Thưa luật sư, hiện tại tôi đang nghiên cứu về nguồn luật hình sự và có đối chiếu với một số quốc giá trên thế giới, trong đó có Anh và Mỹ. Xin luật sư giải đáp giúp tôi nguồn luật hình sự của nước Anh và nước Mỹ được ghi nhận như thế nào? Rất mong được luật sư giải đáp cụ thể. Tôi xin chân thành cảm ơn! (Vĩnh Hưng - Hải Phòng)
Câu hỏi được biên tập từ chuyên mục tư vấn luật Hình sự của Công ty luật Minh Khuê
>> Luật sư tư vấn pháp luật Hình sự, gọi: 1900 6162
Trả lời:
Chào bạn, cảm ơn bạn đã tin tưởng và gửi câu hỏi đề nghị tư vấn luật đến Bộ phận luật sư tư vấn pháp luật của Công ty Luật Minh Khuê. Nội dung câu hỏi của bạn đã được đội ngũ luật sư của Chúng tôi nghiên cứu và tư vấn cụ thể như sau:
1. Nguồn pháp luật là gì?
Nguồn pháp luật là hình thức chứa đựng nội dung của pháp luật và là hình thức xác định giới hạn áp dụng của pháp luật trong thực tế.
2. Nguồn luật hình sự là gì?
Nguồn luật hình sự là phương thức tồn tại của luật hình sự, là hình thức bên ngoài chứa đựng nội dung, đồng thời là hình thức xác định phạm vi giới hạn của luật hình sự về không gian, thời gian và đối tượng chịu tác dộng trong một giai đoạn lịch sử cụ thể.
Việc nghiên cứu nguồn luật hình sự Việt Nam cần thiết phải được đặt trong bối cảnh chung của nguồn luật hình sự các nước khác trên thế giới. Cách đặt vấn đề này không chỉ đơn giản xuất phát từ phương pháp so sánh luật mà quan trọng hơn, nó góp phần đưa đến một kết quả là tìm kiếm một mẫu số chung, một mô hình có tính cách lý tưởng để hoàn thiện nguồn luật hình sự Việt Nam hiện hành. Phần trình bày dưới đây đề cập nguồn luật hình sự một số nước thuộc các hệ thống pháp luật chính trên thê giói.
3. Nguồn luật hình sự của nước Anh và nước Mỹ
Theo cách tiếp cận của Rêmơ Đavít (Réne David) trong cuốh "Les grands systèmes de droit contemporains" ("Những hệ thống pháp luật chính trong thế giới đương đại"), căn cứ vào vị trí, vai trò, ý nghĩa nguồn luật cũng như một số yếu tố khác, pháp luật các nước trên thế giới có thể được xếp vào bốn hệ thống cơ bản là hệ thống Rômanh - Ghécmanh (châu Âu lục địa), hệ thông Thông luật (Anh - Mỹ còn gọi Ánglô - Xắcxông), hệ thống xã hội chủ nghĩa và các hệ pháp luật khác.
3.1. Nguồn luật hình sự của Anh
Pháp luật Anh quốc là đại diện tiêu biểu của hệ thống Thông luật với quan niệm và phương thức sử dụng nguồn pháp luật nói chung, trong đó có nguồn luật hình sự mang tính đặc trưng. “Với tư cách là quê hương của truyền thống án lệ, luật hình sự của Anh có thể coi là điển hình cho luật hình sự của cả truyền thống này. Vì án lệ là luật không thành văn nên ở đây sẽ không có một nguồn nào để cho chúng ta có thể giở ra và đọc được hết các tội phạm và hình phạt đành cho các tội phạm đó. Thay vào đó, việc xác định hành vi nào là tội phạm dựa trên những phán quyết trước đó của toà án và được chuyển đến cộng đồng bằng con đường dân gian”.
Theo một số học giả nghiên cứu pháp luật nước ngoài thì ở nước Anh, các thẩm phán đã thực hiện công việc làm luật trước cả nhà lập pháp. Vào thế kỷ XII, “trong các bản án hình sự, các thẩm phán đã đề ra những quy tắc mà sau này trở thành những quy tắc nền tảng của pháp luật hình sự”. Trong các quy tắc đó, quy tắc về trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm nghiêm trọng (felony') được thiết lập vào thế kỷ XII-XIII còn quy tắc trách nhiệm hình sự đối với các tội ít nghiêm trọng (misdemeanor) được thiết lập khoảng một thế kỷ sau - thế kỷ XIV. Để tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng các quy tắc án lệ, người Anh đã có sáng kiến tập hợp hoá những án lệ này thành các bộ tuyển tập, đầu tiên dưới dạng viết tay, sau đó là in và được xuất bản trong công chúng. Các bộ tuyển tập án lệ có uy tín ở Anh hiện nay phải kể đến là "All England reports" ("Toàn bộ báo cáo nước Anh"), "The criminal appeal reports" ("Các báo cáo về kháng cáo hình sự")... Có nhà nghiên cứu nhận xét: “mặc dù nguyên tắc nullum crimen, nulla poena sine lege (không có tội phạm, không có hình phạt, nếu không được quy định trong luật) đã được thể hiện rõ trong Đại hiến chương tự do của Vương quốc Anh ra đời vào năm 1215, nhưng có thể nói rằng, nó không phải là nguyên tắc của pháp luật hình sự nước này”. Nhận xét này chưa thực sự khách quan và công bằng bởi nó không xuất phát từ truyền thống pháp luật Anh quốc cũng như không thấy được bản thân việc tội phạm, hình phạt và các chế định khác của luật hình sự được ghi nhận trong các án lệ cũng là một cách (phương thức) quy định trong luật (theo nghĩa rộng). Án lệ là một hình thức của pháp luật, một nguồn luật quan trọng của luật hình sự Anh và nhiều nước khác trên thế giới.
Do sự phát triển của các yếu tố kinh tế - xã hội ở Anh trong khoảng một thế kỷ gần đây, nhất là sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai, pháp luật thành văn có sự phát triển mạnh mẽ ở Anh. Sự phát triển này trước hết thể hiện ở sự ra đời của các đạo luật hình sự (Statute law) do Nghị viện Anh ban hành. Cùng với án lệ, các đạo luật hình sự, các văn bản dưới luật do Chính phủ, các bộ, chính quyền địa phương và các quy tắc do Toà án ban hành trên cơ sở uỷ quyền của Hạ Nghị viện cũng được xem là nguồn cơ bản của luật hình sự Vương quốc Anh.
3.2. Nguồn luật hình sự của Mỹ
Tuy cùng nằm trong hệ thống Thông luật, nguồn luật hình sự của Mỹ có những điểm khác biệt cơ bản so với nguồn luật hình sự Anh. Điểm khác biệt đầu tiên là ở Mỹ, Hiến pháp thành văn đã được xây dựng và được coi là một trong những nguồn cơ bản nhất của luật hình sự. Theo quan niệm của người Mỹ, Hiến pháp là đạo luật thành văn giữ vị trí đặc biệt: Hiến pháp không chỉ đơn thuần là một tuyên ngôn chính trị là hành động lập quốc. Trong Hiến pháp Mỹ, người ta cũng ghi nhận một số quy định cụ thể liên quan đến luật hình sự như quy định cấm Quốc hội ban hành các đạo luật có hiệu lực hồi tố (đoạn 3 phần 9 Điều I); quy định định nghĩa tội phản bội Hợp chúng quốc và quyền của Quốc hội quy định hình phạt với tội phạm này (đoạn 1, 2 phần 3 Điều III); quy định về quyền của công dân Mỹ không bị áp dụng “những hình phạt dã man và khác thường”.
Điểm khác biệt thứ hai, xét về phương diện nguồn luật, giữa luật hình sự Mỹ và luật hình sự Anh là nước Mỹ có hệ thống nguồn luật kép. Bản thân các học giả Mỹ cũng phải thừa nhận: “hệ thống pháp luật Hoa Kỳ có nhiều cấp, có thể là nhiều hơn hầu hết các nước khác. Nguyên nhân một phần là do có sự phân chia giữa luật Liên bang và bang”. Xuất phát từ những điều kiện lịch sử từ ngày lập quốc, pháp luật hình sự Mỹ đã chia thành hai hệ thống là luật hình sự Liên bang và luật hình sự bang, ở cấp độ Liên bang, không có một Bộ luật hình sự nào được ban hành mà chỉ có các đạo luật cụ thể như Luật năm 1970 về kiểm tra tình trạng phạm tội có tổ chức, Luật đồng bộ năm 1984 về kiểm tra tình trạng phạm tội, Luật năm 1986 về lừa đảo và những lạm dụng trong việc sử dụng các máy vi tính... Các luật này được hệ thống hoá trong Tổng tập luật Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. Bộ Tổng tập luật Hợp chúng quốc Hoa Kỳ thực chất là một văn bản hệ thống hoá các đạo luật của Liên bang, trong đó các đạo luật về hình sự được xếp trong Phần thứ 18.
Cùng với các đạo luật hình sự đơn hành, ở cấp độ liên bang, nước Mỹ đã xây dựng một loại nguồn luật hình sự đặc biệt, đó là Bộ luật hình sự mẫu (tiếng Anh: "Uniform Criminal Code"; tiếng Pháp: "Model Penal Code"). Bộ luật hình sự mẫu của Mỹ không phải là văn bản quy phạm pháp luật hình sự mà là một công trình có tính chất khoa học được soạn thảo bởi các nhà nghiên cứu lý thuyết (tội phạm học, tâm thần học, hình sự học) và những người làm công tác thực tiễn (thẩm phán, công tố viên, luật sư, giám thị nhà tù...) dưới sự chỉ đạo của Viện nghiên cứu pháp luật Mỹ uAmerican Law Institute"). Giá trị của Bộ luật mẫu này thể hiện ở chỗ:
1) Nội dung Bộ luật chứa đựng những quy phạm phần chung (cái mà ngưòi Pháp gọi là "Le droit pénal general”) của luật hình sự;
2) Bộ luật là “mô hình pháp lý trong việc cải cách pháp luật hình sự của các bang”; các bang của Hoa Kỳ hầu như đã dựa vào Bộ luật mẫu này để xây dựng Bộ luật hình sự cho bang mình.
Trong mối tương quan giữa luật hình sự Liên bang và luật hình sự bang, có thể khẳng định vai trò của luật hình sự bang gần như là tuyệt đối. “Luật Liên bang quy định những tội phạm thuần tuý có tính chất liên bang hoặc những tội phạm có liên quan đến nhiều bang, số lượng các tội phạm này là khá ít ỏi, chỉ chiếm khoảng 2 % tổng số tội phạm được quy định. Phần còn lại thuộc về luật hình sự các bang”. Mỗi bang của Mỹ đều có bản Hiến pháp riêng làm cơ sở cho việc điều chỉnh các quan hệ xã hội trong phạm vi bang. Trên cơ sở Hiến pháp của bang mình, cơ quan lập pháp bang cũng ban hành các đạo luật hình sự đơn hành và Bộ luật hình sự bang làm nguồn cho luật hình sự bang đó. Theo một số nhà nghiên cứu thì “ngay từ thế kỷ XIX (trong khoảng thời gian từ năm 1801 đến 1881), đã có các Bộ luật hình sự được ban hành tại chín bang của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ và thành tựu to lớn của việc cải cách pháp luật hình sự ở đất nước này là việc ban hành sau đó các Bộ luật hình sự tại 40 bang (tính đến nửa cuối những năm 80 của thế kỷ XX)”.
Tuy số lượng các đạo luật ở cấp độ bang và Liên bang được ban hành đã tăng lên đáng kể song án lệ vẫn được xem là một loại nguồn quan trọng của luật hình sự Mỹ. “Việc xoá bỏ tội phạm theo án lệ không đồng nghĩa với xoá bỏ bản thân án lệ (hay luật án lệ). Các bang của Hoa Kỳ đã chuyển hẳn theo mẫu mình có Bộ luật hình sự của truyền thống lục địa nhưng điều đó không có nghĩa là họ phủ nhận truyền thống án lệ”. Giăng Xơđrát (Jean Cedras), giáo sư luật trường Đại học Rơnê (Rennes) 1, trong cuốn "Le droitpénal américain" ("Luật hình sự Hoa Kỳ") đã nhận xét: “Không có sự khác biệt quá lớn giữa luật Liên bang và luật các bang trong việc đưa ra các giải pháp pháp lý bởi chúng cùng được thiết lập nên trên nền tảng một khuôn khổ là Thông luật xuất phát từ Anh quốc. Kế thừa luật Anh, người Mỹ đã giữ lại nguyên tắc "stare decisis" ("stare decisis et non quieta movere" - bảo tồn (duy trì) những cái đã được quyết định và không làm cho tình trạng hiện thòi bị rối loạn). Nói chung, đó là sự tôn trọng những gì thuộc về quá khứ. Người thẩm phán Mỹ được gắn kết bởi các quyết định thích đáng (mang tính chất tiền lệ) của các cơ quan xét xử cấp trên và các phán xét của riêng ông ta trong việc xử lý một vụ án hình sự...
Như người Anh, người Mỹ cũng có luật thành văn, nhất là trong lĩnh vực thuộc phần luật về các tội phạm cụ thể và về các thể chế tư pháp. Tuy nhiên, trong lĩnh vực thuộc phần luật chung của luật hình sự và lĩnh vực tố tụng, họ đã khá dè dặt vối luật thành văn. Họ ưa thích sự thận trọng nơi người thẩm phán khi người đại diện cho công quyển này bảo tồn cũng như phát triển các giải pháp hết sức tinh tế và có lịch sử lâu đời. Nói tóm lại, trong những lĩnh vực loại này, người thẩm phán chiếm một vị trí vô cùng quan trọng mà lý thuyết về nguồn luật nói đến: họ vừa là người áp dụng luật nhưng đồng thời cũng là người làm luật theo sự uỷ quyền của lập pháp”.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi về nội dung "Tìm hiểu nguồn luật hình sự của nước Anh và nước Mỹ" Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900 6162 để được giải đáp.
Rất mong nhận được sự hợp tác!
Trân trọng./.
Luật Minh Khuê - Sưu tầm & biên tập
