Cố ý phạm tội là gì? Phân biệt lỗi cố ý trực tiếp và cố ý gián tiếp

Lỗi phản ánh thái độ tâm lý của một người đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội của mình và đối với hậu quả do hành vi đó gây ra, được biểu hiện dưới hình thức cố ý hoặc vô ý. Trong đó, cố ý phạm tội là hình thức lỗi có mức độ nghiêm trọng cao, thể hiện sự nhận thức và ý chí trực tiếp của người phạm tội trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm và chấp nhận hậu quả của nó.  

1. Cố ý phạm tội là gì? Có những loại lỗi cố ý nào?

Căn cứ theo Điều 10 Bộ luật hình sự năm 2015, luật sửa đổi bổ sung năm 2017 quy định về lỗi cố ý phạm tội, cụ thể như sau:

Lỗi cố ý trực tiếp:

Khái niệm: Cố ý trực tiếp là lỗi của một người khi người đó thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhận thức được hành vi của mình có tính chất nguy hiểm cho xã hội, thấy trước được hậu quả nguy hiểm cho xã hội và mong muốn hậu quả đó xảy ra.

Về mặt lý trí của người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội với lỗi cố ý trực tiếp thì người này có đầy đủ căn cứ để nhận thức được hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước được hậu quả của hành vi nguy hiểm cho xã hội mà mình thực hiện. Có thể hiểu là trước khi thực hiện hành vi thì người thực hiện hành vi biết được hành vi của mình khi thực hiện sẽ gây nguy hiểm cho xã hội và đi ngược lại các chuẩn mực và các yêu cầu của xã hội. Việc thấy trước được hậu quả nguy hiểm cho xã hội về hành vi của mình có nghĩa là người đó có thể hình dung được ra những nét chung nhất, những đặc điểm nổi bật nhất của hậu quả có thể xảy ra khi thực hiện hành vi. Sự thấy trước hậu quả của hành vi có thể ở mức độ người đó hình dung ra hậu quả tất nhiên có thể xảy ra khi thực hiện hành vi.

Về mặt ý chí của người thực hiện hành vi phạm tội với lỗi cố ý trực tiếp tức là người này mong muốn khi thực hiện hành vi những hậu quả mà người phạm tội có thể thấy trước xảy ra .

Lỗi cố ý gián tiếp:

Khái niệm: Cố ý gián tiếp là lỗi của một người khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhận thức được hành vi của mình có tính chất nguy hiểm cho xã hội và có thể gây ra các hậu quả nguy hiểm cho xã hội, tuy người này không mong muốn hậu quả đấy xảy ra nhưng lại có ý thức để mặc cho hậu quả đấy xảy ra.

Giống như trong trường hợp phạm tội với lỗi cố ý trực tiếp trong trường hợp này người phạm tội cũng nhận thức được hành vi của mình là gây nguy hiểm cho xã hội và có thể thấy trước được hậu quả sẽ xảy ra. Tuy nhiên khác với lỗi cố ý trực tiếp, trong trường hợp cố ý gián tiếp thì việc hậu quả xảy ra hay không xảy ra hay không xảy ra đối với người thực hiện hành vi đều có ý nghĩa như nhau vì người này không mong muốn hậu quả xảy ra nhưng lại có ý thức là để mặc cho hậu quả này xảy ra. Về mặt thực tế người phạm tội đang theo đuổi một mục đích khác vì thế khi nhìn thấy trước được hậu quả nguy hiểm cho xã hội xảy ra và hậu quả này dù không phù hợp với mục đích đã đặt ra nhưng người phạm tội vẫn chấp nhận để cho hậu quả này xảy ra.

2. Phân biệt Lỗi cố ý trực tiếp và Lỗi cố ý gián tiếp

Việc phân biệt hai hình thức lỗi cố ý trực tiếp và cố ý gián tiếp là vô cùng quan trọng, không chỉ trong lý luận mà còn trong thực tiễn áp dụng pháp luật. Sự khác biệt này nằm ở sự kết hợp giữa yếu tố nhận thức và yếu tố ý chí.

2.1. Về nhận thức

Mặc dù cả hai hình thức lỗi đều đòi hỏi người phạm tội phải có sự nhận thức về tính nguy hiểm của hành vi và hậu quả, nhưng mức độ nhận thức có sự khác biệt tinh tế.   

• Lỗi cố ý trực tiếp: Người phạm tội nhận thức chắc chắn rằng hành vi của mình sẽ gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội. Mức độ nhận thức này là rõ ràng, không có sự ngờ vực hay hy vọng vào một kết quả khác. Người phạm tội biết rõ hành vi của mình tất yếu hoặc có khả năng thực tế cao sẽ dẫn đến hậu quả nguy hiểm, và họ chấp nhận điều đó như một phần của quá trình thực hiện tội phạm.   
• Lỗi cố ý gián tiếp: Người phạm tội nhận thức được hành vi có khả năng gây ra hậu quả nguy hiểm, nhưng không chắc chắn 100%. Họ chỉ thấy trước hậu quả "có thể" xảy ra, chứ không phải "chắc chắn" xảy ra. Sự nhận thức này thể hiện một sự mơ hồ về kết quả, nhưng người thực hiện vẫn tiến hành hành vi.   

2.2. Về ý chí

Ý chí là yếu tố quyết định để phân biệt hai hình thức lỗi cố ý, thể hiện thái độ của người phạm tội đối với hậu quả đã được nhận thức.   

Lỗi cố ý trực tiếp: Ý chí của người phạm tội hướng thẳng tới việc đạt được hậu quả nguy hiểm đó. Họ thực hiện hành vi với mục đích "mong muốn" hậu quả đó xảy ra, và hậu quả này là mục tiêu mà họ muốn đạt được. Ví dụ, một người dùng dao đe dọa để cướp tài sản. Ý chí của họ hướng đến việc chiếm đoạt tài sản, và họ thực hiện hành vi với mục đích đó.   

Lỗi cố ý gián tiếp: Ý chí của người phạm tội không hướng tới việc gây ra hậu quả nguy hiểm. Hậu quả đó không phải là mục đích chính của họ. Tuy nhiên, họ chấp nhận rủi ro, "bỏ mặc" hoặc "có ý thức chấp nhận" hậu quả có thể xảy ra. Ví dụ, một người ném chai thủy tinh vào người khác với mục đích gây thương tích, nhưng lại trúng vùng trọng yếu khiến người đó tử vong. Người này không mong muốn hậu quả chết người, nhưng khi thực hiện hành vi, họ biết hậu quả này có thể xảy ra và chấp nhận rủi ro đó.  Sự khác biệt về nhận thức và ý chí này có thể được tổng kết trong bảng sau:

3. Ý nghĩa pháp lý của quy định lỗi cố ý phạm tội

Lỗi cố ý là một trong những dấu hiệu bắt buộc của mặt chủ quan trong cấu thành tội phạm, và việc xác định đúng hình thức lỗi là điều kiện tiên quyết để định tội danh chính xác. Một số tội danh chỉ có thể được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Chẳng hạn, các tội phạm xâm phạm sở hữu như Tội trộm cắp tài sản (Điều 173 Bộ luật Hình sự) hay Tội cướp tài sản (Điều 168 Bộ luật Hình sự) đòi hỏi người phạm tội phải có ý chí "mong muốn" chiếm đoạt tài sản của người khác. Một hành vi chiếm đoạt tài sản không thể được thực hiện với lỗi cố ý gián tiếp, bởi vì bản thân ý chí của người phạm tội đã hướng tới mục tiêu là chiếm đoạt tài sản.   

Việc phân biệt lỗi còn giúp giải quyết các trường hợp phức tạp, nơi một hành vi có thể gây ra nhiều hậu quả khác nhau, chẳng hạn như Tội cố ý gây thương tích dẫn đến chết người. Thái độ tâm lý của người phạm tội đối với việc gây thương tích là cố ý (cố ý trực tiếp hoặc gián tiếp), nhưng thái độ đối với cái chết của nạn nhân chỉ là vô ý (vô ý do cẩu thả hoặc vô ý vì quá tự tin). Khi đó, tội danh sẽ là "Tội cố ý gây thương tích gây chết người" chứ không phải "Tội giết người". Điều này cho thấy sự tinh tế của pháp luật trong việc phân hóa trách nhiệm hình sự dựa trên mức độ ý chí của người phạm tội, đảm bảo tính công bằng và chính xác trong việc định tội. 

Mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội không chỉ được đánh giá dựa trên hậu quả mà còn dựa trên hình thức lỗi của người phạm tội. Lỗi cố ý thường được coi là yếu tố làm tăng tính nguy hiểm của tội phạm, so với lỗi vô ý. Trong trường hợp tội phạm có cùng hậu quả, hành vi được thực hiện với lỗi cố ý sẽ phải chịu hình phạt nặng hơn hành vi được thực hiện với lỗi vô ý. Lỗi cố ý gián tiếp được coi là hình thức lỗi nghiêm trọng hơn so với lỗi vô ý, do người phạm tội đã có nhận thức rõ ràng về tính nguy hiểm và hậu quả của hành vi nhưng vẫn bất chấp thực hiện.   

Một ví dụ cụ thể minh chứng cho tầm quan trọng của việc phân biệt lỗi cố ý trong quyết định hình phạt là Án lệ số 59/2023/AL1 của Tòa án nhân dân Tối cao. Trong vụ án này, Tòa án cấp sơ thẩm đã xét xử các bị cáo về tội "Cố ý gây thương tích", nhưng Tòa án cấp phúc thẩm đã hủy bản án để xét xử lại về tội "Giết người" với lỗi cố ý gián tiếp. Sự thay đổi này đã nâng mức độ nghiêm trọng của tội phạm và đồng thời dẫn đến khung hình phạt nặng hơn, phản ánh chính xác thái độ tâm lý của người phạm tội đã "chấp nhận" hậu quả chết người có thể xảy ra. 

4. Phân tích thực tiễn xác định lỗi cố ý qua các án lệ

Tóm tắt tình huống trong Án lệ số 59/2023/AL1 về lỗi cố ý gián tiếp trong vụ án "Giết người": Các bị cáo đã sử dụng hung khí nguy hiểm tấn công bị hại. Khi bị hại bỏ chạy bằng xe mô tô, các bị cáo tiếp tục truy đuổi với tốc độ cao, khiến bị hại hoảng sợ phải tăng tốc bỏ chạy. Bị hại bị tai nạn trên đường và tử vong. Các bị cáo chỉ dừng việc truy đuổi khi bị hại đã gặp nạn.   

Tòa án xác định hành vi của các bị cáo là phạm tội "Giết người" với lỗi cố ý gián tiếp. Tòa án nhận định rằng việc truy đuổi bị hại bằng xe mô tô với vận tốc cao trên một đoạn đường hiểm trở, trời tối, đã tạo ra một tình huống nguy hiểm cao, có khả năng dẫn đến tai nạn và chết người. Mặc dù các bị cáo không "mong muốn" bị hại chết, nhưng việc họ vẫn tiếp tục truy đuổi đã thể hiện thái độ "có ý thức để mặc" cho hậu quả chết người xảy ra.   

Đây là một ví dụ điển hình cho nguyên tắc suy đoán lỗi chủ quan từ hành vi khách quan. Cơ quan tố tụng không thể đọc được suy nghĩ của bị cáo, do đó, họ phải dựa vào các biểu hiện bên ngoài của hành vi phạm tội (hành động, công cụ, hoàn cảnh thực hiện) để suy luận về ý chí bên trong của người phạm tội. Quyết định của Tòa án nhân dân Tối cao trong án lệ này đã tạo ra một tiền lệ quan trọng, làm rõ ranh giới pháp lý giữa "mong muốn" và "để mặc" hậu quả, giúp các cấp tòa án có cơ sở vững chắc hơn trong việc xét xử các vụ án tương tự. 

Hiện nay, mặc dù chưa có Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao nào trực tiếp định nghĩa hoặc hướng dẫn chi tiết về việc xác định lỗi cố ý, các văn bản hướng dẫn khác thường đề cập đến việc áp dụng các tình tiết liên quan đến lỗi trong các tội phạm cụ thể. Ví dụ, các Nghị quyết hướng dẫn áp dụng các tình tiết định khung tăng nặng như "có tính chất chuyên nghiệp", "có tổ chức" hay các Nghị quyết hướng dẫn áp dụng Điều 51 và 52 Bộ luật Hình sự về các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự đều gián tiếp liên quan đến việc đánh giá lỗi của người phạm tội.   

Tuy nhiên, sự thiếu hụt các văn bản hướng dẫn chi tiết về việc xác định lỗi trong một số trường hợp phức tạp cho thấy, mặc dù lý luận đã rõ ràng, việc áp dụng trên thực tiễn vẫn phụ thuộc rất nhiều vào kinh nghiệm, năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng và khả năng luận giải của luật sư. Điều này tạo ra những thách thức nhất định và là cơ sở cho các tranh luận về định tội danh.

5. Thách thức phân biệt lỗi cố ý gián tiếp và lỗi vô ý do quá tự tin

Một trong những vấn đề gây nhiều tranh cãi và khó khăn nhất trong thực tiễn xét xử là sự nhầm lẫn phổ biến giữa lỗi cố ý gián tiếp và lỗi vô ý do quá tự tin. Cả hai loại lỗi này đều có điểm chung về mặt nhận thức: người phạm tội đều thấy trước hậu quả nguy hiểm có thể xảy ra. Tuy nhiên, điểm khác biệt cốt lõi lại nằm ở yếu tố ý chí và thái độ tâm lý đối với hậu quả.   

• Lỗi cố ý gián tiếp: Người phạm tội "để mặc cho hậu quả xảy ra". Thái độ của họ là thờ ơ, chấp nhận rủi ro, coi thường hậu quả có thể xảy ra, mặc dù họ không mong muốn điều đó.   
• Lỗi vô ý do quá tự tin: Người phạm tội "tin rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được". Họ quá chủ quan, tự tin vào khả năng kiểm soát của bản thân, tin rằng mọi việc sẽ diễn ra theo ý muốn của mình, nhưng thực tế hậu quả lại xảy ra ngoài dự kiến.   

Sự khác biệt tâm lý này có thể được tóm tắt trong bảng sau:

Sự phát triển của công nghệ thông tin đã tạo ra một loại hình tội phạm mới với nhiều đặc điểm phức tạp: tội phạm công nghệ cao. Loại tội phạm này có tính chất tinh vi, ẩn danh và xuyên biên giới, gây ra nhiều khó khăn trong việc chứng minh lỗi cố ý.   

Khó khăn trong truy vết và thu thập chứng cứ: Việc xác định danh tính và vị trí của người phạm tội là vô cùng khó khăn. Chứng cứ vật chất truyền thống gần như không tồn tại, thay vào đó là các chứng cứ điện tử, dữ liệu máy tính, các dòng lệnh được mã hóa. Việc thu thập, bảo quản và phân tích các loại chứng cứ này đòi hỏi trình độ chuyên môn cao và sự phối hợp quốc tế.   

Khó khăn trong xác định ý chí chủ quan: Tương tự như các tội phạm thông thường, việc chứng minh ý chí "mong muốn" hay "để mặc" là cốt lõi. Tuy nhiên, trong môi trường ảo, người phạm tội ít bộc lộ cảm xúc, hành vi của họ được thực hiện qua các dòng lệnh, mã hóa, không có các "biểu hiện tâm lý" rõ ràng để suy luận như trong các vụ án hình sự truyền thống. Việc chứng minh lỗi trong các vụ án này phải dựa trên việc phân tích cách thức tấn công, mục đích của việc chiếm đoạt , và sự chuyên nghiệp, chuẩn bị kỹ lưỡng của đối tượng.   

Sự phát triển của tội phạm công nghệ cao đặt ra thách thức cho các nguyên tắc pháp lý truyền thống. Việc chứng minh lỗi cố ý trong các vụ án này không còn chỉ là một vấn đề pháp lý mà còn là một vấn đề công nghệ. Các cơ quan tố tụng cần trang bị kiến thức chuyên sâu về công nghệ thông tin để có thể phân tích, đánh giá chứng cứ điện tử và từ đó xác định được ý chí phạm tội. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên gia pháp lý và chuyên gia công nghệ.

6. Mối liên hệ với các yếu tố khác của tội phạm

6.1. Lỗi cố ý và hậu quả của tội phạm

Mối quan hệ giữa lỗi cố ý và hậu quả của tội phạm là một mối quan hệ biện chứng. Hậu quả của tội phạm là một yếu tố khách quan, nhưng là căn cứ quan trọng để suy đoán yếu tố lỗi chủ quan của người phạm tội. Cường độ của hành vi và mức độ nghiêm trọng của hậu quả có thể cho thấy thái độ tâm lý của người phạm tội đối với hành vi của mình.   

Tuy nhiên, hậu quả không phải là yếu tố duy nhất để xác định lỗi. Một hành vi với lỗi cố ý gián tiếp vẫn có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng hơn một hành vi với lỗi cố ý trực tiếp (ví dụ: một vụ cố ý gây thương tích dẫn đến chết người so với một vụ trộm cắp tài sản). Hậu quả chỉ là thước đo mức độ thiệt hại, trong khi lỗi là thước đo mức độ nguy hiểm của hành vi và thái độ tâm lý của người phạm tội.

6.2. Lỗi cố ý trong trường hợp đồng phạm

Theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, "Đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm". Điều này có nghĩa là yếu tố lỗi cố ý phải là dấu hiệu bắt buộc đối với tất cả những người đồng phạm, không ai có thể đồng phạm với lỗi vô ý. Mối liên kết chủ quan giữa những người đồng phạm được xây dựng trên cơ sở cùng một hình thức lỗi, hướng tới một tội phạm chung.   

Việc xác định lỗi cố ý của từng người đồng phạm được thực hiện dựa trên nguyên tắc ý chí thống nhất giữa những người tham gia. Mỗi người, dù ở vai trò nào (người thực hành, người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức), đều phải có ý chí thống nhất với nhau, cùng nhận thức và mong muốn hoặc chấp nhận để hậu quả của tội phạm xảy ra.   

Đồng thời, pháp luật cũng quy định rõ ràng rằng "người đồng phạm không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi vượt quá của người thực hành". Nguyên tắc này là một minh chứng rõ ràng cho mối liên hệ giữa lỗi cố ý và trách nhiệm cá nhân. Mức độ trách nhiệm của từng người trong vụ án đồng phạm được giới hạn bởi ý chí chung của nhóm. Nếu người thực hành thực hiện một hành vi nằm ngoài kế hoạch chung và gây ra hậu quả không mong muốn hoặc không được chấp nhận bởi những người khác, thì những người này sẽ không phải chịu trách nhiệm về hậu quả đó.

Kết luận

Lỗi cố ý phạm tội là một khái niệm trung tâm trong pháp luật hình sự Việt Nam, đóng vai trò then chốt trong việc xác định tội phạm và trách nhiệm hình sự. Việc phân biệt hai hình thức lỗi cố ý trực tiếp và cố ý gián tiếp dựa trên các yếu tố nhận thức và ý chí là cơ sở lý luận vững chắc, có ý nghĩa quyết định trong việc định tội danh và quyết định hình phạt.

Trong bối cảnh thực tiễn, việc áp dụng các quy định này gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong các trường hợp phức tạp như phân biệt lỗi cố ý gián tiếp với lỗi vô ý do quá tự tin hay trong các vụ án tội phạm công nghệ cao. Những thách thức này không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là vấn đề về tâm lý học và công nghệ, đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng phải có sự phân tích toàn diện, kết hợp chặt chẽ giữa các yếu tố khách quan và chủ quan để đưa ra những phán quyết công bằng và chính xác.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay tới số: 1900 6162 để được giải đáp. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.