60%. Công thức cụ thể:

Tuy nhiên, điểm mới nằm ở việc xác định "mức trần" (mức hưởng tối đa). Khoản 1 Điều 38 Luật Việc làm 2025 quy định mức hưởng tối đa không quá 05 lần mức lương tối thiểu vùng tại tháng cuối cùng đóng bảo hiểm thất nghiệp.

Quy định này đã bãi bỏ sự phân biệt giữa người lao động thực hiện chế độ tiền lương do Nhà nước quy định và người lao động thực hiện chế độ tiền lương do người sử dụng lao động quyết định. Trước năm 2026, công chức, viên chức bị giới hạn mức trần bằng 5 lần lương cơ sở, trong khi lao động doanh nghiệp là 5 lần lương tối thiểu vùng. Việc thống nhất mức trần theo lương tối thiểu vùng từ năm 2026 là một bước tiến lớn trong việc đảm bảo sự công bằng giữa các khu vực kinh tế.

2.2. Mức hưởng trợ cấp thất nghiệp tối đa năm 2026 theo các vùng

Dựa trên mức lương tối thiểu vùng mới quy định tại Nghị định 293/2025/NĐ-CP, chúng ta có bảng dự kiến mức hưởng trợ cấp thất nghiệp tối đa cho năm 2026 như sau:

Nếu áp dụng mức "tham chiếu" nhầm lẫn là 3.700.000 đồng (thực chất là lương tối thiểu vùng IV), người lao động sẽ nhận được mức trợ cấp tối đa là 18.500.000 đồng/tháng. Đối với những chuyên gia hoặc lao động có thu nhập cao làm việc tại các thành phố lớn thuộc Vùng I, số tiền tối đa nhận được có thể lên tới 26.550.000 đồng/tháng. Đây là mức hỗ trợ tài chính cao nhất từ trước đến nay, giúp người lao động ổn định cuộc sống trong thời gian tìm kiếm việc làm mới.

2.3. Tác động kinh tế của việc điều chỉnh mức trần

Việc chuyển đổi cách tính mức trần từ lương cơ sở sang lương tối thiểu vùng cho khu vực công sẽ tạo ra một cú hích lớn về quyền lợi. Với mức lương cơ sở hiện tại (2,34 triệu đồng), trần trợ cấp chỉ là 11,7 triệu đồng/tháng. Khi chuyển sang lương tối thiểu vùng, ngay cả ở vùng thấp nhất (Vùng IV), mức trần đã tăng lên 18,5 triệu đồng, cao hơn 6,8 triệu đồng so với trần cũ.

Sự thay đổi này đặc biệt có ý nghĩa đối với đội ngũ viên chức, công chức có thâm niên và mức đóng bảo hiểm cao. Nó phản ánh đúng giá trị đóng góp và mức tiền lương thực tế của họ, thay vì bị kìm hãm bởi một con số hành chính mang tính bao cấp là lương cơ sở.

3. Phân tích quyền lợi người lao động khi bỏ lương cơ sở dùng mức tham chiếu

Sự chuyển dịch từ lương cơ sở sang mức tham chiếu trong các chế độ bảo hiểm xã hội (ốm đau, thai sản, hưu trí, tử tuất) mang lại những thay đổi căn bản về cấu trúc quyền lợi.

3.1. Thay đổi trong tính toán chế độ bảo hiểm

Mức tham chiếu sẽ là "thước đo" mới cho các khoản trợ cấp mang tính chất cào bằng hoặc tính theo mức lương sàn.

Mức đóng tối thiểu và tối đa:

• Mức đóng BHXH bắt buộc thấp nhất bằng mức tham chiếu (2.340.000 đồng).
• Mức đóng BHXH bắt buộc cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu (46.800.000 đồng).
• Đối với bảo hiểm thất nghiệp, mức đóng tối đa lại dựa trên 20 lần lương tối thiểu vùng.

Cơ chế điều chỉnh linh hoạt: Trước đây, việc tăng lương cơ sở phụ thuộc hoàn toàn vào quyết định chính trị và khả năng ngân sách hàng năm. Với mức tham chiếu, Luật BHXH 2024 đã luật hóa các tiêu chí điều chỉnh (CPI, tăng trưởng kinh tế). Điều này giúp quyền lợi của người lao động được bảo vệ tốt hơn trước lạm phát, đảm bảo giá trị thực tế của các khoản trợ cấp không bị xói mòn theo thời gian.

3.2. Quyền lợi về hưu trí và BHXH tự nguyện

Đối với những người tham gia BHXH tự nguyện, mức tham chiếu đóng vai trò là trần đóng. Thu nhập làm căn cứ đóng BHXH tự nguyện cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu.

Về lương hưu, một điểm mới đáng chú ý là sự ra đời của "lương hưu tối thiểu" gắn với mức tham chiếu. Theo Luật BHXH 2024 và các nghị định hướng dẫn, những đối tượng có từ đủ 20 năm đóng BHXH bắt buộc trở lên, khi tính lương hưu mà kết quả thấp hơn mức tham chiếu thì được nhận bằng mức tham chiếu. Chính sách này đảm bảo một sàn an sinh xã hội vững chắc cho những người lao động có mức đóng thấp nhưng thời gian tham gia dài.

4. Điều kiện và thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp tối đa năm 2026

Để nhận được mức trợ cấp thất nghiệp tối đa theo quy định mới, người lao động cần tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện về thời gian đóng và quy trình nộp hồ sơ, đặc biệt là trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ.

4.1. Điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp

Căn cứ Điều 38 Luật Việc làm 2025, người lao động đang đóng bảo hiểm thất nghiệp được hưởng trợ cấp khi có đủ các điều kiện sau :

Chấm dứt hợp đồng lao động đúng pháp luật: Không áp dụng cho người lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật hoặc người đang hưởng lương hưu.

Thời gian đóng BHTN:

• Đối với hợp đồng lao động từ 12 tháng trở lên: Đã đóng đủ 12 tháng trong vòng 24 tháng trước khi nghỉ việc.
• Đối với hợp đồng lao động từ 1 đến dưới 12 tháng: Đã đóng đủ 12 tháng trong vòng 36 tháng trước khi nghỉ việc.

Nộp hồ sơ đúng hạn: Trong thời hạn 03 tháng kể từ ngày chấm dứt hợp đồng lao động.

Trạng thái việc làm: Chưa tìm được việc làm sau 15 ngày làm việc kể từ ngày nộp hồ sơ.

4.2. Hồ sơ hưởng bảo hiểm thất nghiệp 2026

Từ năm 2026, với sự phổ biến của sổ bảo hiểm xã hội điện tử và định danh VNeID, thành phần hồ sơ được tối giản hóa nhưng yêu cầu tính chính xác cao. Một bộ hồ sơ tiêu chuẩn bao gồm:

• Đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp: Sử dụng mẫu theo quy định (Mẫu số 03 hoặc tờ khai điện tử Mẫu số 01 trên cổng dịch vụ công).
• Bản chính hoặc bản sao chứng thực giấy tờ xác nhận chấm dứt hợp đồng: Quyết định thôi việc, thông báo chấm dứt hợp đồng hoặc thỏa thuận nghỉ việc.
• Sổ bảo hiểm xã hội: Đã được chốt toàn bộ quá trình đóng. Người lao động có thể sử dụng bản điện tử nếu dữ liệu trên hệ thống đã đầy đủ.

4.3. Quy trình nộp hồ sơ trực tuyến (Online)

Chính phủ khuyến khích người lao động nộp hồ sơ qua Cổng dịch vụ công quốc gia để rút ngắn thời gian giải quyết xuống 05 ngày làm việc. Quy trình 5 bước như sau:

• Bước 1: Truy cập dichvucong.gov.vn, đăng nhập bằng tài khoản VNeID cấp độ 2.
• Bước 2: Tìm kiếm dịch vụ "Giải quyết hưởng trợ cấp thất nghiệp" và nhập tờ khai điện tử.
• Bước 3: Đính kèm bản chụp/bản điện tử của giấy tờ nghỉ việc. Hệ thống sẽ tự động đối soát với cơ sở dữ liệu BHXH.
• Bước 4: Trung tâm dịch vụ việc làm tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ và trình Giám đốc Sở Nội vụ phê duyệt trong vòng 20 ngày làm việc.
• Bước 5: Người lao động nhận kết quả qua SMS/Cổng dịch vụ công và nhận tiền chi trả qua tài khoản ngân hàng từ cơ quan BHXH trong vòng 05 ngày tiếp theo.

5. Cải cách bảng lương mới của công chức, viên chức từ năm 2026

Bên cạnh bảo hiểm, cải cách bảng lương khu vực công là cấu phần quan trọng nhất trong lộ trình năm 2026. Sau giai đoạn duy trì mức lương cơ sở 2.340.000 đồng từ tháng 07/2024 đến hết tháng 02/2026, một hệ thống lương mới dựa trên vị trí việc làm dự kiến sẽ được triển khai mạnh mẽ.

5.1. Cơ cấu tiền lương mới 70/30

Theo Kết luận 83-KL/TW và định hướng cải cách, cơ cấu tiền lương mới cho cán bộ, công chức, viên chức và lực lượng vũ trang được thiết kế bao gồm:

• Lương cơ bản: Chiếm khoảng 70% tổng quỹ lương.
• Các khoản phụ cấp: Chiếm khoảng 30% tổng quỹ lương.
• Tiền thưởng: Bổ sung quỹ tiền thưởng bằng khoảng 10% tổng quỹ tiền lương của năm (không bao gồm phụ cấp).

Sự thay đổi này nhằm loại bỏ hoàn toàn hệ số lương "càng làm lâu lương càng cao" lỗi thời, thay bằng việc trả lương theo độ phức tạp của công việc và năng lực thực tế. Trong bảng lương mới, các mức lương cụ thể cho từng vị trí lãnh đạo hoặc ngạch công chức sẽ được quy định bằng số tiền tuyệt đối.

5.2. Lộ trình điều chỉnh tháng 3/2026

Tháng 3/2026 được xác định là thời điểm ghi nhận nhiều chính sách tiền lương mới có hiệu lực, bao gồm cả các thông tư hướng dẫn xếp lương mới cho người được tuyển dụng vào công chức. Theo Công văn số 38/TTg-QHĐP, Chính phủ giao Bộ Nội vụ hoàn thiện các bảng lương mới để trình cấp có thẩm quyền thông qua.

Việc bãi bỏ lương cơ sở để thay bằng số tiền tuyệt đối trong bảng lương sẽ không làm giảm thu nhập của người lao động. Ngược lại, mục tiêu của cải cách là đảm bảo mức lương mới không thấp hơn mức lương hiện hưởng.

6. Khuyến nghị pháp lý và các chủ đề liên quan để bảo vệ quyền lợi

Trong giai đoạn giao thoa chính sách, người lao động cần trang bị các kiến thức cần thiết để không bị bỏ lỡ các quyền lợi an sinh xã hội quan trọng.

6.1. Những lưu ý trọng tâm để bảo vệ quyền lợi bảo hiểm thất nghiệp

Dựa trên các khuyến nghị từ các chuyên gia pháp lý (như Luật Minh Khuê), người lao động cần lưu ý các điểm sau :

• Theo dõi mức lương đóng bảo hiểm: Trợ cấp thất nghiệp được tính dựa trên bình quân 6 tháng cuối. Do đó, người lao động cần đảm bảo doanh nghiệp đóng bảo hiểm đúng với mức lương thực nhận trong hợp đồng. Mọi hành vi "né" đóng bảo hiểm của doanh nghiệp sẽ trực tiếp làm giảm số tiền trợ cấp khi thất nghiệp.
• Kiểm tra dữ liệu trên hệ thống số: Với việc áp dụng hồ sơ online, nếu dữ liệu trên hệ thống BHXH của người lao động bị sai lệch so với sổ giấy, quy trình giải quyết sẽ bị đình trệ. Người lao động nên sử dụng ứng dụng VssID để đối soát dữ liệu sớm nhất có thể.
• Trách nhiệm của doanh nghiệp khi nợ bảo hiểm: Luật Việc làm 2025 quy định rõ, nếu doanh nghiệp không đóng đủ bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động, họ phải trả khoản tiền tương ứng với các chế độ mà lẽ ra người lao động được hưởng. Đây là vũ khí pháp lý mạnh mẽ để người lao động đòi lại công bằng.
• Thời hạn và quy trình thông báo: Người đang hưởng trợ cấp thất nghiệp phải thông báo tình trạng việc làm hàng tháng. Nếu không thông báo đúng lịch hẹn, trợ cấp sẽ bị tạm dừng hoặc chấm dứt.

6.2. Cách tính lương hưu và trợ cấp từ năm 2026

Từ năm 2026, công thức tính lương hưu vẫn dựa trên tỷ lệ hưởng nhân với mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH. Tuy nhiên, sự thay đổi của mức tham chiếu sẽ kéo theo sự điều chỉnh của các khoản trợ cấp khác.

Công thức tính lương hưu nam:

Lương hưu = Tỷ lệ hưởng × Mức bình quân tiền lương đóng BHXH.

Trong đó, lao động nam đóng đủ 20 năm thì được hưởng 45%, sau đó mỗi năm đóng thêm được cộng 2%, mức tối đa là 75%.

Trợ cấp mai táng và trợ cấp tuất: Các khoản này sẽ tăng lên nếu mức tham chiếu được điều chỉnh tăng từ tháng 3/2026. Cụ thể, trợ cấp mai táng bằng 10 lần mức tham chiếu.

6.3. Mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện 2026

Đối với lao động tự do, mức đóng BHXH tự nguyện năm 2026 sẽ bị ảnh hưởng bởi mức chuẩn hộ nghèo và mức tham chiếu.

Kết luận và Nhận định chiến lược

Cuộc cải cách tiền lương và bảo hiểm năm 2026 là một nỗ lực của Chính phủ nhằm hiện đại hóa nền hành chính và đảm bảo an sinh xã hội bền vững. Việc thay thế lương cơ sở bằng mức tham chiếu trong BHXH, và thống nhất mức trần trợ cấp thất nghiệp theo lương tối thiểu vùng cho mọi đối tượng lao động, là một quyết sách đúng đắn và công bằng.

Dù có sự nhầm lẫn bước đầu về con số 3.700.000 đồng, thực tế con số này chính là tiền thân của một mức sàn trợ cấp thất nghiệp mới (18,5 triệu đồng) dành cho Vùng IV, thay thế cho mức sàn cũ dựa trên lương cơ sở. Đối với người lao động, đây là thời điểm vàng để rà soát lại quá trình đóng bảo hiểm, cập nhật các ứng dụng số như VssID và VNeID để sẵn sàng cho một hệ thống an sinh thông minh và minh bạch hơn. Sự chuyển đổi này không chỉ mang lại lợi ích tài chính trực tiếp qua việc tăng mức trợ cấp mà còn khẳng định sự tôn trọng đối với mức đóng thực tế và năng lực chuyên môn của người lao động trong mọi khu vực kinh tế.