Tội sản xuất, mua bán, trao đổi hoặc tặng cho công cụ, thiết bị, phần mềm để sử dụng vào mục đích trái pháp luật

Trong bối cảnh đó, Điều 285 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 về Tội sản xuất, mua bán, trao đổi hoặc tặng cho công cụ, thiết bị, phần mềm để sử dụng vào mục đích trái pháp luật là một điều luật mới và có vai trò then chốt trong công tác phòng, chống tội phạm mạng. Điều luật này được đặt trong Chương XX của BLHS, cùng với các tội danh khác như Tội phát tán chương trình tin học gây hại (Điều 286) và Tội cản trở hoặc gây rối loạn hoạt động của mạng máy tính (Điều 287). Việc bổ sung Điều 285 thể hiện một sự chuyển dịch chiến lược trong cách tiếp cận của pháp luật Việt Nam. Thay vì chỉ tập trung xử lý các hành vi tấn công trực tiếp vào hệ thống thông tin, quy định này hướng đến việc triệt phá nguồn cung cấp công cụ, thiết bị, và phần mềm cho tội phạm mạng ngay từ khâu chuẩn bị. Điều này tạo ra một cơ chế phòng ngừa chủ động, nhằm cắt đứt chuỗi cung ứng của các công cụ nguy hiểm mà các tội phạm chuyên nghiệp thường sử dụng. Khi một tội phạm mạng có tổ chức, các nhóm có thể phân chia vai trò: một nhóm chuyên sản xuất mã độc, một nhóm khác chuyên bán công cụ, và nhóm cuối cùng thực hiện hành vi lừa đảo. Nếu pháp luật chỉ xử lý hành vi lừa đảo, hai nhóm đầu tiên vẫn có thể tồn tại và tiếp tục hoạt động. Do đó, việc xử lý hành vi sản xuất và cung cấp công cụ tấn công là một bước tiến pháp lý quan trọng để giải quyết tận gốc vấn đề, mang lại hiệu quả răn đe và phòng ngừa cao hơn.

Bài viết này Luật Minh Khuê sẽ đi vào phân tích một cách toàn diện các khía cạnh pháp lý, những thách thức thực tiễn và bối cảnh quốc tế của Điều 285, từ đó đưa ra các đánh giá và kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật.

1. Định nghĩa và cấu thành tội phạm 

Tội sản xuất, mua bán, trao đổi hoặc tặng cho công cụ, thiết bị, phần mềm để sử dụng vào mục đích trái pháp luật là hành vi sản xuất, mua bán, trao đổi, tặng cho các công cụ, thiết bị hoặc phần mềm có tính năng tấn công mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử, với mục đích sử dụng chúng vào các hoạt động bất hợp pháp. Tội phạm này được cấu thành dựa trên bốn yếu tố sau:  

- Khách thể của tội phạm: Khách thể của tội phạm là những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ. Đối với tội danh này, khách thể trực tiếp bị xâm hại là trật tự an toàn trong lĩnh vực công nghệ thông tin và mạng viễn thông. Bên cạnh đó, nó cũng xâm phạm lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức, gây ảnh hưởng đến an ninh và trật tự an toàn xã hội.  

- Mặt khách quan của tội phạm: Đây là những hành vi cụ thể mà người phạm tội đã thực hiện. Tội danh này có một trong bốn hành vi sau:

• Sản xuất: là hành vi chế tạo, làm ra công cụ, thiết bị, phần mềm có tính năng tấn công mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử.  
• Mua bán: là hành vi mua để bán lại, vận chuyển để bán cho người khác hoặc tàng trữ để bán lại các công cụ, thiết bị, phần mềm có tính năng tấn công mạng.  
• Trao đổi: là hành vi dùng công cụ, thiết bị, phần mềm có tính năng tấn công mạng để đổi lấy hàng hóa hoặc dùng hàng hóa để đổi lấy chúng.  
• Tặng cho: là hành vi đưa công cụ, thiết bị, phần mềm có tính năng tấn công mạng cho người khác để họ sử dụng, tàng trữ.  

Hậu quả không phải là dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành tội phạm. Tội phạm được coi là hoàn thành kể từ thời điểm một trong các hành vi trên được thực hiện.  

- Mặt chủ quan của tội phạm: Mặt chủ quan thể hiện ý thức và thái độ của người phạm tội đối với hành vi của mình. Tội phạm này được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp, có nghĩa là người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội và mong muốn hậu quả đó xảy ra. Đặc biệt, người phạm tội phải biết được "tính năng tấn công" của công cụ, thiết bị, phần mềm mà họ sản xuất, mua bán, hoặc tặng cho, và biết rằng chúng sẽ được "sử dụng vào mục đích trái pháp luật". Mục đích trái pháp luật là dấu hiệu bắt buộc của tội phạm này.  

- Chủ thể của tội phạm: Chủ thể của tội phạm là cá nhân có đủ năng lực trách nhiệm hình sự. Theo quy định tại Khoản 1, Điều 285 BLHS, chủ thể của tội phạm là "Người nào" có hành vi phạm tội, tức là các cá nhân có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và có độ tuổi từ đủ 16 tuổi trở lên. 

2. Hình phạt Tội sản xuất, mua bán, trao đổi hoặc tặng cho công cụ, thiết bị, phần mềm để sử dụng vào mục đích trái pháp luật

Nội dung Điều 285 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về tội danh này như sau:

Điều 285. Tội sản xuất, mua bán, trao đổi hoặc tặng cho công cụ, thiết bị, phần mềm để sử dụng vào mục đích trái pháp luật

1. Người nào sản xuất, mua bán, trao đổi, tặng cho công cụ, thiết bị, phần mềm có tính năng tấn công mạng máy tính, viễn thông, phương tiện điện tử để sử dụng vào mục đích trái pháp luật, thì bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm:

a) Có tổ chức;

b) Phạm tội 02 lần trở lên;

c) Có tính chất chuyên nghiệp;

d) Thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;

đ) Gây thiệt hại về tài sản từ 100.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng;

e) Tái phạm nguy hiểm.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 500.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 năm đến 07 năm:

a) Thu lợi bất chính 500.000.000 đồng trở lên;

b) Gây thiệt hại về tài sản 1.000.000.000 đồng trở lên.

4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Điểm p, Điều 2 Bộ luật hình sự sửa đổi bổ sung năm 2017 sửa đổi Điều 285 như sau: "p) Thay thế từ “viễn thông” bằng cụm từ “mạng viễn thông” và dấu “,” bằng từ “hoặc” sau từ “trao đổi” tại khoản 1 Điều 285;"

2.1 Khung hình phạt cơ bản và tăng nặng

Điều 285 BLHS quy định ba khung hình phạt chính dựa trên mức độ nghiêm trọng của hành vi, cùng với các hình phạt bổ sung:

- Khung hình phạt cơ bản (Khoản 1): Đối với hành vi sản xuất, mua bán, trao đổi, tặng cho công cụ, thiết bị, phần mềm để sử dụng vào mục đích trái pháp luật, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.

- Các khung hình phạt tăng nặng (Khoản 2 & 3):

• Khoản 2: Phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm nếu hành vi thuộc một trong các trường hợp: có tổ chức; phạm tội 02 lần trở lên; có tính chất chuyên nghiệp; thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng; gây thiệt hại về tài sản từ 100.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng; hoặc tái phạm nguy hiểm.
• Khoản 3: Phạt tiền từ 500.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 năm đến 07 năm nếu hành vi gây hậu quả nghiêm trọng hơn: thu lợi bất chính từ 500.000.000 đồng trở lên hoặc gây thiệt hại về tài sản từ 1.000.000.000 đồng trở lên.

- Hình phạt bổ sung (Khoản 4): Ngoài các hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc bị tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

2.2. Phân tích hình phạt qua bản án và thực tiễn xét xử

Cho đến thời điểm hiện tại, các nguồn thông tin công khai không cho thấy có án lệ nào được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành cụ thể để hướng dẫn áp dụng Điều 285 BLHS 2015. Mặc dù có một số bản án được công bố liên quan đến Điều 285, nhưng đây là Điều 285 của Bộ luật Hình sự 1999, quy định về tội danh "Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng", hoàn toàn không liên quan đến tội phạm mạng.

Một trong những vụ án cụ thể được áp dụng theo Điều 285 BLHS 2015 là Bản án số 49/2023/HS-ST của Tòa án nhân dân tỉnh Quảng Ngãi. Trong vụ án này, các bị cáo Lê Bạch H và Lương Đức T đã bị truy tố và Tòa án đã tuyên bố phạm "Tội sản xuất, mua bán công cụ, phần mềm để sử dụng vào mục đích trái pháp luật" theo quy định tại Điều 285 BLHS 2015 . Cùng với hai bị cáo trên, hai đối tượng khác là Nguyễn Ngọc T1 và Nguyễn B cũng bị kết án về tội "Xâm nhập trái phép vào mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử của người khác" . Vụ án này là một ví dụ rõ ràng về việc các cơ quan tiến hành tố tụng đã áp dụng Điều 285 để xử lý hành vi liên quan đến việc sản xuất và mua bán công cụ phục vụ cho mục đích trái pháp luật, cụ thể là phần mềm tấn công mạng.

Trong thực tiễn, việc xử lý tội phạm công nghệ cao vẫn đối mặt với những thách thức đáng kể về chứng cứ. Mặc dù Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 đã công nhận dữ liệu điện tử là một nguồn chứng cứ hợp pháp , thực tiễn cho thấy việc thu thập, bảo quản, và giám định các loại chứng cứ này còn gặp nhiều vướng mắc. Các quy định hiện hành còn thiếu văn bản hướng dẫn chi tiết về quy trình kỹ thuật để sao lưu dữ liệu trên đường truyền hoặc từ các nguồn điện tử khác, gây khó khăn cho cơ quan điều tra trong việc đảm bảo tính toàn vẹn và giá trị pháp lý của chứng cứ. Vụ án trên cũng phản ánh những khó khăn chung trong việc xử lý tội phạm công nghệ cao. Mặc dù Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 đã công nhận dữ liệu điện tử là một nguồn chứng cứ , thực tiễn cho thấy việc thu thập, bảo quản và giám định các loại chứng cứ này còn gặp nhiều vướng mắc. Các quy định hiện hành còn thiếu văn bản hướng dẫn chi tiết về quy trình kỹ thuật để sao lưu dữ liệu trên đường truyền hoặc từ các nguồn điện tử khác, gây khó khăn cho cơ quan điều tra trong việc đảm bảo tính toàn vẹn và giá trị pháp lý của chứng cứ . Hơn nữa, Việt Nam vẫn thiếu đội ngũ giám định viên chuyên trách về lĩnh vực dữ liệu điện tử và các thiết bị công nghệ hiện đại cần thiết để tiến hành giám định một cách chính xác .

3. So sánh với các tội danh liên quan

Các tội danh trong Chương XX của Bộ luật Hình sự về "Các tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông" có mối quan hệ chặt chẽ và thường dễ gây nhầm lẫn. Bảng dưới đây sẽ phân tích sự khác biệt giữa Điều 285 và các tội danh liên quan.

4. Thực trạng tội phạm mạng và kiến nghị giải pháp

Tình hình tội phạm mạng tại Việt Nam đang diễn biến ngày càng tinh vi và phức tạp. Theo thống kê của Bộ Công an, mỗi năm có hàng nghìn trang mạng và cổng thông tin điện tử của Việt Nam bị tin tặc tấn công, cùng với hàng trăm ngàn máy tính bị nhiễm mã độc. Các hành vi phạm tội có xu hướng chuyên nghiệp hóa và có tổ chức, sử dụng các công nghệ mới như gọi điện thoại bằng tổng đài ảo VoIP để lừa đảo .

Thống kê trong 6 tháng đầu năm 2024 tại TP. Hồ Chí Minh cho thấy, có 306 vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản có sử dụng công nghệ cao. Các hình thức lừa đảo phổ biến bao gồm mạo danh cơ quan nhà nước, lừa đảo đầu tư tiền điện tử và ngoại hối, cũng như lừa đảo tình cảm qua mạng xã hội. Các loại tội phạm này gây thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế và ảnh hưởng tiêu cực đến an ninh, trật tự xã hội.

Để nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm mạng và đảm bảo việc áp dụng pháp luật một cách chính xác, chuyên nghiệp, cần có những giải pháp đồng bộ về mặt pháp lý, kỹ thuật và hợp tác:

• Về pháp lý: Cần ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể về việc thu thập, bảo quản và giám định chứng cứ điện tử trong tố tụng hình sự. Các văn bản này cần làm rõ quy trình kỹ thuật để sao lưu dữ liệu từ đường truyền và các nguồn điện tử khác nhằm đảm bảo tính toàn vẹn của chứng cứ. Đồng thời, cần xem xét xây dựng một hành lang pháp lý an toàn cho các hoạt động chính đáng như chương trình săn lỗi bảo mật (Bug Bounty) nhằm khuyến khích các chuyên gia an ninh mạng hợp pháp tham gia vào việc bảo vệ các hệ thống thông tin.
• Về kỹ thuật và nhân lực: Cần đầu tư vào công nghệ và thiết bị chuyên dụng để phục vụ công tác giám định dữ liệu điện tử. Bên cạnh đó, việc đào tạo và xây dựng một đội ngũ giám định viên chuyên trách về lĩnh vực này là rất cần thiết để giải quyết những thách thức trong thực tiễn điều tra và xét xử.
• Về hợp tác: Tăng cường sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng như Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Khoa học và Công nghệ trong việc phòng ngừa và xử lý tội phạm sử dụng công nghệ cao.

Kết luận

Điều 285 BLHS là một công cụ pháp lý quan trọng để đối phó với tội phạm mạng tại Việt Nam, tuy nhiên, việc áp dụng trên thực tế vẫn đối mặt với những thách thức về chứng cứ và cơ chế tố tụng. Việc giải quyết các khó khăn này thông qua việc hoàn thiện các văn bản pháp luật, đầu tư vào công nghệ và nhân lực, cùng với việc tăng cường hợp tác sẽ là chìa khóa để nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm trong lĩnh vực này, góp phần xây dựng một không gian mạng an toàn hơn.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ với Công ty Luật Minh Khuê qua hotline Luật sư tư vấn pháp luật hình sự: 1900.6162 để hỗ trợ khách hàng khi có yêu cầu. Trân trọng!