Tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự Điều 334 BLHS

Việc duy trì trật tự này không chỉ tác động đến an ninh quốc gia mà còn ảnh hưởng đến hình ảnh và vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Bất kỳ hành vi vi phạm nào, dù là của công dân hay cán bộ có trách nhiệm, đều gây ra sự suy yếu trong công tác này, làm mất uy tín và lòng tin của nhân dân vào Nhà nước.

Bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của mỗi công dân Việt Nam, được Hiến pháp quy định. Để đảm bảo sức mạnh quốc phòng và an ninh quốc gia, việc chấp hành nghiêm túc các quy định về nghĩa vụ quân sự là yếu tố then chốt. Tuy nhiên, trong quá trình thực thi, có thể phát sinh những hành vi vi phạm pháp luật, gây ảnh hưởng tiêu cực đến công tác tuyển quân. Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 đã cụ thể hóa các hành vi này thành các tội danh riêng biệt, trong đó có "Tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự" tại Điều 334.

Tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự là tội danh được quy định tại Điều 334 của Bộ luật Hình sự Việt Nam hiện hành. Về bản chất, tội phạm này xâm phạm đến hoạt động bình thường, đúng đắn của các cơ quan, tổ chức nhà nước trong lĩnh vực quản lý hành chính về nghĩa vụ quân sự. Khác biệt cốt lõi của tội danh này so với các tội phạm liên quan là chủ thể thực hiện hành vi phải là người có chức vụ, quyền hạn, lợi dụng chính quyền hạn được giao để thực hiện các hành vi trái pháp luật. Tội danh này trực tiếp chống lại chế độ nghĩa vụ quân sự do Nhà nước quy định, tác động xấu đến việc xây dựng nền quốc phòng và lực lượng vũ trang quốc gia.

1. Các yếu tố cấu thành tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự chính là hoạt động quản lý hành chính đúng đắn và hiệu quả của các cơ quan nhà nước, tổ chức và cá nhân có chức vụ trong lĩnh vực nghĩa vụ quân sự. Tội phạm này không trực tiếp xâm phạm đến quyền lợi của cá nhân công dân mà xâm phạm đến chính sách, pháp luật về nghĩa vụ quân sự của Nhà nước.

Sự xâm phạm này có tác động trực tiếp đến việc xây dựng lực lượng vũ trang và nền quốc phòng toàn dân. Khi một người có chức vụ, quyền hạn thực hiện hành vi làm trái, họ làm cho quy trình tuyển quân trở nên không công bằng, thiếu minh bạch, từ đó ảnh hưởng xấu đến chất lượng và số lượng công dân nhập ngũ, gây ra sự mất cân bằng trong lực lượng vũ trang. Khách thể của tội phạm này là sự ổn định và sức mạnh của quốc phòng, là một trong những lợi ích cao nhất của quốc gia, chứ không chỉ đơn thuần là quyền lợi của một cá nhân hay tổ chức cụ thể.

1.2. Mặt khách quan của tội phạm

1.2.1. Hành vi khách quan

Hành vi khách quan của tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự được thể hiện bằng hành vi "lợi dụng chức vụ, quyền hạn" để "làm trái quy định về đăng ký nghĩa vụ quân sự, gọi nhập ngũ, gọi tập trung huấn luyện".

Lợi dụng chức vụ, quyền hạn: Đây là việc chủ thể sử dụng vị trí công tác và quyền hạn được Nhà nước giao để thực hiện các hành vi sai trái. Nếu không có chức vụ hoặc quyền hạn đó, họ không thể thực hiện được hành vi vi phạm. Ví dụ, một bác sĩ trong Hội đồng khám sức khỏe có chức vụ và quyền hạn để kết luận về tình trạng sức khỏe của công dân. Họ lợi dụng quyền hạn này để làm sai lệch kết quả khám, giúp công dân trốn tránh nghĩa vụ quân sự.

Làm trái quy định: Hành vi này bao gồm việc không làm, làm không đầy đủ, hoặc làm khác với các quy định pháp luật. Ví dụ, một cán bộ quân sự địa phương cố ý gọi nhập ngũ một công dân không đủ tiêu chuẩn sức khỏe theo quy định tại Điều 31 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, hoặc ngược lại, cố ý không gọi một công dân đủ tiêu chuẩn nhập ngũ. Một ví dụ khác là việc một bác sĩ kết luận sai về sức khỏe của một công dân, vi phạm các quy định chi tiết về phân loại sức khỏe trong Thông tư 105/2023/TT-BQP, cụ thể là cố tình cho điểm sức khỏe sai so với thực tế.

1.2.2. Hậu quả của tội phạm

Hậu quả không phải là dấu hiệu bắt buộc của tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự. Tội phạm được coi là hoàn thành ngay khi người có chức vụ, quyền hạn thực hiện hành vi "làm trái", bất kể hành vi đó có dẫn đến hậu quả nghiêm trọng hay không. Mặc dù vậy, trong thực tiễn, hành vi này thường gây ra những hậu quả xấu như làm mất niềm tin của công chúng vào cơ quan nhà nước, gây thiệt hại về tài sản (nếu có yếu tố tham nhũng) và ảnh hưởng đến công tác tuyển quân.

1.2.3. Các hành vi điển hình

Các hành vi điển hình của tội danh này bao gồm:

• Làm sai lệch hồ sơ, danh sách đăng ký nghĩa vụ quân sự của công dân.
• Cố ý gọi nhập ngũ hoặc gọi tập trung huấn luyện đối với công dân không đủ tiêu chuẩn theo quy định (ví dụ: không đủ sức khỏe, không đủ tuổi).
• Cố ý không gọi nhập ngũ hoặc gọi tập trung huấn luyện đối với công dân đủ tiêu chuẩn.
• Làm sai lệch kết quả khám sức khỏe, giám định sức khỏe để trục lợi hoặc giúp người khác trốn tránh.

1.3. Mặt chủ quan của tội phạm

Hình thức lỗi: Tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Điều này có nghĩa là chủ thể nhận thức rõ hành vi của mình là trái với quy định pháp luật trong lĩnh vực nghĩa vụ quân sự, thấy trước hậu quả tất yếu của hành vi đó và mong muốn hậu quả đó xảy ra.

Mục đích và động cơ: Mục đích và động cơ không phải là dấu hiệu bắt buộc của tội danh này. Tuy nhiên, trong đa số các trường hợp xảy ra trên thực tế, hành vi "làm trái" thường xuất phát từ mục đích vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác. Ví dụ, nhận hối lộ để làm sai lệch hồ sơ, hoặc vì quan hệ cá nhân mà làm trái quy định để giúp đỡ người thân, quen.

1.4. Chủ thể của tội phạm

Tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự có chủ thể đặc biệt. Theo đó, chủ thể của tội phạm này bắt buộc phải là người có chức vụ, quyền hạn trong lĩnh vực quản lý nghĩa vụ quân sự. Các đối tượng này có thể là cán bộ trong Hội đồng nghĩa vụ quân sự, cán bộ y tế, hoặc các cá nhân khác có quyền hạn trong việc đăng ký, khám tuyển, gọi nhập ngũ, hoặc gọi tập trung huấn luyện. Nếu không có chức vụ hoặc quyền hạn đó, người thực hiện hành vi không thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội danh này. Ngoài ra, chủ thể phải có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự theo luật định, tức là người từ đủ 16 tuổi trở lên và không mắc các bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi.

2. Khung hình phạt Tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự

Tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự là tội danh được quy định tại Điều 334 của Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017 như sau:

Điều 334. Tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự

1. Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm trái quy định về đăng ký nghĩa vụ quân sự, gọi nhập ngũ, gọi tập trung huấn luyện, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

2. Phạm tội trong thời chiến, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.

3. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 và năm 2025 không có quy định sửa đổi nào liên quan đến Điều 334 về tội làm trái quy định về thực hiện nghĩa vụ quân sự.

2.1. Khung hình phạt chính

Dựa trên cấu trúc của Bộ luật Hình sự và các tội danh tương tự trong Chương XXVI, Tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự có thể được phân thành nhiều khung hình phạt khác nhau, tương ứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi. Mặc dù không có tài liệu trực tiếp nào cung cấp các mức phạt cụ thể cho Điều 334, nhưng các tội danh liên quan như Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự có mức phạt tù cao nhất lên đến 5 năm , và Tội cản trở việc thực hiện nghĩa sự quân sự có mức phạt tù lên đến 5 năm trong trường hợp lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc trong thời chiến. Tương tự, Tội lạm quyền trong khi thi hành công vụ có thể bị phạt tù lên đến 20 năm tùy mức độ gây thiệt hại.

2.2. Hình phạt bổ sung

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể phải chịu các hình phạt bổ sung như cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định trong một khoảng thời gian cụ thể. Hình phạt bổ sung này nhằm mục đích ngăn chặn người phạm tội tiếp tục lợi dụng chức vụ, quyền hạn để thực hiện các hành vi tương tự trong tương lai.

2.3. Các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Tình tiết tăng nặng

Tùy thuộc vào bản chất của tội danh và mức độ nguy hiểm của hành vi, các tình tiết tăng nặng có thể được áp dụng để tăng mức hình phạt. Các tình tiết tăng nặng được quy định chung trong Bộ luật Hình sự hoặc cụ thể cho các tội phạm liên quan đến nghĩa vụ quân sự. Ví dụ, các tình tiết tăng nặng được đề cập cho Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự có thể là:

• Tự gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của mình.
• Phạm tội trong thời chiến.
• Lôi kéo người khác phạm tội.

 Tình tiết giảm nhẹ

Người phạm tội có thể được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự nếu có các tình tiết được quy định tại Bộ luật Hình sự. Một số tình tiết giảm nhẹ phổ biến bao gồm "phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng" hoặc "phạm tội trong trường hợp bị hạn chế khả năng nhận thức mà không phải do lỗi của mình gây ra". Việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ sẽ tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể và quyết định của Tòa án.

3. So sánh với tội làm trái quy định về thực hiện nghĩa vụ quân sự

Mặc dù cùng liên quan đến nghĩa vụ quân sự, "Tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự" (Điều 334 BLHS) và "Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự" (Điều 332 BLHS) là hai tội danh có bản chất, chủ thể và điều kiện cấu thành hoàn toàn khác nhau. Sự khác biệt này được tóm tắt trong bảng dưới đây:

Sự khác biệt về điều kiện cấu thành tội phạm là điểm cốt yếu. Hành vi của người có chức vụ, quyền hạn được coi là nguy hiểm hơn ngay từ bản chất, do đó pháp luật không đòi hỏi phải có tiền đề là xử phạt hành chính. Mối quan hệ giữa hai tội danh này là một chuỗi nhân quả tiềm ẩn. Hành vi "làm trái" của người có chức vụ (Điều 334) có thể trực tiếp tạo điều kiện hoặc là nguyên nhân gián tiếp dẫn đến hành vi "trốn tránh" của công dân (Điều 332). Ví dụ, một cán bộ quân sự cấp xã vì tư lợi mà làm sai lệch hồ sơ để giúp một công dân đủ điều kiện được hoãn nghĩa vụ, sau đó công dân này tiếp tục không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ. Trong trường hợp này, hai cá nhân sẽ bị xử lý theo hai tội danh khác nhau nhưng hành vi của họ có mối liên hệ mật thiết.

4. Thực trạng áp dụng pháp luật và giải pháp phòng chống

Việc tìm kiếm các bản án công khai liên quan trực tiếp đến Điều 334 Bộ luật Hình sự là rất khó khăn. Các bản án được công bố thường tập trung vào các tội danh khác như "Tội lợi dụng chức vụ quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi" (Điều 358). Điều này cho thấy trong thực tế, hành vi "làm trái quy định" thường đi kèm với mục đích trục lợi và có thể bị xử lý theo các tội danh khác có khung hình phạt cao hơn, phản ánh sự nghiêm minh của pháp luật. Một ví dụ điển hình là vụ việc nguyên Phó Ban Chỉ huy Quân sự xã tại Quảng Nam bị khởi tố về tội "Lạm dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt tài sản" sau khi nhận tiền để giúp hoãn nghĩa vụ quân sự.

Thực trạng áp dụng pháp luật còn đối mặt với một số thách thức đáng kể:

• Khó khăn trong phát hiện: Hành vi "làm trái" của người có chức vụ, quyền hạn thường tinh vi, có tính cấu kết và khó phát hiện nếu không có tố giác từ nội bộ hoặc các đợt kiểm tra, thanh tra đột xuất.
• Tính thiếu đồng bộ: Một số văn bản hướng dẫn còn chưa kịp thời, chưa thống nhất, gây vướng mắc trong việc xử lý vi phạm hành chính và hình sự.
• Hiệu quả tuyên truyền còn hạn chế: Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật ở nhiều nơi vẫn mang tính hình thức, chưa đi sâu vào nội dung và chưa tiếp cận hiệu quả đến các đối tượng ở vùng sâu, vùng xa, dẫn đến vi phạm do thiếu hiểu biết.

Để nâng cao hiệu quả phòng chống tội phạm này, cần có một chuỗi giải pháp đồng bộ từ lập pháp đến thực tiễn.

1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật cần rà soát và hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật, đặc biệt là các văn bản dưới luật để kịp thời hướng dẫn các vấn đề mới phát sinh, đảm bảo sự thống nhất và hiệu quả trong xử lý.
2. Nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến Luật Nghĩa vụ quân sự một cách có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với từng đối tượng và địa bàn, đặc biệt là ở vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Song song đó, việc xây dựng và thực hiện quy trình tuyển quân "tròn khâu" cần được đảm bảo tính dân chủ, công bằng, công khai.
3. Xử lý kiên quyết, nghiêm minh cần xử lý nghiêm minh các trường hợp vi phạm, đặc biệt là những trường hợp liên quan đến cán bộ có chức vụ, quyền hạn. Việc này không chỉ tạo ra tính răn đe mạnh mẽ mà còn củng cố niềm tin của nhân dân vào sự công bằng của pháp luật.
4. Thực hiện tốt chính sách hậu phương quân đội giải quyết tốt các chế độ, chính sách cho hạ sĩ quan, binh sĩ sau khi xuất ngũ, tạo điều kiện học nghề, tìm việc làm ổn định. Đây là một giải pháp mang tính căn cơ, góp phần nâng cao ý thức và sự tự nguyện của công dân trong việc thực hiện nghĩa vụ thiêng liêng này.

Kết luận

Tội làm trái quy định về việc thực hiện nghĩa vụ quân sự (Điều 334 BLHS) là một tội phạm chức vụ có cấu thành hình thức, với chủ thể đặc biệt là người có chức vụ, quyền hạn. Tội danh này có bản chất hoàn toàn khác với tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự (Điều 332 BLHS), vốn nhắm vào đối tượng là công dân và đòi hỏi điều kiện đã bị xử phạt hành chính. Sự phân định rõ ràng về các yếu tố cấu thành và thẩm quyền tố tụng chuyên biệt đã cho thấy sự nghiêm minh của pháp luật trong việc bảo vệ chế độ quản lý nhà nước về nghĩa vụ quân sự.

Mặc dù việc phát hiện và xử lý tội phạm này còn đối mặt với nhiều thách thức về tính tinh vi của hành vi vi phạm và sự thiếu đồng bộ của các văn bản pháp luật, nhưng việc xử lý kiên quyết, kết hợp với các giải pháp tuyên truyền, tổ chức thực hiện và chính sách hậu phương quân đội hiệu quả sẽ góp phần nâng cao tính kỷ cương, trật tự, đảm bảo công tác tuyển quân được thực hiện thành công, từ đó củng cố sức mạnh nền quốc phòng toàn dân.

 Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.