Sẽ có án lệ về tội mua bán người

1. Sự cần thiết cần có án lệ về tội phạm mua bán người

Trong thời gian gần đây, tình hình tội phạm mua bán người đã trở nên phức tạp và nghiêm trọng hơn, với các phương thức và thủ đoạn ngày càng tinh vi. Những tội phạm này trực tiếp gây tổn hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm của con người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em. Nhằm thực hiện đúng và thống nhất các quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 về tội phạm mua bán người, vào ngày 11/01/2019, Hội đồng Thẩm phán TANDTC đã phát hành Nghị quyết số 02/2019/NQ-HĐTP để hướng dẫn áp dụng Điều 150 về tội mua bán người và Điều 151 về tội mua bán người dưới 16 tuổi của Bộ luật Hình sự 2015.

Tuy nhiên, thực tế xét xử đã cho thấy vẫn còn khó khăn và rào cản trong việc xử lý các tội phạm này, và cần tiếp tục có sự hướng dẫn để đảm bảo áp dụng thống nhất và nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh và phòng chống tội phạm này. Do đó, việc nghiên cứu và đề xuất một số án lệ và quyết định về tội mua bán người, mua bán người dưới 16 tuổi là rất cần thiết để phát triển.

Áp dụng án lệ là một phương pháp hiệu quả để khắc phục các hạn chế của pháp luật, đảm bảo sự thống nhất trong việc áp dụng pháp luật trong quá trình xét xử và tạo ra sự ổn định, minh bạch và tin cậy trong các phán quyết của Tòa án. Đồng thời, án lệ cũng có tác dụng hướng dẫn hành vi ứng xử không chỉ đối với các bên liên quan đến vụ án, mà còn đối với cộng đồng xã hội.

Theo quy định tại Điều 1 của Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP ngày 18/6/2019 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC về quy trình lựa chọn và công bố án lệ, án lệ được định nghĩa là những lập luận và phán quyết trong bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể, được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố là án lệ để các Tòa án khác nghiên cứu và áp dụng trong quá trình xét xử.

2. Sẽ có án lệ về tội mua bán người

Để sửa đổi Nghị quyết 02/2019/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng Điều 150 và Điều 151 của Bộ luật Hình sự và nghiên cứu phát triển án lệ, cần tăng cường công tác tổng kết thực tiễn xét xử các vụ án về mua bán người. Điều này được ghi nhận trong Công văn 50/TANDTC-TH ngày 10/5/2021 về Chương trình phòng, chống mua bán người giai đoạn 2021-2025 và định hướng đến năm 2030 của hệ thống Tòa án nhân dân.

Trong thời gian tới, một trong những nhiệm vụ trọng tâm là tăng cường công tác tổng kết thực tiễn xét xử các vụ án liên quan đến mua bán người. Các Tòa án cần tổng hợp khó khăn và rào cản trong việc áp dụng pháp luật trong quá trình xét xử để Tòa án nhân dân tối cao có thể phối hợp với các cơ quan liên ngành trung ương để hướng dẫn và đảm bảo áp dụng pháp luật thống nhất, hoặc đưa ra kiến nghị cho cơ quan có thẩm quyền xem xét và giải quyết.

Đồng thời, cần có cơ sở để sửa đổi và bổ sung Nghị quyết 02/2019/NQ-HĐTP ngày 11/01/2019 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về hướng dẫn áp dụng Điều 150 và Điều 151 của Bộ luật Hình sự, cũng như phát triển án lệ.

Để đạt được mục tiêu này, cần tăng cường công tác bồi dưỡng và đào tạo chuyên môn cho các cán bộ và thẩm phán tham gia trực tiếp trong giải quyết các vụ án mua bán người. Nên phân công những thẩm phán có kinh nghiệm để xử lý các vụ án này.

Hơn nữa, cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế và tận dụng sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của Tòa án trong công tác đấu tranh và phòng chống tội phạm mua bán người. Cần phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an để thực hiện hiệu quả Chương trình hợp tác ASEAN-Australia (ASEAN-ACT) dựa trên Thỏa thuận giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Úc về phòng, chống mua bán người tại Việt Nam.

Hơn nữa, cần phối hợp chặt chẽ với Ban Chỉ đạo phòng, chống tội phạm của Chính phủ, Bộ Công an, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và các bộ, ngành có liên quan trong việc xây dựng, cập nhật và ứng dụng công nghệ thông tin và dữ liệu thống kê về công tác phòng, chống tội phạm mua bán người.

Ngoài ra, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra của Tòa án nhân dân tối cao đối với việc xét xử các vụ án mua bán người tại Tòa án nhân dân các cấp. Ban chỉ đạo các Chương trình phòng, chống tội phạm của Tòa án nhân dân cần chủ động phối hợp với Bộ Công an để xây dựng kế hoạch chỉ đạo các điểm công tác phòng, chống mua bán người ở các địa phương được xác định là địa bàn trọng điểm. Ngoài ra, cần tiến hành sơ kết và tổng kết việc thực hiện Chương trình phòng, chống mua bán người của Tòa án từng năm và từng giai đoạn.

Thông tin chi tiết có thể được tham khảo tại Công văn 50/TANDTC-TH ngày 10/5/2021.

3. Lựa chọn các bản án để phát triển thành án lệ về tội mua bán người

Công tác xét xử các vụ án về tội mua bán người và mua bán người dưới 16 tuổi đã cho thấy nhiều khó khăn và rào cản do sự không rõ ràng và khác nhau trong quy định của Bộ luật Hình sự. Để áp dụng pháp luật một cách thống nhất, ngoài việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật, công tác nghiên cứu và phát triển án lệ cũng có ý nghĩa quan trọng. Điều này đòi hỏi việc lựa chọn một số bản án và quyết định để phát triển thành án lệ.

(1) Lựa chọn các bản án, quyết định mô tả hành vi "đe dọa dùng vũ lực" và "thủ đoạn khác":

Khoản 1 Điều 150 của Bộ luật Hình sự quy định rằng hành vi "đe dọa dùng vũ lực" và "thủ đoạn khác" là tình tiết quan trọng trong tội mua bán người. Tuy nhiên, pháp luật và các văn bản hướng dẫn không quy định cụ thể về "đe dọa dùng vũ lực". Việc xác định mức độ "đe dọa dùng vũ lực" xảy ra trong thời gian nào hoặc trong quá trình thực hiện hành vi mua bán người đang gây khó khăn trong trách nhiệm hình sự.

Tương tự, đối với hành vi "thủ đoạn khác", hiện tại chưa có văn bản pháp luật hướng dẫn hoặc giải thích rõ ràng về loại thủ đoạn này. Do đó, trong việc chứng minh tội phạm mua bán người, các cơ quan chức năng buộc phải chứng minh xem liệu nạn nhân có bị cưỡng ép hay lừa dối hay không. Đồng ý hay không của nạn nhân đối với hành vi này thực sự là một trở ngại lớn trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm này.

(2) Lựa chọn các bản án, quyết định về định tội danh khi nạn nhân bị lấy đi bộ phận cơ thể:

Theo quy định tại khoản 3 điểm b Điều 150 của Bộ luật Hình sự, người phạm tội lấy đi bộ phận của nạn nhân sẽ bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm. Nếu người phạm tội đã lấy bộ phận cơ thể quyết định sự sống của nạn nhân và làm nạn nhân tử vong, thì họ sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội giết người theo quy định tại điểm h khoản 1 Điều 123 của Bộ luật Hình sự (khoản 1 Điều 6 Nghị quyết số 02/2019/NQ-HĐTP).

Tuy nhiên, xử lý chỉ về tội giết người theo hướng dẫn tại Nghị quyết số 02/2019/NQ-HĐTP có thể không phù hợp. Về vấn đề này, một quan điểm cho rằng việc xử lý chỉ về tội mua bán người với hai tình tiết nghiêm trọng hơn (lấy đi bộ phận cơ thể của nạn nhân hoặc gây tử vong cho nạn nhân), hoặc việc xử lý về cả tội mua bán người và tội giết người.

(3) Lựa chọn các bản án, quyết định về định tội danh trong trường hợp tuyển mộ người vào các ổ chứa mại dâm:

Hiện nay, có nhiều quan điểm về cách giải quyết trường hợp này. Một quan điểm cho rằng người phạm tội sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội mua bán người, trong khi quan điểm khác cho rằng họ sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội chứa mại dâm.

Trong thực tế xét xử, một số Tòa án xử lý theo tội mua bán người dựa trên quy định tại điểm b khoản 1 Điều 150 và điểm b khoản 1 Điều 151 của Bộ luật Hình sự, trong khi một số Tòa án khác lại xử lý theo tội chứa mại dâm.

(4) Lựa chọn các bản án, quyết định về định tội danh trong trường hợp mua bán bào thai không vì mục đích nhân đạo:

Gần đây, tình trạng mua bán bào thai đang gia tăng và trở nên phức tạp. Tuy nhiên, hiện tại chưa có quy định pháp luật về việc xử lý tội mua bán người dưới 16 tuổi trong trường hợp này. Vấn đề này không được quy định trong pháp luật.

Đây chỉ là một số đề xuất để nghiên cứu và lựa chọn các bản án, quyết định về tội mua bán người và mua bán người dưới 16 tuổi để phát triển thành án lệ, nhằm giải quyết những khó khăn và rào cản trong thực tiễn xét xử.

Bài viết liên quan: Định nghĩa về mua bán người (buôn người)? Công ước ASEAN về phòng, chống buôn bán người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em? 

Mời quý khách hàng liên hệ với Luật Minh Khuê thông qua tổng đài: 1900.6162 hoặc qua email: lienhe@luatminhkhue.vn, chúng tôi luôn sẵn sàng hỗ trợ và giải đáp những thắc mắc của quý khách hàng một cách nhanh chóng nhất. Xin trân trọng cảm ơn!