Tội mua bán người dưới 16 tuổi theo Điều 151 Bộ Luật Hình sự

1. Cấu thành tội mua bán người dưới 16 tuổi 

Tội danh này được cấu thành bởi 04 yếu tố sau:

1.1. Khách thể của Tội phạm

Khách thể của tội mua bán người dưới 16 tuổi là quyền được bảo vệ đặc biệt của người dưới 16 tuổi. Cụ thể, tội phạm này xâm phạm đến quyền tự do thân thể, danh dự, nhân phẩm và các quyền cơ bản khác của trẻ em như quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng, và sống chung với cha mẹ. Đây là những quyền nhân thân quan trọng, được pháp luật Việt Nam và quốc tế bảo hộ một cách đặc biệt. Việc xác định khách thể của tội phạm là các quyền cơ bản của trẻ em cho thấy hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam đã đặt lợi ích và sự an toàn của trẻ em lên hàng đầu.

Tội danh này được quy định thành một điều luật riêng biệt theo Điều 151 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi 2017 (BLHS), thay vì chỉ là một tình tiết định khung tăng nặng của Tội mua bán người chung (Điều 150 BLHS), phản ánh nhận thức pháp lý rằng hành vi mua bán đối với trẻ em là đặc biệt nghiêm trọng và cần một mức độ trừng trị cao hơn. Tội phạm không chỉ gây ra những thiệt hại về vật chất mà còn gây tổn thương tâm lý sâu sắc, kéo dài, ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình phát triển toàn diện của trẻ em. Ngoài ra, hành vi này còn gián tiếp xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe của người dưới 16 tuổi.

1.2. Mặt khách quan của Tội phạm

Mặt khách quan của tội mua bán người dưới 16 tuổi được thể hiện thông qua các hành vi phạm tội được liệt kê tại Khoản 1 Điều 151 BLHS, bao gồm ba nhóm chính:

• Nhóm hành vi 1: Chuyển giao hoặc tiếp nhận người dưới 16 tuổi để giao, nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác, trừ trường hợp vì mục đích nhân đạo.   
• Nhóm hành vi 2: Chuyển giao hoặc tiếp nhận người dưới 16 tuổi để bóc lột tình dục, cưỡng bức lao động, lấy bộ phận cơ thể hoặc vì mục đích vô nhân đạo khác.   
• Nhóm hành vi 3: Tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp người dưới 16 tuổi để thực hiện một trong các hành vi thuộc nhóm 1 hoặc nhóm 2.   

Một trong những điểm khác biệt và tiến bộ nhất của Điều 151 so với Điều 150 BLHS là nó không yêu cầu yếu tố thủ đoạn (như dùng vũ lực, đe dọa, lừa gạt) để cấu thành tội phạm. Điều này ngầm hiểu rằng, đối với pháp luật Việt Nam, người dưới 16 tuổi được coi là những đối tượng "tự động" dễ bị tổn thương. Dù trẻ em có "đồng ý" hay không, hành vi mua bán vẫn cấu thành tội phạm. Điều này giúp cơ quan tố tụng giảm gánh nặng chứng minh thủ đoạn phạm tội, tập trung vào hành vi và mục đích, từ đó tăng cường hiệu quả bảo vệ trẻ em và răn đe tội phạm.   

Đối với thuật ngữ "mục đích vô nhân đạo khác" được nhắc đến tại điểm b khoản 1 Điều 151, Nghị quyết số 02/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã đưa ra giải thích chi tiết. Theo đó, các mục đích này bao gồm việc sử dụng nạn nhân để làm thí nghiệm, buộc nạn nhân phải đi ăn xin hoặc sử dụng nạn nhân vào các mục đích tàn ác khác.   

1.3. Chủ thể của Tội phạm

Chủ thể của tội mua bán người dưới 16 tuổi là người từ đủ 14 tuổi trở lên có năng lực trách nhiệm hình sự. Quy định này có sự khác biệt rõ rệt so với tội mua bán người chung (Điều 150) với chủ thể là người từ đủ 16 tuổi trở lên. Việc hạ thấp độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự cho tội danh này phản ánh quan điểm cứng rắn của pháp luật Việt Nam. Nó cho thấy tội phạm mua bán trẻ em được coi là đặc biệt nghiêm trọng đến mức phạm vi chủ thể được mở rộng. Bất kỳ ai từ đủ 14 tuổi trở lên thực hiện hành vi này đều phải chịu trách nhiệm hình sự, qua đó truyền tải thông điệp mạnh mẽ về sự nghiêm minh của pháp luật đối với loại tội phạm này.   

1.4. Mặt chủ quan của Tội phạm

Tội mua bán người dưới 16 tuổi được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, biết rõ đang xâm phạm đến các quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em, thấy trước hậu quả và mong muốn hậu quả đó xảy ra. 

2. Khung hình phạt tội mua bán người dưới 16 tuổi 

Nội dung Điều 151 Bộ luật hình sự năm 2015 đã được Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 sửa đổi tại Điểm 28 Điều 1 quy định về tội danh này như sau:

“Điều 151. Tội mua bán người dưới 16 tuổi

1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 12 năm:

a) Chuyển giao hoặc tiếp nhận người dưới 16 tuổi để giao, nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác, trừ trường hợp vì mục đích nhân đạo;

b) Chuyển giao hoặc tiếp nhận người dưới 16 tuổi để bóc lột tình dục, cưỡng bức lao động, lấy bộ phận cơ thể hoặc vì mục đích vô nhân đạo khác;

c) Tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp người dưới 16 tuổi để thực hiện hành vi quy định tại điểm a hoặc điểm b khoản này.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm:

a) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;

b) Lợi dụng hoạt động cho, nhận con nuôi để phạm tội;

c) Đối với từ 02 người đến 05 người;

d) Đối với người mà mình có trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng;

đ) Đưa nạn nhân ra khỏi biên giới của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam;

e) Phạm tội 02 lần trở lên;

g) Vì động cơ đê hèn;

h) Gây thương tích, gây tổn hại cho sức khỏe hoặc gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%, nếu không thuộc trường hợp quy định tại điểm d khoản 3 Điều này.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 18 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân:

a) Có tổ chức;

b) Có tính chất chuyên nghiệp;

c) Gây thương tích, gây tổn hại cho sức khỏe hoặc gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên;

d) Đã lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân;

đ) Làm nạn nhân chết hoặc tự sát;

e) Đối với 06 người trở lên;

g) Tái phạm nguy hiểm.

4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, phạt quản chế, cấm cư trú, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.”.

Bộ luật hình sự, sửa đổi bổ sung năm 2025 không có thay đổi nào liên quan đến Điều 151 đã được quy định trong Bộ luật hình sự trước đó.

Pháp luật hình sự Việt Nam đã xây dựng một hệ thống khung hình phạt nghiêm khắc và phân cấp rõ ràng cho "Tội mua bán người dưới 16 tuổi" nhằm đảm bảo tính răn đe và trừng trị.

2.1. Khung hình phạt cơ bản (Khoản 1)

Mức hình phạt cơ bản cho người thực hiện một trong các hành vi được quy định tại Khoản 1 Điều 151 là phạt tù từ 07 năm đến 12 năm. Đây là khung hình phạt khởi điểm cho các hành vi mua bán người dưới 16 tuổi, ngay cả khi chưa có các tình tiết tăng nặng.   

2.2. Khung hình phạt tăng nặng (Khoản 2)

Phạm tội thuộc một trong các trường hợp được quy định tại Khoản 2, người phạm tội sẽ bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm. Các tình tiết định khung tăng nặng bao gồm:   

• Lợi dụng chức vụ, quyền hạn; Lợi dụng hoạt động cho, nhận con nuôi để phạm tội.
• Đối với từ 02 người đến 05 người; Đối với người mà mình có trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng. Vụ án Ven Thị L là một ví dụ điển hình khi bị cáo đã bán con ruột của mình.   
• Đưa nạn nhân ra khỏi biên giới của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Theo Nghị quyết số 02/2019/NQ-HĐTP, hành vi này bao gồm việc đưa nạn nhân ra khỏi biên giới quốc gia trên đất liền, trên biển, trên không và trong lòng đất. Việc hoàn tất thủ tục xuất cảnh cho nạn nhân cũng được xem là hành vi này.   
• Phạm tội 02 lần trở lên. Nghị quyết 02/2019/NQ-HĐTP giải thích đây là trường hợp người phạm tội đã thực hiện hành vi mua bán người dưới 16 tuổi từ 02 lần trở lên nhưng đều chưa bị truy cứu trách nhiệm hình sự và chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm.   
• Vì động cơ đê hèn. Ví dụ do Nghị quyết 02/2019/NQ-HĐTP đưa ra là trường hợp Nguyễn Văn A bán người yêu có thai với mình để trốn tránh trách nhiệm.   
• Gây thương tích, gây tổn hại cho sức khỏe hoặc gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%. Đây là một trong những tình tiết tăng nặng được bổ sung vào BLHS năm 2015.   

2.3. Khung hình phạt đặc biệt nghiêm trọng (Khoản 3)

Khung hình phạt cao nhất cho tội danh này là phạt tù từ 18 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân. Các tình tiết định khung đặc biệt nghiêm trọng bao gồm:   

• Có tổ chức: Theo Nghị quyết số 02/2019/NQ-HĐTP, đây là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ và phân công vai trò của những người cùng thực hiện tội phạm.   
• Có tính chất chuyên nghiệp: Định nghĩa là thực hiện hành vi mua bán người dưới 16 tuổi từ 05 lần trở lên, và lấy lợi bất chính từ hành vi này làm nguồn sống chính.   
• Gây thương tích, gây tổn hại cho sức khỏe hoặc gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên.
• Đã lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân. Nghị quyết 02/2019/NQ-HĐTP giải thích đây là trường hợp người phạm tội mua bán nạn nhân, sau đó đã lấy đi bộ phận cơ thể của nạn nhân, ví dụ như giác mạc.   
• Làm nạn nhân chết hoặc tự sát.
• Đối với 06 người trở lên.
• Tái phạm nguy hiểm.

2.4. Hình phạt bổ sung (Khoản 4)

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể phải chịu các hình phạt bổ sung như phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, phạt quản chế, cấm cư trú, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.   

Như vậy, hành vi phạm tội của tội mua bán người dưới 16 tuổi chỉ khác hành vi phạm tội của tội mua bán người về dấu hiệu độ tuổi của nạn nhân. Nạn nhân của tội phạm này được quy định là người dưới 16 tuổi.

3. So sánh với Pháp luật Quốc tế (Nghị định thư Palermo)

3.1. Bảng so sánh Pháp luật Việt Nam và Nghị định thư Palermo

Để đánh giá tính tương thích của pháp luật Việt Nam, việc so sánh với Nghị định thư về phòng ngừa, trấn áp và trừng trị buôn bán người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em (gọi tắt là Nghị định thư Palermo) là rất cần thiết. Nghị định thư này được coi là chuẩn mực pháp lý quốc tế về chống mua bán người, cấu thành từ ba yếu tố cơ bản: hành vi, phương thức và mục đích.

3.2. Đánh giá sự tương thích và những điểm chưa phù hợp

Sự khác biệt về độ tuổi trẻ em là một vấn đề pháp lý cần được xem xét. Trong khi Nghị định thư Palermo xác định trẻ em là người dưới 18 tuổi, pháp luật Việt Nam chỉ quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi. Điều này tạo ra một khoảng trống bảo vệ pháp lý đáng kể cho nhóm nạn nhân từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi. Cụ thể, khi nạn nhân thuộc nhóm tuổi này, hành vi mua bán họ sẽ bị xử lý theo Điều 150 BLHS, đòi hỏi phải chứng minh các thủ đoạn (dùng vũ lực, lừa gạt) để cấu thành tội phạm, trong khi đối với Điều 151 thì không. Điều này làm tăng gánh nặng chứng minh cho cơ quan tố tụng và có thể khiến một số trường hợp khó bị xử lý, từ đó làm giảm hiệu quả bảo vệ nhóm nạn nhân dễ tổn thương này.   

Ngoài ra, sự khác biệt về yếu tố bắt buộc của hành vi (Việt Nam yêu cầu "chuyển giao") cũng tạo ra một rào cản tiềm ẩn trong việc xử lý tội phạm. Theo luật Việt Nam, nếu một đối tượng chỉ "tuyển mộ" nhưng chưa kịp "chuyển giao" thì có thể không cấu thành tội mua bán người. Trong khi đó, Nghị định thư Palermo coi hành vi tuyển mộ đã đủ để cấu thành tội phạm, giúp ngăn chặn tội phạm ngay từ giai đoạn chuẩn bị.   

Tuy nhiên, cũng có nhiều điểm tương đồng và tiến bộ. Khái niệm mua bán người của Việt Nam đã tiệm cận với định nghĩa của quốc tế và thậm chí còn rộng hơn khi bao gồm cả mục đích "giao, nhận tiền, tài sản" bên cạnh các mục đích bóc lột. Bên cạnh đó, pháp luật Việt Nam có khả năng xử lý đồng thời các tội danh liên quan khác (như tội hiếp dâm, giết người) nếu các hành vi đó cấu thành một tội danh độc lập, điều mà Nghị định thư Palermo không tập trung vào. 

Để hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật, cần xem xét các kiến nghị sau:

• Điều chỉnh độ tuổi trẻ em: Nghiên cứu và xem xét khả năng điều chỉnh định nghĩa "trẻ em" trong pháp luật hình sự để phù hợp với chuẩn mực quốc tế (dưới 18 tuổi).
• Hoàn thiện văn bản hướng dẫn: Tiếp tục xây dựng các văn bản hướng dẫn chi tiết hoặc phát triển các án lệ để giải quyết các vướng mắc, mâu thuẫn trong thực tiễn xét xử, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến định tội danh phức tạp khi tội phạm thực hiện nhiều hành vi nguy hiểm khác nhau.
• Nâng cao hiệu quả phối hợp: Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế để giải quyết những khó khăn trong điều tra các vụ án có yếu tố nước ngoài, đảm bảo không bỏ lọt tội phạm và bảo vệ nạn nhân một cách hiệu quả nhất.

Kết luận

Điều 151 của Bộ luật Hình sự Việt Nam đã thể hiện một bước tiến quan trọng trong nỗ lực bảo vệ trẻ em trước tội phạm mua bán người. Việc tách biệt tội danh này, hạ thấp độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự của chủ thể, và đặc biệt là không yêu cầu yếu tố thủ đoạn để cấu thành tội phạm, là những điểm ưu việt, phản ánh sự ưu tiên pháp lý và đạo đức cao nhất dành cho trẻ em dưới 16 tuổi.

Tuy nhiên, trong bài viết cũng chỉ ra một số thách thức trong thực tiễn và những điểm chưa hoàn toàn tương thích với chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là Nghị định thư Palermo. Sự khác biệt về định nghĩa độ tuổi trẻ em (dưới 16 so với dưới 18 tuổi) đã tạo ra một khoảng trống bảo vệ pháp lý, và sự khác biệt trong yếu tố bắt buộc của hành vi (yêu cầu "chuyển giao") có thể làm giảm hiệu quả đấu tranh với tội phạm ở giai đoạn chuẩn bị.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự về tội mua bán người trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi số: 1900.6162 để được giải đáp. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.