Quyền và nghĩa vụ của người chưa thành niên là phạm nhân

Trong hệ thống pháp luật hình sự hiện đại, việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội không chỉ dừng lại ở mục đích trừng trị mà quan trọng hơn hết là hướng tới giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm và phát triển lành mạnh. Người chưa thành niên là nhóm đối tượng đặc thù, vốn chưa hoàn thiện về mặt nhận thức và tâm sinh lý, do đó, khi họ trở thành "phạm nhân", địa vị pháp lý của họ cũng mang những sắc thái rất riêng biệt.

Quyền và nghĩa vụ của người chưa thành niên là phạm nhân không chỉ là sự cụ thể hóa các quy định tại Luật Thi hành án hình sự, mà còn là tấm gương phản chiếu tinh thần của Hiến pháp và các Công ước quốc tế về quyền trẻ em mà Việt Nam là thành viên. Việc xác lập một hành lang pháp lý vừa nghiêm minh để bảo đảm kỷ cương, vừa ưu tiên tính nhân văn để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người trẻ tuổi là một bài toán đòi hỏi sự cân bằng tuyệt đối. 

1. Phân hóa lứa tuổi trong trách nhiệm hình sự

Hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam thiết lập một lộ trình trách nhiệm tăng dần theo độ tuổi, dựa trên các nghiên cứu về tâm sinh lý và sự phát triển nhân cách của trẻ em. Việc xác định độ tuổi không chỉ nhằm mục đích trừng phạt mà còn để xác định mức độ can thiệp giáo dục phù hợp.

Sự phân hóa này tạo tiền đề cho việc áp dụng các chế độ giam giữ và giáo dục khác nhau. Khi một người chưa thành niên trở thành "phạm nhân", họ mang trong mình hai tư cách pháp lý song hành: một người vi phạm pháp luật đang chịu sự trừng phạt của nhà nước và một trẻ em đang trong quá trình hoàn thiện nhân cách cần được bảo vệ. Vị thế này đòi hỏi một môi trường giam giữ không phải là nơi giam hãm sự phát triển mà phải là nơi thúc đẩy sự phục hồi.

2. Quyền của phạm nhân chưa thành niên 

Điều 24 của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 quy định toàn diện về quyền và nghĩa vụ. Mỗi khoản đều chứa đựng những hàm ý sâu sắc về bảo vệ quyền con người và hỗ trợ phát triển, cụ thể như sau:

2.1. Quyền bảo đảm các điều kiện sống cơ bản

Khoản 1 Điều 24 quy định rằng người chưa thành niên là phạm nhân có các quyền và nghĩa vụ theo quy định của Luật Thi hành án hình sự. Đây là sự kế thừa các tiêu chuẩn tối thiểu về đối xử với tù nhân, đồng thời được nâng cao bởi các quy định chuyên biệt của Luật năm 2024. Theo Điều 27 Luật Thi hành án hình sự 2019, phạm nhân được hưởng một hệ thống quyền lợi nhằm duy trì nhân phẩm và sức khỏe.

Việc dẫn chiếu này đảm bảo rằng không có một "khoảng trống pháp lý" nào đối với quyền lợi của người chưa thành niên. Tuy nhiên, điểm khác biệt là việc thi hành các quyền này phải tuân thủ nguyên tắc thân thiện và phù hợp lứa tuổi. Ví dụ, trong khi phạm nhân người lớn có thể bị hạn chế liên lạc khi vi phạm kỷ luật, thì đối với người chưa thành niên, sự kết nối với gia đình luôn được ưu tiên bảo vệ như một phần của quá trình trị liệu tâm lý.

2.2. Quyền bảo mật thông tin cá nhân

Khoản 2 Điều 24 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 mang tính đột phá khi quy định phạm nhân chưa thành niên được bảo đảm giữ bí mật cá nhân trong quá trình chấp hành án phạt tù. Trong kỷ nguyên số, khi thông tin có thể tồn tại vĩnh viễn trên không gian mạng, sự kỳ thị xã hội đối với người từng có tiền án là một bản án "chung thân" về mặt xã hội. Quy định này nhằm mục đích đóng gói quá khứ lầm lỗi của các em trong một phạm vi hẹp nhất có thể.

Cơ chế thực thi quyền này đòi hỏi các cơ quan quản lý trại giam phải quản lý hồ sơ phạm nhân theo chế độ bảo mật tuyệt đối. Danh tính, hình ảnh và chi tiết vụ án không được cung cấp cho báo chí hoặc công chúng nếu không có sự đồng ý của người đại diện hợp pháp. Việc bảo mật thông tin giúp người chưa thành niên tránh được tâm lý bị bỏ rơi và tạo điều kiện thuận lợi cho việc xin việc làm hoặc quay lại trường học sau này mà không bị dán nhãn là "tội phạm". Đây là sự hiện diện rõ nét nhất của tư duy "quyền được lãng quên" trong tư pháp hình sự Việt Nam.

2.3. Quyền học tập văn hóa

Khoản 3 Điều 24 khẳng định quyền được học văn hóa phù hợp với trình độ theo quy định của pháp luật về giáo dục. Đối với người trưởng thành, lao động là hoạt động chủ yếu trong trại giam, nhưng đối với người chưa thành niên, học tập mới là nhiệm vụ trọng tâm.

Nghị định 355/2025/NĐ-CP đã chi tiết hóa quy định này, biến việc học văn hóa thành một nội dung bắt buộc đối với những em chưa hoàn thành chương trình phổ cập giáo dục.

• Tổ chức lớp học: Các trại giam phải bố trí giáo viên, phòng học và trang thiết bị như một ngôi trường phổ thông. Trường hợp không đủ điều kiện tại chỗ, trại giam phải liên kết với các cơ sở giáo dục địa phương để tổ chức dạy học trực tuyến hoặc trực tiếp.
• Giá trị bằng cấp: Điểm mấu chốt mang tính nhân văn là các chứng chỉ, bằng tốt nghiệp được cấp cho phạm nhân chưa thành niên không được ghi tên trại giam hay các thông tin liên quan đến việc chấp hành án. Điều này đảm bảo rằng bằng cấp của các em có giá trị hoàn toàn bình đẳng khi đi xin việc hoặc học lên cao.
• Xử lý hồ sơ học tập: Nếu phạm nhân nhập trại mà không có học bạ hoặc hồ sơ cũ, trại giam có trách nhiệm tổ chức kiểm tra trình độ để xếp lớp phù hợp, đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau trong con đường tìm kiếm tri thức.

Việc học văn hóa không chỉ là cung cấp kiến thức mà còn là cách để định hình lại tư duy, giúp các em nhận thức rõ hơn về giá trị của bản thân và xã hội.

2.4. Quyền vui chơi, giải trí và hoạt động thể chất phù hợp lứa tuổi

Khoản 4 Điều 24 quy định về quyền tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao, vui chơi, giải trí phù hợp lứa tuổi. Khoa học tâm lý đã chứng minh rằng tuổi vị thành niên là giai đoạn bùng nổ về năng lượng thể chất và nhu cầu khẳng định bản thân thông qua các hoạt động tập thể. Việc giam hãm trong không gian chật hẹp mà không có lối thoát cho năng lượng này sẽ dẫn đến các hành vi bạo lực hoặc trầm cảm.

Trại giam dành cho người chưa thành niên phải đảm bảo các thiết chế như sân bóng, thư viện, và các câu lạc bộ văn nghệ. Thời gian dành cho các hoạt động này được luật hóa và không bị đánh đổi bằng thời gian lao động. Sự cân bằng giữa học tập, lao động nhẹ nhàng và vui chơi giúp người chưa thành niên duy trì một trạng thái tâm lý ổn định, giảm thiểu các xung đột trong môi trường giam giữ và tạo ra một bầu không khí thân thiện hơn.

3. Nghĩa vụ của người chưa thành niên khi chấp hành án phạt tù

Quyền lợi luôn đi đôi với trách nhiệm. Để quá trình cải tạo đạt hiệu quả, người chưa thành niên phải thực hiện các nghĩa vụ căn bản dưới sự giám sát và hướng dẫn của cơ quan thi hành án.

3.1. Chấp hành kỷ luật và nội quy cơ sở giam giữ

Nghĩa vụ đầu tiên và quan trọng nhất là tuân thủ bản án của Tòa án và nội quy của trại giam. Việc này giúp người chưa thành niên rèn luyện tính kỷ luật – điều mà thường thiếu hụt dẫn đến hành vi phạm tội trước đó. Tuy nhiên, Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 cũng giới hạn các hình thức kỷ luật để đảm bảo không xâm phạm đến sự phát triển của các em. Chẳng hạn, không áp dụng các biện pháp kỷ luật mang tính hạ nhục hoặc cô lập hoàn toàn.

Người chưa thành niên cũng có nghĩa vụ tham gia vào các hoạt động lao động hướng nghiệp. Cần lưu ý rằng lao động ở đây không mang mục đích kinh tế thuần túy mà là một phần của giáo dục. Các em được học các nghề nghiệp phù hợp với xu hướng thị trường để có thể tự nuôi sống bản thân sau khi ra trại. Thời gian lao động được quy định chặt chẽ để không ảnh hưởng đến thời gian học văn hóa và nghỉ ngơi.

3.2. Nghĩa vụ được thông báo và giải thích về quyền lợi

Khoản 5 Điều 24 quy định một nghĩa vụ đặc biệt từ phía cơ quan quản lý nhưng lại là quyền lợi sát sườn của phạm nhân: nghĩa vụ được thông báo và giải thích về quyền lợi của chính mình. Người chưa thành niên thường có kiến thức pháp luật hạn chế, dễ bị lôi kéo hoặc không biết cách tự bảo vệ mình.

Luật yêu cầu cán bộ trại giam phải giải thích các quyền và nghĩa vụ bằng ngôn ngữ đơn giản, thân thiện, dễ hiểu. Các em phải biết rõ mình có quyền gì, được gặp ai, khiếu nại ở đâu và làm thế nào để được xét giảm án. Việc nắm vững quyền lợi giúp người chưa thành niên tự tin hơn, giảm bớt tâm lý sợ hãi và chủ động tham gia vào quá trình cải tạo.

4. Vai trò của cơ quan quản lý trong việc đảm bảo thực thi

Sự thành công của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 phụ thuộc rất lớn vào năng lực và trách nhiệm của các cơ quan quản lý thi hành án hình sự.

4.1. Trách nhiệm về cơ sở vật chất và tổ chức dạy học

Các trại giam không còn đơn thuần là nơi canh giữ mà phải trở thành các trung tâm giáo dục phục hồi. Luật quy định phạm nhân chưa thành niên phải được giam giữ tại các trại giam riêng hoặc phân trại, khu giam giữ dành riêng. Thiết kế các khu vực này phải đáp ứng tiêu chuẩn về ánh sáng, không gian và các tiện ích phục vụ học tập, sinh hoạt.

Giám thị trại giam có trách nhiệm trực tiếp trong việc lập kế hoạch dạy học, phối hợp với các cơ quan giáo dục địa phương để đảm bảo chương trình xuyên suốt. Ngoài ra, việc tổ chức các "bữa cơm gia đình" hay các buổi hội nghị gia đình phạm nhân là những sáng kiến cần được nhân rộng để gắn kết tình cảm giữa người chấp hành án và người thân.

4.2. Cơ chế giám sát việc bảo mật và bảo vệ bí mật cá nhân

Cơ quan quản lý phải thiết lập các quy trình kỹ thuật để bảo vệ dữ liệu cá nhân của phạm nhân chưa thành niên. Việc rò rỉ thông tin không chỉ vi phạm luật mà còn có thể dẫn đến những hệ lụy nguy hiểm cho sự an toàn của các em sau này. Đồng thời, các cơ quan giám sát như Viện kiểm sát nhân dân phải thường xuyên kiểm tra việc thực hiện các quyền tại Điều 24 để kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi sai trái từ phía cán bộ quản lý.

Vai trò của người làm công tác xã hội cũng được nâng cao trong luật mới. Họ là những người trung gian hỗ trợ tư vấn tâm lý cho phạm nhân và làm cầu nối với gia đình, cộng đồng để chuẩn bị lộ trình tái hòa nhập. Sự hiện diện của các chuyên gia tâm lý và xã hội học trong trại giam là minh chứng rõ nhất cho mô hình tư pháp thân thiện.

5. So sánh điểm mới so với quy định cũ

Việc đặt Luật tư Pháp cho người chưa thành niên 2024 bên cạnh các quy định cũ giúp chúng ta thấy rõ bước tiến về tư duy lập pháp nhân đạo và chuyên nghiệp của Việt Nam. Trong các quy định cũ (chủ yếu dựa trên Chương XII Bộ luật Hình sự 2015), người chưa thành niên vẫn giảm nhẹ hình phạt. Luật năm 2024 đã tách biệt hoàn toàn để tạo ra một hành lang pháp lý chuyên biệt.

Sự thay đổi này không chỉ mang tính hình thức mà còn thay đổi bản chất của quá trình thi hành án. Án phạt tù nay không còn là dấu chấm hết mà là để các em sửa sai dưới sự hướng dẫn chuyên nghiệp.

Các quy định tại Điều 24 hỗ trợ tái hòa nhập ngay từ khi phạm nhân còn ở trong trại. Việc bảo lưu kết quả học tập và bảo mật thông tin giúp các em khi ra tù có thể ngay lập tức đi học hoặc đi làm mà không phải đối mặt với rào cản từ lý lịch.

Hơn nữa, Luật 2024 mở rộng phạm vi tha tù trước thời hạn và áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng. Điều này có nghĩa là nếu một phạm nhân chưa thành niên thực hiện tốt các quyền và nghĩa vụ tại Điều 24, thể hiện sự ăn năn và tiến bộ vượt bậc, họ có cơ hội rất lớn được trở về với gia đình sớm hơn để tiếp tục việc học tập trong môi trường tự nhiên. Đây chính là tác động tích cực nhất, biến pháp luật thành động lực cho sự hướng thiện.

Kết luận

Hệ thống các quy định về quyền và nghĩa vụ của người chưa thành niên là phạm nhân là một bộ phận không thể tách rời của nền tư pháp nhân văn. Việc pháp luật quy định các chế độ ưu tiên về học tập, dạy nghề, chăm sóc y tế và liên lạc với gia đình không phải là sự dung túng cho hành vi sai trái, mà là sự đầu tư thỏa đáng vào quá trình phục hồi nhân cách.

Tuy nhiên, để những quy định này không chỉ nằm trên văn bản, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ sở giam giữ, gia đình và toàn xã hội. Người chưa thành niên cần hiểu rằng: thực hiện nghĩa vụ chấp hành án không chỉ là sự trả giá cho quá khứ, mà chính là bước đệm để khẳng định trách nhiệm với tương lai. Khi quyền lợi được bảo đảm và nghĩa vụ được thực thi tự giác, cánh cửa tái hòa nhập cộng đồng sẽ luôn rộng mở, giúp họ rũ bỏ mặc cảm để trở thành những công dân có ích. Suy cho cùng, mục đích cao nhất của pháp luật hình sự đối với người chưa thành niên không phải là giam giữ một con người trong bóng tối của tội lỗi, mà là thắp lên ánh sáng của sự thiện lương để dẫn lối họ trở về với hành trình làm người đúng nghĩa.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!