Tội tàng trữ trái phép chất ma túy theo Điều 249 Bộ Luật Hình sự

Điều kiện cốt lõi để xác định hành vi này là người thực hiện không có mục đích mua bán, vận chuyển, hoặc sản xuất trái phép chất ma túy. Đây là một tội phạm có cấu thành hình thức, có nghĩa là tội phạm đã hoàn thành ngay từ thời điểm người phạm tội thực hiện hành vi chiếm giữ trái phép chất ma túy, không nhất thiết phải gây ra hậu quả vật chất cụ thể nào. Hành vi này xâm phạm trực tiếp đến chế độ quản lý độc quyền của Nhà nước Việt Nam đối với các chất ma túy, tiền chất, thuốc gây nghiện và thuốc hướng thần đã được quy định trong các văn bản pháp luật.  

Về mặt pháp lý, Tội tàng trữ trái phép chất ma túy đóng một vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, là một mắt xích không thể thiếu trong chuỗi các tội phạm liên quan đến ma túy. Tàng trữ ma túy thường là hành vi tiền đề cho các tội phạm nguy hiểm hơn như "Sử dụng trái phép chất ma túy" hoặc "Mua bán trái phép chất ma túy", do đó việc xử lý nghiêm minh tội danh này là một biện pháp hữu hiệu để ngăn chặn các tội phạm khác có thể phát sinh. 

Về mặt xã hội, hành vi tàng trữ ma túy gây ra mối đe dọa nghiêm trọng đến trật tự, an toàn công cộng và sức khỏe của cộng đồng. Việc lạm dụng ma túy không chỉ làm suy thoái sức khỏe thể chất và tinh thần của người sử dụng mà còn là nguồn gốc của nhiều tệ nạn xã hội và tội phạm khác. Nhiều người nghiện ma túy thực hiện các hành vi trộm cắp, lừa đảo để có tiền sử dụng ma túy, hoặc gây ra các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng như giết người, hiếp dâm khi ở trạng thái "ngáo đá". Việc kiểm soát và xử lý tội tàng trữ ma túy là một phần quan trọng trong chiến lược phòng, chống ma túy của Nhà nước, nhằm giảm thiểu tác hại và duy trì sự ổn định của xã hội.  

1. Các yếu tố cấu thành tội tàng trữ trái phép chất ma túy

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội tàng trữ trái phép chất ma túy là các quy định của Nhà nước về quản lý các chất ma túy, tiền chất, thuốc gây nghiện và thuốc hướng thần. Các quy định này nhằm kiểm soát chặt chẽ việc sản xuất, lưu hành, sử dụng và tàng trữ các chất này, để bảo vệ sức khỏe con người và trật tự công cộng. Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 57/2022/NĐ-CP kèm theo danh mục các chất ma túy và tiền chất là cơ sở pháp lý để xác định đối tượng tác động của tội phạm, làm căn cứ cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự.  

1.2. Mặt khách quan

Hành vi: Hành vi tàng trữ trái phép chất ma túy là việc cất giấu, cất giữ bất hợp pháp chất ma túy. Việc cất giữ có thể diễn ra ở bất kỳ địa điểm nào, từ trên người, trong nhà, trong xe cộ, cho đến một địa điểm kín đáo khác, không phụ thuộc vào thời gian cất giữ là ngắn hay dài.  

Ví dụ thực tiễn: Trong Bản án số 03/2024/HS-PT của TAND tỉnh Bắc Kạn, bị cáo Nông Văn T đã bị bắt quả tang khi đang cất giữ 0,32g Heroine trong người. Mặc dù bị cáo khai tàng trữ số ma túy này với mục đích sử dụng cho bản thân nhưng chưa kịp thực hiện, hành vi cất giữ bất hợp pháp đã đủ yếu tố cấu thành tội tàng trữ trái phép chất ma túy.  

Hậu quả: Như đã đề cập, đây là tội phạm có cấu thành hình thức nên hậu quả không phải là dấu hiệu bắt buộc. Chỉ cần có hành vi tàng trữ bất hợp pháp là tội phạm đã hoàn thành. Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm của hành vi được đánh giá qua khối lượng ma túy thu giữ, từ đó làm căn cứ để xác định khung hình phạt tương ứng. 

Mối quan hệ nhân quả: Mặc dù không yêu cầu hậu quả cụ thể, mối quan hệ nhân quả vẫn được thiết lập giữa hành vi và khách thể. Hành vi cất giữ trái phép chất ma túy là nguyên nhân trực tiếp xâm phạm đến chế độ quản lý của Nhà nước về các chất này, đồng thời tạo ra một mối nguy hiểm tiềm tàng đối với an toàn và trật tự xã hội.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội danh này là bất kỳ cá nhân nào có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự. Theo quy định của BLHS, người từ đủ 16 tuổi trở lên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội này.  

Đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu hành vi phạm tội thuộc trường hợp rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, tương ứng với các khung hình phạt tại Khoản 2, 3 và 4 Điều 249 BLHS.  

BLHS không quy định chủ thể đặc biệt cho tội danh này. Tuy nhiên, nếu người phạm tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc danh nghĩa cơ quan, tổ chức để thực hiện hành vi, đây sẽ là một tình tiết định khung tăng nặng, dẫn đến khung hình phạt cao hơn.  

1.4. Mặt chủ quan

Lỗi: Người phạm tội tàng trữ trái phép chất ma túy thực hiện hành vi với lỗi cố ý trực tiếp. Họ nhận thức được rằng hành vi cất giấu chất ma túy là bất hợp pháp và gây nguy hiểm cho xã hội, nhưng vẫn cố ý thực hiện. Lỗi cố ý này không phải là cố ý gián tiếp hay lỗi vô ý, mà là sự nhận thức rõ ràng và mong muốn thực hiện hành vi cất giữ ma túy trái phép.  

Động cơ, mục đích: Mục đích là dấu hiệu cốt lõi và quan trọng nhất để phân biệt tội danh này với các tội phạm ma túy khác. Hành vi tàng trữ chỉ cấu thành tội phạm tại Điều 249 khi người phạm tội không nhằm mục đích mua bán, vận chuyển, hoặc sản xuất trái phép chất ma túy. Mục đích của người tàng trữ thường là để sử dụng cho bản thân hoặc cho người khác sử dụng chung.  

Ví dụ phân biệt: Nếu một người cất giữ ma túy để sử dụng cá nhân thì phạm tội tàng trữ. Ngược lại, nếu họ cất giữ với mục đích chờ thời cơ để bán lại cho người khác, thì hành vi này sẽ cấu thành Tội mua bán trái phép chất ma túy (với vai trò người giúp sức).  

Yếu tố mục đích, một dấu hiệu nội tâm, là một trong những điểm phức tạp nhất trong quá trình tố tụng. Việc chứng minh mục đích phạm tội là một thách thức lớn đối với cơ quan điều tra, kiểm sát và xét xử, vì nó không thể được xác định bằng các chứng cứ vật chất một cách trực tiếp. Điều này có thể dẫn đến việc định tội danh sai hoặc gây khó khăn trong việc kết luận vụ án, ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị buộc tội và gây ra sự thiếu thống nhất trong thực tiễn xét xử. Các cơ quan tố tụng phải dựa vào tổng hợp các chứng cứ khác như lời khai, tin nhắn, hành vi chuẩn bị… để xác định mục đích cuối cùng của người phạm tội.  

2. Khung hình phạt tội tàng trữ trái phép chất ma túy

Nội dung Điều 249 Bộ luật hình sự năm 2015, Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm năm 2017 và năm 2025 quy định cụ thể như sau:

Điều 249. Tội tàng trữ trái phép chất ma túy

1. Người nào tàng trữ trái phép chất ma túy mà không nhằm mục đích mua bán, vận chuyển, sản xuất trái phép chất ma túy thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 05 năm:

a) Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi quy định tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này hoặc một trong các tội quy định tại các điều 248, 250, 251, 252 và 256a của Bộ luật này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;

b) Nhựa thuốc phiện, nhựa cần sa hoặc cao côca có khối lượng từ 01 gam đến dưới 500 gam;

c) Heroine, Cocaine, Methamphetamine, Amphetamine, Ketamine, Fentanyl, MDMA hoặc XLR-11 có khối lượng từ 0,1 gam đến dưới 05 gam;

d) Lá cây côca; lá khát (lá cây Catha edulis); lá, rễ, thân, cành, hoa, quả của cây cần sa hoặc bộ phận của cây khác có chứa chất ma túy do Chính phủ quy định có khối lượng từ 01 kilôgam đến dưới 10 kilôgam;

đ) Quả thuốc phiện khô có khối lượng từ 05 kilôgam đến dưới 50 kilôgam;

e) Quả thuốc phiện tươi có khối lượng từ 01 kilôgam đến dưới 10 kilôgam;

g) Các chất ma túy khác ở thể rắn có khối lượng từ 01 gam đến dưới 20 gam;

h) Các chất ma túy khác ở thể lỏng có thể tích từ 10 mililít đến dưới 100 mililít;

i) Có 02 chất ma túy trở lên mà tổng khối lượng hoặc thể tích của các chất đó tương đương với khối lượng hoặc thể tích chất ma túy quy định tại một trong các điểm từ điểm b đến điểm h khoản này.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm:

a) Có tổ chức;

b) Phạm tội 02 lần trở lên;

c) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;

d) Lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức;

đ) Sử dụng người dưới 16 tuổi vào việc phạm tội;

e) Nhựa thuốc phiện, nhựa cần sa hoặc cao côca có khối lượng từ 500 gam đến dưới 01 kilôgam;

g) Heroine, Cocaine, Methamphetamine, Amphetamine, Ketamine, Fentanyl, MDMA hoặc XLR-11 có khối lượng từ 05 gam đến dưới 30 gam;

h) Lá cây côca; lá khát (lá cây Catha edulis); lá, rễ, thân, cành, hoa, quả của cây cần sa hoặc bộ phận của cây khác có chứa chất ma túy do Chính phủ quy định có khối lượng từ 10 kilôgam đến dưới 25 kilôgam;

i) Quả thuốc phiện khô có khối lượng từ 50 kilôgam đến dưới 200 kilôgam;

k) Quả thuốc phiện tươi có khối lượng từ 10 kilôgam đến dưới 50 kilôgam;

l) Các chất ma túy khác ở thể rắn có khối lượng từ 20 gam đến dưới 100 gam;

m) Các chất ma túy khác ở thể lỏng có thể tích từ 100 mililít đến dưới 250 mililít;

n) Có 02 chất ma túy trở lên mà tổng khối lượng hoặc thể tích của các chất đó tương đương với khối lượng hoặc thể tích chất ma túy quy định tại một trong các điểm từ điểm e đến điểm m khoản này;

o) Tái phạm nguy hiểm.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 10 năm đến 15 năm:

a) Nhựa thuốc phiện, nhựa cần sa hoặc cao côca có khối lượng từ 01 kilôgam đến dưới 05 kilôgam;

b) Heroine, Cocaine, Methamphetamine, Amphetamine, Ketamine, Fentanyl, MDMA hoặc XLR-11 có khối lượng từ 30 gam đến dưới 100 gam;

c) Lá cây côca; lá khát (lá cây Catha edulis); lá, rễ, thân, cành, hoa, quả của cây cần sa hoặc bộ phận của cây khác có chứa chất ma túy do Chính phủ quy định có khối lượng từ 25 kilôgam đến dưới 75 kilôgam;

d) Quả thuốc phiện khô có khối lượng từ 200 kilôgam đến dưới 600 kilôgam;

đ) Quả thuốc phiện tươi có khối lượng từ 50 kilôgam đến dưới 150 kilôgam;

e) Các chất ma túy khác ở thể rắn có khối lượng từ 100 gam đến dưới 300 gam;

g) Các chất ma túy khác ở thể lỏng có thể tích từ 250 mililít đến dưới 750 mililít;

h) Có 02 chất ma túy trở lên mà tổng khối lượng hoặc thể tích của các chất đó tương đương với khối lượng hoặc thể tích chất ma túy quy định tại một trong các điểm từ điểm a đến điểm g khoản này.

4. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 15 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân:

a) Nhựa thuốc phiện, nhựa cần sa hoặc cao côca có khối lượng 05 kilôgam trở lên;

b) Heroine, Cocaine, Methamphetamine, Amphetamine, Ketamine, Fentanyl, MDMA hoặc XLR-11 có khối lượng 100 gam trở lên;

c) Lá cây côca; lá khát (lá cây Catha edulis); lá, rễ, thân, cành, hoa, quả của cây cần sa hoặc bộ phận của cây khác có chứa chất ma túy do Chính phủ quy định có khối lượng 75 kilôgam trở lên;

d) Quả thuốc phiện khô có khối lượng 600 kilôgam trở lên;

đ) Quả thuốc phiện tươi có khối lượng 150 kilôgam trở lên;

e) Các chất ma túy khác ở thể rắn có khối lượng 300 gam trở lên;

g) Các chất ma túy khác ở thể lỏng có thể tích 750 mililít trở lên;

h) Có 02 chất ma túy trở lên mà tổng khối lượng hoặc thể tích của các chất đó tương đương với khối lượng hoặc thể tích chất ma túy quy định tại một trong các điểm từ điểm a đến điểm g khoản này.

5. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Điều 249 BLHS 2015, sửa đổi 2017 quy định 04 khung hình phạt chính, được phân hóa dựa trên khối lượng và loại chất ma túy.  

• Khung 1 (Khoản 1): Phạt tù từ 03 năm đến 05 năm. Áp dụng đối với các trường hợp tàng trữ ma túy với khối lượng nhỏ hoặc đã từng bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này, hoặc đã bị kết án về tội danh liên quan đến ma túy chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.  
• Khung 2 (Khoản 2): Phạt tù từ 05 năm đến 10 năm.  
• Khung 3 (Khoản 3): Phạt tù từ 10 năm đến 15 năm.  
• Khung 4 (Khoản 4): Phạt tù từ 15 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân.  

Ngoài ra, người phạm tội còn có thể phải chịu các hình phạt bổ sung tại Khoản 5 Điều 249, bao gồm phạt tiền từ 5 triệu đồng đến 500 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.  

2.1. Tình tiết định khung tăng nặng 

Các tình tiết định khung tăng nặng được quy định tại Khoản 2 Điều 249, bao gồm:​​​​​​

• Có tổ chức  
• Phạm tội 02 lần trở lên  
• Lợi dụng chức vụ, quyền hạn  
• Lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức  
• Sử dụng người dưới 16 tuổi vào việc phạm tội  
• Tái phạm nguy hiểm  

Ví dụ thực tiễn: Một bị cáo đã từng bị kết án về tội trộm cắp tài sản và chưa được xóa án tích, nay tiếp tục thực hiện hành vi tàng trữ trái phép chất ma túy. Do hành vi tàng trữ là tội cố ý, và bị cáo chưa được xóa án tích, bị cáo sẽ phải chịu tình tiết định khung là "Tái phạm nguy hiểm" theo điểm o Khoản 2 Điều 249 BLHS.  

2.2. Tình tiết giảm nhẹ 

Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được áp dụng theo quy định tại Điều 51 BLHS 2015. Trong thực tiễn xét xử, một số tình tiết phổ biến có thể được xem xét áp dụng cho tội tàng trữ ma túy bao gồm: Người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng; Người phạm tội tự thú; Người phạm tội là người khuyết tật nặng, người có công với cách mạng....v.v

Một điểm đáng chú ý là tội phạm ma túy thường không có nạn nhân cụ thể. Do đó, các tình tiết giảm nhẹ liên quan đến việc bồi thường hoặc khắc phục thiệt hại cho nạn nhân thường không thể áp dụng. Điều này khiến cho thái độ của người phạm tội trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử (thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải) trở thành một trong những căn cứ quan trọng nhất để các cơ quan tiến hành tố tụng xem xét khi lượng hình. Việc này khuyến khích người phạm tội hợp tác với cơ quan chức năng, góp phần vào việc làm sáng tỏ vụ án và có thể mở rộng điều tra các đường dây tội phạm khác.  

2.3. Tham khảo hình phạt tội danh qua bản án điển hình

Trong thực tiễn, việc xác định mục đích của người phạm tội là yếu tố then chốt để định tội danh. Các cơ quan tiến hành tố tụng thường phải dựa vào nhiều bằng chứng khác nhau để làm rõ mục đích này. Ví dụ, nếu tang vật được chia nhỏ thành nhiều gói, được cân đong cẩn thận, hoặc có tin nhắn giao dịch, Tòa án sẽ có căn cứ để kết tội "Mua bán trái phép chất ma túy" thay vì "Tàng trữ". Một số vụ án phức tạp hơn, nơi các bị cáo cùng góp tiền mua ma túy về sử dụng chung, ban đầu có thể bị truy tố về tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy" (Điều 255) nhưng sau đó được Tòa án phúc thẩm xét lại và xác định tội danh là "Tàng trữ trái phép chất ma túy". Điều này cho thấy sự phức tạp và cần thiết của việc phân tích toàn diện các yếu tố cấu thành tội phạm trong từng trường hợp cụ thể. 

Các bản án sơ thẩm và phúc thẩm gần đây minh họa rõ cách Tòa án vận dụng Điều 249 BLHS:

• Bản án số 17/2024/HS-ST: Tòa án nhân dân thành phố Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình, đã xét xử bị cáo Nguyễn Trung Ch về Tội tàng trữ trái phép chất ma túy. Bị cáo bị bắt quả tang khi đang cất giấu 0,1254 gam Heroine. Tòa án đã áp dụng điểm c khoản 1 Điều 249 BLHS, xác định khối lượng Heroine nằm trong ngưỡng từ 0,1g đến dưới 5g. Đồng thời, Tòa án cũng áp dụng điểm s khoản 1 Điều 51 BLHS (thành khẩn khai báo) để xem xét giảm nhẹ hình phạt, tuyên phạt bị cáo 21 tháng tù. Bản án này thể hiện sự phối hợp chặt chẽ giữa việc định khung theo định lượng và việc xem xét tình tiết giảm nhẹ trong thực tiễn.  
• Bản án phúc thẩm số 09/2024/HS-PT: Bản án này cho thấy sự nghiêm khắc của Tòa án đối với hành vi tái phạm tội về ma túy. Bị cáo N H P đã kháng cáo xin giảm nhẹ hình phạt, nhưng Tòa án phúc thẩm không chấp nhận vì bị cáo có nhân thân xấu, đã từng bị kết án 26 tháng tù về tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy" và lần này tiếp tục phạm tội "Tàng trữ trái phép chất ma túy," thuộc trường hợp "Tái phạm" theo quy định tại điểm h khoản 1 Điều 52 BLHS. Phán quyết này củng cố quan điểm rằng pháp luật hình sự Việt Nam không khoan nhượng đối với những người tái phạm tội ma túy, coi đó là sự coi thường pháp luật.