Mục lục bài viết

Đây là một nguyên tắc pháp lý mang tính nhân đạo và thực tiễn, cho phép một người được quyền gây ra một thiệt hại nhỏ hơn để ngăn chặn một thiệt hại lớn hơn đang đe dọa. Việc nghiên cứu chế định này có ý nghĩa sâu sắc, không chỉ giúp bảo vệ lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức mà còn thể hiện sự cân bằng giữa việc trừng trị tội phạm và sự linh hoạt trong áp dụng pháp luật.   

 

1. Khái niệm và đặc điểm của tình thế cấp thiết

1.1. Tình thế cấp thiết là gì?

Theo Khoản 1, Điều 23 Bộ luật Hình sự năm 2015, Tình thế cấp thiết được định nghĩa là: “Tình thế của người vì muốn tránh gây thiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm”.

Từ định nghĩa này, có thể thấy bản chất của tình thế cấp thiết là một trường hợp loại trừ tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi. Mặc dù về dấu hiệu bên ngoài, hành vi này có thể giống với một hành vi phạm tội (ví dụ: hủy hoại tài sản, cố ý gây thương tích), nhưng do mục đích và động cơ cao cả là nhằm bảo vệ một lợi ích lớn hơn, nên hành vi đó được coi là có ích cho xã hội. 

Như vậy, chế định tình thế cấp thiết được xây dựng nhằm tạo cơ sở pháp lý, khuyến khích mọi người có hành động có ích, phù hợp với yêu cầu của xã hội khi đứng trước thực tế một thiệt hại đang xảy ra hoặc đang bị đe dọa xảy ra ngay. Cũng như phòng vệ chính đáng, hành động trong tình thế cấp thiết là quyền của mỗi cá nhân. Để hướng mọi người thực hiện đúng quyền này của mình, Điều 23 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 quy đỉnh rõ cơ sở, nội dung và phạm vi của quyền hành động trong tình thế cấp thiết.

1.2. Đặc điểm của tình thế cấp thiết

Khi tình thế cấp thiết xảy ra thì hành vi được thực hiện và bối cảnh thực hiện có những dấu hiệu sau:

Hành vi được thực hiện gây ra một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa mà không còn cách nào khác. Lợi ích ở đây có thể là thiệt hại về tài sản, về sức khoẻ, tính mạng của con người, an ninh quốc gia, lợi ích quốc gia.....

Hành vi được thực hiện trong khi tình thế cấp thiết xảy ra là quyền của công dân vừa nghĩa vụ pháp lý. Nhận thức được tình thế xảy ra, người thực hiện hành vi khi có tình thế cấp thiết vì họ muốn tránh những thiệt hại thực tế sẽ xảy ra với cá nhân, cơ quan , tổ chức, Nhà nước với trách nhiệm của một người công dân nên đã thực hiện hành vi này. Việc làm đó không chỉ có ý nghĩa với nhà nước, cơ quan, tổ chức, và người khác mà còn ý nghĩa đối với chính bản thân của một người công dân, một nhân tố cấu thành lên xã hội. Để đảm bảo xây dựng một xã hội tốt đẹp, thì việc nâng cao ý thức trách nhiệm từ chính bản thân mỗi công dân là một yếu tố vô cùng quan trọng, vì vậy nhà nước, tổ chức chính quyền địa phương nên tổ chức các buổi phổ biến chính sách pháp luật, để nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của người dân. Người dân có thể nắm được chủ yếu tinh thần, định hướng quy định của pháp luật để có hiểu và áp dụng.

Việc gây thiệt hại cho lợi ích hợp pháp này là cách duy nhất để bảo vệ lợi ích hợp pháp khác: ngoài lựa chọn là gây thiệt hại khi có tình thế cấp thiết xảy ra thì không còn cách nào khác để có thể ngăn chặn, hạn chế, bảo vệ được lợi ích của cá nhân, cơ quan, tổ chức, nhà nước khi sự việc xảy ra. Đây vừa là lựa chọn và sự đánh giá của bản thân dựa trên bối cảnh xảy ra, cùng với sự am hiểu quy định của pháp luật để áp dụng một cách chính xác, hợp pháp, hợp hiến. Hành vi thực hiện dưới một mức độ vừa đủ không kéo theo trách nhiệm của bản thân khi thực hiện hành vi này. Yêu cầu đặt ra là người thực hiện phải có phán đoán chính xác, nhanh nhạy, ....

Bảo vệ lợi ích của nhà nước, tổ chức, quyền và lợi ích hợp pháp của mình và người khác: hành vi thực hiện khi có tình thế cấp thiết đem lại những giá trị, lợi ích to lớn hơn không chỉ về mặt tình thần mà còn cả về mặt vật chất cho những cá nhân, cơ quan, tổ chức và nhà nước. Đánh giá cao tinh thần và thái độ của người thực hiện hành vi, cách thực hiện quyết đoán, kịp thời, đúng và chuẩn về mức độ. Đó là kết quả mong muốn đạt được và mục đích quy định của điều luật. Người thực hiện hành vi trong khi tình thế cấp thiết xảy ra không phải chịu trách nhiệm hình sự nếu hành vi gây ra một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa và ngược lại: Đây là giới hạn, mức độ mà pháp luật đặt ra cho người thực hiện hành vi, nếu đảm bảo đúng giới hạn này, thì quy phạm mới đạt được mục đích của người làm luật muốn hướng đến.

1.3. Ví dụ về tình thế cấp thiết

Để làm rõ hơn, tôi xin đưa ra một số ví dụ minh họa cụ thể về tình thế cấp thiết, dựa trên các nguồn nguy hiểm khác nhau.

Ví dụ 1: Tình thế cấp thiết do sự cố kỹ thuật: Một người lái xe tải đang đi trên đường đèo dốc thì phanh xe bất ngờ bị hỏng. Phía trước có một chiếc xe buýt chở đầy hành khách, còn bên cạnh là vách núi. Người lái xe buộc phải đánh lái vào vách núi để tránh gây tai nạn nghiêm trọng cho chiếc xe buýt, chấp nhận gây hư hại cho chiếc xe tải và bản thân bị thương. Trong trường hợp này, hành vi gây thiệt hại cho tài sản của chính mình được coi là tình thế cấp thiết để bảo vệ tính mạng của nhiều người, do không còn cách nào khác.  

Ví dụ 2: Tình thế cấp thiết do súc vật: Một người đang đi trên đường thì bất ngờ bị một con chó dại hung dữ đuổi cắn. Để thoát thân, người này đã chạy vào một cửa hàng tạp hóa gần đó và đóng sập cửa kính để ngăn con chó xông vào. Hậu quả là cửa kính bị vỡ và con chó bị thương nặng. Hành vi làm vỡ kính và gây thương tích cho con chó được coi là tình thế cấp thiết để bảo vệ tính mạng của bản thân.  

Ví dụ 3: Tình thế cấp thiết trong trường hợp thiên tai/hoả hoạn:

  • Khi xảy ra một trận lụt lớn, một người vì muốn cứu hàng chục người đang bị mắc kẹt trên một chiếc thuyền sắp chìm nên đã chặt đứt sợi dây neo của một chiếc thuyền khác đang neo đậu gần đó để làm vật nổi cứu người. Sợi dây neo và chiếc thuyền bị trôi dạt và mất tích. Hành vi gây thiệt hại cho tài sản của người khác được xem xét là tình thế cấp thiết vì nhằm cứu được nhiều sinh mạng. 
  • Trong một vụ cháy lớn, ngọn lửa có nguy cơ lan rộng ra toàn bộ khu dân cư. Một nhóm người đã quyết định phá dỡ một ngôi nhà đang ở gần đám cháy nhất để tạo ra một khoảng trống, ngăn chặn ngọn lửa lây lan sang các ngôi nhà khác. Mặc dù hành vi phá dỡ nhà là gây thiệt hại về tài sản, nhưng nó được thực hiện nhằm tránh một thiệt hại lớn hơn cho cộng đồng.  

Các ví dụ trên cho thấy nguồn gốc của mối nguy hiểm có thể rất đa dạng, bao gồm cả sự cố kỹ thuật, súc vật và thiên tai, và hành vi trong tình thế cấp thiết gây thiệt hại cho lợi ích của một bên thứ ba hoàn toàn không liên quan đến nguồn gốc của sự nguy hiểm. Mục đích cuối cùng của hành vi là để bảo vệ một lợi ích lớn hơn, tránh một hậu quả nguy hiểm hơn cho xã hội.

 

2. Điều kiện bắt buộc phải có để áp dụng tình thế cấp thiết

Để được coi là hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết và được miễn trách nhiệm hình sự, cần có đủ ba điều kiện cốt lõi sau đây:

2.1. Phải có sự nguy hiểm đang thực tế đe dọa

Điều kiện đầu tiên là sự xuất hiện của một mối nguy hiểm đang đe dọa trực tiếp gây ra một thiệt hại nhất định. Mối nguy hiểm này có thể bắt nguồn từ nhiều nguồn khác nhau. Khác với phòng vệ chính đáng, nơi nguồn nguy hiểm chỉ đến từ hành vi tấn công của con người , nguồn gốc của tình thế cấp thiết có thể rất đa dạng, bao gồm:  ​

  • Từ con người: Ví dụ, một người say rượu lái xe lao thẳng vào đám đông.  
  • Từ súc vật: Ví dụ, một con chó dại tấn công người.  
  • Từ sức mạnh tự nhiên: Ví dụ, bão lụt, động đất, hỏa hoạn.  
  • Từ sự cố kỹ thuật: Ví dụ, phanh xe bị hỏng bất ngờ, máy móc sản xuất gặp sự cố.  

Sự nguy hiểm này phải mang tính "ngay tức khắc". Điều này có nghĩa là mối đe dọa phải đang xảy ra hoặc có khả năng xảy ra ngay lập tức, đòi hỏi người đó phải hành động khẩn cấp để ngăn chặn. Nếu sự nguy hiểm chưa xảy ra hoặc đã kết thúc, hành vi gây thiệt hại sẽ không được xem là trong tình thế cấp thiết. 

2.2. Gây thiệt hại là biện pháp duy nhất để ngăn ngừa

Một trong những điều kiện quan trọng và chặt chẽ nhất của tình thế cấp thiết là “không còn cách nào khác” ngoài việc phải gây ra một thiệt hại. Điều này đòi hỏi người thực hiện hành vi phải chứng minh được rằng, trong bối cảnh cụ thể đó, họ đã cân nhắc tất cả các phương án có thể và việc gây thiệt hại là sự lựa chọn cuối cùng, bắt buộc phải làm để bảo vệ lợi ích được đe dọa.

Việc đánh giá điều kiện này đặt ra một yêu cầu cao đối với cả người thực hiện hành vi và cơ quan tố tụng. Người thực hiện phải đưa ra một sự đánh giá khách quan và nhanh chóng trong tình huống khẩn cấp, chứng minh rằng không có một giải pháp hợp pháp nào khác hiệu quả hơn để ngăn chặn thiệt hại. Điều này làm tăng gánh nặng chứng minh cho bị cáo và đòi hỏi cơ quan tố tụng phải xem xét toàn diện bối cảnh, năng lực, và thời gian thực tế của người đó để xác định tính hợp lý của hành vi.

2.3. Thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa

Đây là điều kiện phức tạp và quan trọng nhất, phản ánh nguyên tắc "lợi ích được bảo vệ lớn hơn thiệt hại gây ra". Điều kiện này nhằm đảm bảo tính cân bằng và tránh sự lạm dụng chế định. Tuy nhiên, đây cũng là một khoảng trống pháp lý lớn trong quy định hiện hành của Việt Nam. Trong trường hợp người trong tình thế cấp thiết đã gây thiệt hại rõ ràng là quá đáng thì họ phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vị gây thiệt hại đó nhưng được giảm nhẹ trách nhiệm hình Sự. Đây là trường hợp vượt quá giới hạn của tình thế cấp thiết. Vì xét động cơ phạm tội cũng như hoàn cảnh phạm tội cho thấy động cơ phạm tội của chủ thể là muốn ngăn chặn sự nguy hiểm, bảo vệ lợi ích hợp pháp đang bị xâm hại. Sự bất hợp pháp trong hành vi của chủ thể chỉ ở chỗ đã ượt ra khỏi phạm vi được phép. Nhưng sự vượt quá này rõ ràng là do hoàn cảnh chi phối.

 

3. Phân tích cơ sở, nội dung và phạm vi áp dụng tình thế cấp thiết

3.1. Cơ sở phát sinh quyền hành động trong tình thế cấp thiết

Mỗi người có quyền được hành động trong tình thế cấp thiết khi có thiệt hại đang bị đe doạ xảy ra ngay. Thiệt hại này không đòi hỏi phải do hành vi của con người gây ra, như ở trường hợp phòng vệ chính đáng, mà có thể do các nguồn khác nhau. Có thể do con vật, do thiên tai, do những trục trặc kĩ thuật v.v..

Với trách nhiệm của người dân, đòi hỏi mỗi người đứng trước thực tế như vậy cần phải có biện pháp ngăn ngừa, kể cà biện pháp phải gây ra thiệt hại khác. Tuy nhiên, biện pháp gây thiệt hại để ngăn ngừa thiệt hại chỉ phù hợp với lợi ích xã hội và do vậy được coi là hợp pháp, khi không còn biện pháp khác (biện pháp không gây thiệt hại). Đây là điểm khác so với phòng vệ chính đáng. Hành vi chống ttả trong phòng vệ chính đáng thực chất là hành vi trực tiếp chổng hành vi phạm tội cũng như hành vi vi phạm pháp luật và do vậy là cần thiết ttong mọi trường hợp. Trong tình thế cấp thiết, lợi ích bị gây thiệt hại và lợi ích cần bảo vệ đều là lợi ích hợp pháp. Do vậy, khi còn biện pháp khác không gây thiệt hại mà vẫn có thể bảo vệ được lợi ích đang bị đe dọa thì việc gây thiệt hại là không cần thiết và hành động trong tình thế cấp thiết cũng không được đặt ra. Như vậy, quyền được hành động trong tình thế cấp thiết chỉ phát sinh khi chỉ còn biện pháp phải gây thiệt hại để trách thiệt hại đang bị đe dọa xảy ra ngay. Nếu mệt người đã nhầm tưởng có cơ sở này mà trên thực tế không có và đã hành động trong tình thế cấp thiết thì vấn đề trách nhiệm hình sự của họ được giải quyết như trường hợp sai lầm.

3.2. Nội dung và phạm vi của quyền hành động trong tình thế cấp thiết

Khi có cơ sở được hành động ttong tình thế cấp thiết, người hành động được phép gây thiệt hại mà không phải chịu trách nhiệm hình sự về việc gây thiệt hại này khi thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại bị đe dọa gây ra. Việc gây thiệt hại cho lợi ích hợp pháp để bảo vệ lợi ích hợp pháp khác chỉ có ý nghĩa khi thiệt hại cần ngăn ngừa lớn hơn. Sẽ là vô nghĩa khi ngăn ngừa một thiệt hại bằng cách gây ra thiệt hại khác bằng hoặc lớn hơn.

Sự so sánh hai thiệt hại này được xét cả về tính chất và mức độ của thiệt hại. Thông thường, thiệt hại gây ra trong tình thế cấp thiết là thiệt hại về tài sản. 

Như vậy, khi có cơ sở được hành động trong tình thế cấp thiết, mỗi người đều có thể được phép gây thiệt hại nhỏ hơn để ngăn ngừa thiệt hại lớn hơn.

3.3. Vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết

Khoản 2 Điều 23 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 quy định: “Trong trường hợp thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết thì người gây thiệt hại đó phải chịu trách nhiệm hình sự”.

Đây là trường hợp chủ thể có cơ sở để được hành động trong tình thế cấp thiết nhưng đã vượt quá phạm vi cho phép. Theo khoản 1 Điều 23 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 thì người hành động trong tình thế cấp thiết chỉ được phép gây thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Điều đó có nghĩa khi thiệt hại gây ra không nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa thì không còn là trường hợp tình thế cấp thiết. Tuy nhiên, do sự so sánh hai loại thiệt hại trong tình thế cấp thiết là vấn đề không đơn giản, dễ dàng và điều này càng khó khăn hơn đối với người đang đứng trước sự đe dọa gây thiệt hại mà phải lựa chọn biện pháp ngăn chặn sự đe dọa đó. Do vậy, luật hình sự Việt Nam chỉ coi việc gây thiệt hại là không hợp pháp khi thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu... và chủ thể có lỗi đổi với việc vượt quá đó. Trường hợp này tuy phải chịu trách nhiệm hình sự nhưng được giảm nhẹ vì tính chất của động cơ và vì hoàn cảnh phạm tội. Thể hiện điều này, Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 quy định vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự (Điều 51 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017).

 

4. Phân biệt tình thế cấp thiết với các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự khác

4.1. So sánh Tình thế cấp thiết và Phòng vệ chính đáng

Cả tình thế cấp thiết và phòng vệ chính đáng đều là những hành vi loại trừ trách nhiệm hình sự, không bị coi là tội phạm. Tuy nhiên, hai chế định này có những điểm khác biệt cốt lõi về bản chất, được thể hiện rõ qua bảng so sánh dưới đây.  

Tiêu chí Tình thế cấp thiết Phòng vệ chính đáng
Nguồn nguy hiểm

Đa dạng: từ con người, súc vật, thiên tai, sự cố kỹ thuật...  

Chỉ từ hành vi tấn công của con người  
Đối tượng bị gây thiệt hại

Một lợi ích hợp pháp khác (thường là của bên thứ ba vô tội)  

Chính người đang có hành vi xâm hại  
Mức độ thiệt hại

Bắt buộc phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa  

Không nhất thiết phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa  
Tính lựa chọn cuối cùng

Phải là biện pháp cuối cùng khi không còn cách nào khác  

Không bắt buộc phải là lựa chọn cuối cùng  

4.2. So sánh Tình thế cấp thiết và Sự kiện bất ngờ

Sự kiện bất ngờ cũng là một trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, nhưng hoàn toàn khác biệt về bản chất. Sự kiện bất ngờ được định nghĩa là tình huống mà người thực hiện hành vi gây hậu quả nguy hại cho xã hội nhưng không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả đó. 

Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở yếu tố ý chí. Hành vi trong tình thế cấp thiết là một hành vi có ý thức, có chủ đích gây ra một thiệt hại nhỏ để tránh một thiệt hại lớn hơn. Người thực hiện hành vi đã nhận thức được hành động của mình sẽ gây ra hậu quả, nhưng họ chấp nhận điều đó như một giải pháp tất yếu để bảo vệ lợi ích lớn hơn. Ngược lại, trong sự kiện bất ngờ, hậu quả xảy ra hoàn toàn ngoài ý muốn và tầm kiểm soát của người thực hiện hành vi, không có sự cân nhắc hay lựa chọn nào giữa các thiệt hại.

 

5. Phân tích thực tiễn xét xử qua bản án có liên quan 

Vụ việc anh Lò Văn Được là một ví dụ minh họa rõ nét cho việc áp dụng chế định tình thế cấp thiết trong thực tiễn.  

Diễn biến vụ việc: Khi đang đi xe máy, anh Được phát hiện hai đối tượng cướp giật một sợi dây chuyền vàng và túi xách của một phụ nữ. Trong lúc khẩn cấp, để ngăn chặn hành vi phạm tội này, anh Được đã điều khiển xe máy của mình lao thẳng vào xe của hai tên cướp. Hậu quả là xe máy của bọn cướp bị hư hỏng nặng và cả hai đều bị thương. Người nhà của bọn cướp đã yêu cầu khởi tố anh Được về tội hủy hoại tài sản và cố ý gây thương tích.  

Phân tích áp dụng pháp luật: Mặc dù hành vi của anh Được đã gây thiệt hại về tài sản và sức khỏe, các cơ quan tố tụng đã xác định hành vi này nằm trong giới hạn của tình thế cấp thiết.

  • Thứ nhất, có một sự nguy hiểm đang đe dọa thực tế, đó là hành vi cướp giật tài sản của hai đối tượng.
  • Thứ hai, việc lao xe vào là biện pháp duy nhất và kịp thời để ngăn chặn tội phạm đang diễn ra. Trong tình huống đó, anh Được không còn cách nào khác để bảo vệ tài sản của nạn nhân.
  • Thứ ba, thiệt hại về tài sản và sức khỏe của hai tên cướp được coi là nhỏ hơn so với lợi ích cần được bảo vệ, bao gồm tài sản của nạn nhân và an ninh trật tự xã hội. Hành vi này được coi là có lợi cho xã hội và đã được pháp luật ghi nhận là hợp pháp.

Kết luận 

Tình thế cấp thiết là một chế định pháp lý quan trọng và cần thiết, thể hiện tính nhân văn của pháp luật hình sự Việt Nam. Nó cho phép một người được miễn trách nhiệm hình sự khi gây ra một thiệt hại nhỏ để ngăn chặn một thiệt hại lớn hơn. Tuy nhiên, việc áp dụng chế định này trên thực tiễn vẫn còn gặp nhiều vướng mắc do các quy định thiếu cụ thể, đặc biệt là về tiêu chí so sánh thiệt hại. So sánh với hệ thống pháp luật Common Law cho thấy, Việt Nam có thể học hỏi cách phân định rõ ràng giữa các nguồn nguy hiểm để có cách tiếp cận phù hợp hơn.

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến tình thế cấp thiết trong pháp luật hình sự, Hãy gọi ngay: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực hình sự luôn sẵn sàng lắng nghe và giải đáp cụ thể. Trân trọng./.