Toà án không thụ lý vì lý do chưa có căn cứ pháp luật giải quyết ?

1. Các điều kiện để tòa án thụ lý giải quyết vụ án dân sự

Thụ lý được xem là một công việc, và là công đoạn đầu tiên của tòa án trong quá trình tố tụng dân sự, nếu không có thụ lý thì sẽ không có những bước tiếp theo của quá trình tố tụng. Và để vụ án dân sự được tòa án thụ lý thì phải đáp ứng những điều kiện được quy định tại Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, cụ thể:

- Chủ thể khởi kiện là người có đủ năng lực hành vi dân sự hoặc cơ quan, tổ chức thành lập hợp pháp và có quyền khởi kiện theo quy định tại Điều 186 Bộ luật tố tụng dân sự 2015;

- Vụ án khởi kiện phải thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án: Tòa án chỉ thụ lý vụ án dân sự đối với những tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của mình. Để vụ án được thụ lý, đơn khởi kiện phải gửi đến đúng Tòa án có thẩm quyền giải quyết, xét xử (xác định về thẩm quyền theo loại việc, theo cấp và theo lãnh thổ);

- Vụ án chưa được giải quyết bằng bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật: Tòa án chỉ được thụ lý giải quyết những việc trước đó chưa được giải quyết bằng bản án, quyết định của Tòa án hoặc quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã có hiệu lực pháp luật, trừ những trường hợp vụ án mà Toà án bác đơn xin ly hôn, xin thay đổi nuôi con, thay đổi mức cấp dưỡng, mức bồi thường thiệt hại hoặc vụ án đòi tài sản cho thuê, cho mượn, đòi nhà cho thuê, cho mượn, cho ở nhờ mà Toà án chưa chấp nhận yêu cầu do chưa đủ điều kiện khởi kiện;

- Các điều kiện khác như: Người khởi kiện phải cung cấp các tài liệu, chứng cứ cho Tòa án; Người khởi kiện phải nộp tiền tạm ứng án phí; Đơn khởi kiện phải thỏa mãn các nội dung cơ bản theo quy định tại Khoản 4 Điều 189 Bộ luật Tố tụng dân sự;....Lưu ý: Hiện nay thời hiệu không còn là quy định hay căn cứ để tòa án thụ lý vụ án trừ trường hợp có sự yêu cầu của một bên hoặc các bên với điều kiện yêu cầu này phải được đưa ra trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án, quyết định giải quyết vụ việc.

2. Tòa án có được từ chối thụ lý giải quyết vụ việc dân sự khi chưa có luật áp dụng không?

Căn cứ vào các điều kiện thụ lý vụ án nêu trên thì lý do chưa có luật áp dụng để Tòa án từ chối thụ lý giải quyết vụ án dân sự là sai quy định theo pháp luật tố tụng dân sự hiện hành. Mặt khác, căn cứ vào Khoản 2 Điều 4 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 thì: Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng. Vụ việc dân sự chưa có điều luật để áp dụng là vụ việc dân sự thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự nhưng tại thời điểm vụ việc dân sự đó phát sinh và cơ quan, tổ chức, cá nhân yêu cầu Tòa án giải quyết chưa có điều luật để áp dụng.Việc giải quyết vụ việc dân sự quy định tại khoản này được thực hiện theo các nguyên tắc do Bộ luật dân sự và Bộ luật này quy định.

Đây là một quy định có ý nghĩa và vô cùng quan trọng bởi lẽ: Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 cũng là một trong những văn bản quy phạm pháp luật cụ thể hóa Hiến pháp 2013, và theo Hiến pháp Tòa án nhân dân là cơ quan thực hiện quyền tư pháp; có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân- vì thế với quy định này, Tòa án sẽ làm tốt chức năng của mình hơn, có chức năng bảo vệ tốt hơn quyền và nghĩa vụ của người dân. Bên cạnh đó, nhằm đảm bảo tính thống nhất với những quy định khác trong bộ luật thì việc mở rộng thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân như quy định tại khoản 2 Điều 4 của Bộ luật là bước chuyển quan trọng trong xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta. Điều này là phù hợp với quy định của Hiến pháp năm 2013 về chức năng, nhiệm vụ của tòa án.

3. Nguyên tắc giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp chưa có điều luật áp dụng

Căn cứ theo quy định tại Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đối với các vụ việc dân sự chưa có điều luật để áp dụng, giải quyết thì sẽ được thực hiện theo các thứ tự đó là: Áp dụng tập quán; Áp dụng tương tự pháp luật; Áp dụng nguyên tắc cơ bản của pháp luật, án lệ, lẽ công bằng. Cụ thể:

- Áp dụng tập quán: 

• Tập quán được hiểu là quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng để xác định quyền, nghĩa vụ của cá nhân; pháp nhân trong quan hệ dân sự cụ thể. Được hình thành và lặp đi lặp lại nhiều lần trong một thời gian dài; được thừa nhận và áp dụng rộng rãi trong một vùng, miền, dân tộc, cộng đồng dân cư; hoặc trong một lĩnh vực dân sự căn cứ theo Khoản 1 Điều 5 Bộ luật Dân sự 2015.
• Tòa án áp dụng tập quán để giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp các bên không có thỏa thuận; và pháp luật không quy định. Tập quán không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự quy định tại Điều 3 của Bộ luật dân sự.
• Như vậy, khi áp dụng tập quán thì đương sự có quyền viện dẫn tập quán để yêu cầu Tòa án xem xét, áp dụng; còn Tòa án có quyền xác định giá trị nội dung của tập quán để áp dụng; và nội dung của tập quán có giá trị áp dụng là tập quán được thừa nhận tại nơi phát sinh vụ việc dân sự.

- Áp dụng tương tự pháp luật:

• Hiểu một cách đơn giản, áp dụng tương tự pháp luật là việc dùng những quy phạm pháp luật đang có hiệu lực thi hành đối với những quan hệ tương tự như quan hệ cần xử lý để điều chỉnh quan hệ cần xử lý đó; trong điều kiện không có quy phạm trực tiếp điều chỉnh.
• Tòa án áp dụng tương tự pháp luật để giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp các bên không có thỏa thuận; pháp luật không có quy định; và không có tập quán được áp dụng theo quy định tại Điều 5 của Bộ luật Dân sự và khoản 1 Điều này.

- Áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự: là những quy tắc chung được pháp luật quy định. Nguyên tắc này có vai trò định hướng và chỉ đạo toàn bộ các quy phạm của luật dân sự. Khi không thể áp dụng tập quán; tương tự pháp luật theo quy định tại Điều 5 và khoản 1 Điều 6 của Bộ luật Dân sự; khoản 1 và khoản 2 điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự thì các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự sẽ được áp dụng. Đây là những nguyên tắc được quy định tại Điều 3 của Bộ luật Dân sự.

- Áp dụng án lệ: án lệ là  những bản án, quyết định về vụ việc dân sự; hôn nhân và gia đình; kinh doanh, thương mại; lao động đã có hiệu lực pháp luật, có tính chuẩn mực được ban hành theo Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán tòa án nhân dân tối cao. Án lệ được Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong giải quyết vụ việc dân sự.

- Áp dụng lẽ công bằng: Lẽ công bằng được xác định trên cơ sở lẽ phải được mọi người trong xã hội thừa nhận, phù hợp với nguyên tắc nhân đạo, không thiên vị và bình đẳng về quyền và nghĩa vụ của các đương sự trong vụ việc dân sự đó. Và khi áp dụng cần phải đáp ứng các điều kiện: Vụ việc được giải quyết thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự; Các bên tranh chấp không có thỏa thuận; Pháp luật không có quy định; Không có tập quán được áp dụng; không áp dụng được các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự; Không có án lệ theo quy định tại Điều 6 Bộ luật Dân sự 2015.

Trên đây là bài viết về vấn đề liên quan đến điều kiện thụ lý vụ án dân sự, đặc biệt là những quy định của pháp luật hiện hành về giải quyết vụ việc dân sự khi chưa có điều luật áp dụng mà luật Minh Khuê xin gửi tới bạn đọc. Mong rằng bài viết trên là tài liệu tham khảo hữu ích dành cho bạn. Quý khách hàng có bất kỳ thắc mắc nào xin vui lòng liên hệ tổng đài 19006162để được tư vấn và giải đáp trực tiếp hoặc gửi yêu cầu về địa chỉ email: lienhe@luatminhkhue.vn. Cảm ơn bạn đã quan tâm theo dõi.