Tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường

Một điểm đáng chú ý của tội danh này là tính chất "dẫn chiếu" của nó. Hành vi vi phạm chỉ cấu thành tội phạm khi nó xâm phạm các quy định cụ thể của pháp luật chuyên ngành về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường. Các quy định này chủ yếu được nêu tại Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Điều này đặt ra yêu cầu phải áp dụng đồng bộ các văn bản pháp luật, từ Luật gốc đến Nghị định và Thông tư, để có thể xác định chính xác hành vi vi phạm. Việc vi phạm các quy định này không chỉ là một lỗi kỹ thuật mà còn có thể dẫn đến hậu quả hình sự nghiêm trọng.

1. Các yếu tố cấu thành Tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường không chỉ là môi trường tự nhiên nói chung mà là một nhóm các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ. Khách thể trực tiếp của tội danh này là các quy định của Nhà nước về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường, nhằm bảo đảm sự an toàn và toàn vẹn của môi trường sống.

Ngoài ra, đối tượng tác động của tội phạm còn bao gồm môi trường (đất, nước, không khí), tài sản của cơ quan, tổ chức, cá nhân, và đặc biệt là sức khỏe, tính mạng con người. Tội danh này có tính chất kép, vừa là tội phạm xâm hại đến các quy định quản lý, vừa là tội phạm gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội. Việc chứng minh tội phạm do đó trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi phải chứng minh cả hành vi vi phạm quy định và mối quan hệ nhân quả với hậu quả xảy ra.

1.2. Mặt khách quan của tội phạm

Hành vi khách quan của tội phạm này bao gồm hai nhóm hành vi chính được quy định tại Điều 237 BLHS :

• Nhóm 1: Vi phạm quy định về phòng ngừa sự cố môi trường để xảy ra sự cố môi trường. Đây là một dạng hành vi không hành động, phát sinh từ lỗi của người có nghĩa vụ. Ví dụ điển hình là việc chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh không lập kế hoạch phòng ngừa, không trang bị các thiết bị, phương tiện ứng phó, hoặc không tổ chức đào tạo, huấn luyện cho lực lượng tại chỗ theo quy định tại Điều 108 Luật Bảo vệ môi trường.
• Nhóm 2: Vi phạm quy định về ứng phó, khắc phục sự cố môi trường. Nhóm hành vi này xảy ra sau khi sự cố đã xảy ra. Đó là các hành vi không hành động hoặc hành động sai lầm, như không thực hiện các biện pháp khẩn cấp để đảm bảo an toàn, không thông báo cho cơ quan có thẩm quyền hoặc không tổ chức cứu người, cứu tài sản.

Hậu quả là dấu hiệu bắt buộc của tội danh này. Hành vi chỉ cấu thành tội phạm khi gây ra một trong các hậu quả sau:

• Môi trường bị ô nhiễm nghiêm trọng.
• Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác với tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên, hoặc tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của hai người trở lên từ 61% trở lên.
• Gây thiệt hại về tài sản từ 1 tỷ đồng trở lên.
• Làm chết người.

Mối quan hệ giữa hành vi vi phạm nghĩa vụ và hậu quả nguy hiểm cho xã hội là một chuỗi nhân quả phức tạp. Hành vi vi phạm (như không có kế hoạch phòng ngừa) là nguyên nhân gián tiếp dẫn đến sự cố môi trường, từ đó gây ra hậu quả. Thách thức lớn nhất trong thực tiễn là xác định liệu hậu quả xảy ra có phải là sự hiện thực hóa khả năng thực tế của hành vi vi phạm nghĩa vụ hay không. Hậu quả môi trường thường không xảy ra ngay lập tức mà có tính tích lũy theo thời gian , gây khó khăn trong việc đánh giá đầy đủ thiệt hại và chứng minh mối quan hệ nhân quả. Điều này có thể giải thích vì sao các cơ quan điều tra thường chỉ xử lý các vi phạm này bằng các biện pháp hành chính nhẹ.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội phạm này bao gồm cá nhân có đủ năng lực trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật và pháp nhân thương mại. Việc bổ sung pháp nhân thương mại là chủ thể tội phạm là một điểm mới quan trọng của BLHS 2015, phù hợp với thực tiễn khi phần lớn các sự cố môi trường nghiêm trọng có liên quan đến hoạt động của các tổ chức, doanh nghiệp.

1.4. Mặt chủ quan của tội phạm

Tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường có thể được thực hiện với lỗi cố ý hoặc vô ý. Hành vi vi phạm nghĩa vụ ban đầu có thể là lỗi cố ý (ví dụ: cố tình không lập kế hoạch để tiết kiệm chi phí), nhưng hậu quả sự cố xảy ra lại là lỗi vô ý, do người phạm tội không mong muốn hoặc không thấy trước khả năng gây ra hậu quả. Tuy nhiên, nếu người phạm tội nhận thức được hành vi của mình có khả năng gây ra sự cố và chấp nhận rủi ro đó, lỗi có thể là cố ý gián tiếp.

2. Hình phạt Tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường

Tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường được quy định tại Điều 237 Bộ luật Hình sự năm 2015 như sau:

“Điều 237. Tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường

1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

a) Vi phạm quy định về phòng ngừa sự cố môi trường để xảy ra sự cố môi trường;

b) Vi phạm quy định về ứng phó, khắc phục sự cố môi trường làm môi trường bị ô nhiễm nghiêm trọng hoặc gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên hoặc gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% đến 121% hoặc gây thiệt hại từ 1.000.000.000 đồng đến dưới 3.000.000.000 đồng.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 500.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

a) Làm chết người;

b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 122% đến 200%;

c) Gây thiệt hại từ 3.000.000.000 đồng đến dưới 7.000.000.000 đồng.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm:

a) Làm chết 02 người trở lên;

b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này 201% trở lên;

c) Gây thiệt hại 7.000.000.000 đồng trở lên.

4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

5. Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị phạt như sau:

a) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này, thì bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng;

b) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 3.000.000.000 đồng đến 5.000.000.000 đồng;

c) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này, thì bị phạt tiền từ 5.000.000.000 đồng đến 10.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 01 năm đến 03 năm;

d) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại Điều 79 của Bộ luật này, thì bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn;

đ) Pháp nhân thương mại còn có thể bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định từ 01 năm đến 03 năm.”

Điều 237 Bộ luật Hình sự quy định 04 Khung hình phạt đối cá nhân và 05 Khung hình  phạt đối với pháp nhân thương mại phạm tội như sau:

2.1. Hình phạt đối với cá nhân phạm tội

- Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

1. Vi phạm quy định về phòng ngừa sự cố môi trường để xảy ra sự cố môi trường;
2. Vi phạm quy định về ứng phó, khắc phục sự cố môi trường làm môi trường bị ô nhiễm nghiêm trọng hoặc gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên hoặc gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% đến 121% hoặc gây thiệt hại từ 1.000.000.000 đồng đến dưới 3.000.000.000 đồng.

- Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 500.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

1. Làm chết người;
2. Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 122% đến 200%;
3. Gây thiệt hại từ 3.000.000.000 đồng đến dưới 7.000.000.000 đồng.

- Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm:

1. Làm chết 02 người trở lên;
2. Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này 201% trở lên;
3. Gây thiệt hại 7.000.000.000 đồng trở lên.

- Khung hình phạt bổ sung: Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

2.2. Hình phạt đối với pháp nhân thương mại phạm tội

Bao gồm:

• Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này, thì bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng;
• Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 3.000.000.000 đồng đến 5.000.000.000 đồng;
• Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này, thì bị phạt tiền từ 5.000.000.000 đồng đến 10.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 01 năm đến 03 năm;
• Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại Điều 79 của Bộ luật này, thì bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn;
• Khung hình phạt bổ sung: Pháp nhân thương mại còn có thể bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định từ 01 năm đến 03 năm.

2.3. Các trách nhiệm pháp lý khác và bồi thường thiệt hại môi trường

Bên cạnh trách nhiệm hình sự, cá nhân và tổ chức gây ô nhiễm môi trường còn phải chịu trách nhiệm dân sự. Hiến pháp năm 2013 và Luật Bảo vệ môi trường 2020 đều khẳng định trách nhiệm của các chủ thể gây ô nhiễm phải khắc phục và bồi thường thiệt hại. Bộ luật Dân sự 2015 cũng quy định một nguyên tắc tiến bộ tại Điều 602, theo đó, chủ thể làm ô nhiễm môi trường gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật, "kể cả trường hợp chủ thể đó không có lỗi". Nguyên tắc này giúp đơn giản hóa việc khởi kiện cho người bị thiệt hại, loại bỏ yếu tố lỗi khỏi gánh nặng chứng minh.

Việc tính toán thiệt hại môi trường là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan chức năng. Căn cứ xác định mức bồi thường được quy định tại Điều 134 Luật Bảo vệ môi trường 2020, bao gồm các yếu tố sau:

• Chi phí ngay lập tức và dài hạn do suy giảm chức năng, giá trị của môi trường.
• Chi phí cho việc xử lý, cải tạo và phục hồi môi trường.
• Chi phí để giảm thiểu hoặc loại bỏ nguồn gây thiệt hại và ứng phó với sự cố.
• Chi phí để xác định thiệt hại và thực hiện các thủ tục bồi thường.

Nghị định 03/2015/NĐ-CP và Nghị định 113/2010/NĐ-CP cung cấp các hướng dẫn chi tiết về việc xác định thiệt hại. Các loại dữ liệu và chứng cứ cần thu thập bao gồm: nguồn thải, thông tin về cơ sở gây hại, diện tích hoặc thể tích môi trường bị ô nhiễm, chất gây ô nhiễm, và các loài bị ảnh hưởng. Dữ liệu có thể được thu thập dưới nhiều hình thức như hình ảnh, băng từ, dữ liệu từ quan trắc, đo đạc, viễn thám. Nguyên tắc cốt lõi là tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm phải bồi thường toàn bộ thiệt hại và chi trả toàn bộ chi phí xác định thiệt hại. Trường hợp có từ hai tổ chức, cá nhân trở lên gây thiệt hại, trách nhiệm bồi thường sẽ được phân bổ tương ứng với tỷ lệ gây thiệt hại của mỗi bên.

Mặc dù Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã có quy định rất tiến bộ khi đặt gánh nặng chứng minh không gây thiệt hại lên vai tổ chức, cá nhân vi phạm , các văn bản luật tố tụng và dân sự hiện hành vẫn chưa hoàn toàn đồng bộ. Sự không đồng nhất này tạo ra một lỗ hổng pháp lý lớn. Trên thực tế, người bị thiệt hại vẫn gặp khó khăn khi khởi kiện và chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại xảy ra. Điều này đã được thể hiện rõ trong vụ Vedan, khi các nạn nhân gặp trở ngại trong việc xác định chính xác trách nhiệm bồi thường của công ty giữa nhiều nguồn gây ô nhiễm khác, làm cản trở quyền lợi của họ.

Để giải quyết gánh nặng tài chính trong việc xử lý hậu quả, pháp luật Việt Nam đã quy định vai trò của Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam, nơi các khoản bồi thường có thể được nộp vào để tổ chức chi trả. Ngoài ra, việc áp dụng bảo hiểm trách nhiệm bồi thường thiệt hại môi trường đang được khuyến khích như một công cụ tài chính hiệu quả. Việc mua bảo hiểm không chỉ giúp giảm thiểu gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp khi sự cố xảy ra mà còn đảm bảo tuân thủ pháp luật, nâng cao uy tín và cung cấp nguồn lực cần thiết để phục hồi môi trường một cách nhanh chóng.

2.4. Phân tích hình phạt qua các vụ việc điển hình

Vụ án Formosa Hà Tĩnh (2016): Sự cố môi trường biển do Công ty TNHH Hưng Nghiệp Formosa Hà Tĩnh (Formosa) xả thải độc hại đã gây ra thảm họa cá chết hàng loạt, hủy hoại sinh kế của hàng triệu ngư dân và hệ sinh thái biển tại bốn tỉnh miền Trung. Vụ việc này được giải quyết chủ yếu thông qua thỏa thuận bồi thường dân sự với mức 500 triệu USD, thay vì truy tố hình sự đối với hành vi gây ô nhiễm trên diện rộng. Sự khác biệt này cho thấy một thực tế pháp lý quan trọng: đối với các thảm họa môi trường phức tạp, việc truy cứu trách nhiệm hình sự toàn diện gặp nhiều rào cản về mặt chứng cứ và định lượng. Tuy nhiên, một vụ án hình sự liên quan đã được khởi tố, đó là vụ Công an Hà Tĩnh khởi tố vụ án đối với Công ty cổ phần Tư vấn xây dựng quản lý môi trường đô thị Kỳ Anh (Công ty Kỳ Anh) vì hành vi chôn lấp 100 tấn chất thải của Formosa. Điều này cho thấy một hành vi cụ thể và dễ chứng minh hơn (chôn lấp chất thải) lại có thể bị truy tố hình sự một cách rõ ràng.

Vụ án Công ty Vedan (2008): Công ty Vedan bị phát hiện xả thải không qua xử lý suốt 14 năm ra sông Thị Vải, gây ô nhiễm nghiêm trọng. Công ty bị xử phạt hành chính và buộc nộp lại 127 tỷ đồng phí bảo vệ môi trường. Trong vụ kiện dân sự sau đó, Vedan lập luận rằng không phải là bên duy nhất gây ô nhiễm, với báo cáo chỉ ra rằng có tới 77 xí nghiệp khác cũng xả thải ra sông. Cuối cùng, Vedan đồng ý "hỗ trợ" cho người dân bị thiệt hại chứ không phải là "bồi thường". Sự việc này làm nổi bật một thách thức lớn: khi có nhiều nguồn gây ô nhiễm, việc xác định trách nhiệm của từng bên và mối quan hệ nhân quả là gánh nặng lớn cho người khởi kiện. Việc Vedan chỉ "hỗ trợ" thay vì "bồi thường" đã tránh được một tiền lệ pháp lý bất lợi, cho thấy sự yếu kém của các quy định tố tụng tại thời điểm đó trong việc bảo vệ quyền lợi của người dân.

Vụ việc Công ty Cổ phần Sonadezi Long Thành (2011): Công ty này đã có nhiều hành vi vi phạm hành chính lặp lại như xả thải vượt quy chuẩn, vận hành không đúng quy trình hệ thống xử lý nước thải. Các vi phạm này đã bị xử phạt hành chính với mức phạt tăng dần theo thời gian, từ 17 triệu đến 405 triệu đồng. Vụ việc này minh họa cho một thực tiễn phổ biến của các vi phạm môi trường: dù nghiêm trọng và lặp lại, chúng vẫn chỉ bị xử phạt hành chính. Điều này đặt ra câu hỏi về ngưỡng "hậu quả nghiêm trọng" cần thiết để chuyển từ xử phạt hành chính sang truy tố hình sự theo Điều 237 Bộ luật Hình sự, cho thấy sự khó khăn trong việc áp dụng hình phạt nặng hơn ngay cả khi hành vi vi phạm đã lặp lại nhiều lần.

3. Phân biệt với các tội danh môi trường khác

Việc phân biệt Tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường với các tội danh khác trong cùng Chương XIX là một yêu cầu quan trọng để định tội danh chính xác.

3.1. Phân biệt với tội gây ô nhiễm môi trường (Điều 235 BLHS)

Điểm khác biệt cơ bản nhất giữa hai tội danh này nằm ở tính chất hành vi và cách thức gây ra hậu quả. Tội danh tại Điều 235 tập trung vào hành vi "chủ động" gây ô nhiễm, như chôn, lấp, đổ, thải, xả thải các chất gây ô nhiễm ra môi trường một cách trực tiếp. Ngược lại, tội danh tại Điều 237 lại là hành vi "vi phạm nghĩa vụ" (không hành động) dẫn đến sự cố.

Để làm rõ hơn, có thể sử dụng ví dụ sau: nếu một nhà máy cố ý xả thải không qua xử lý ra sông, hành vi đó sẽ bị truy cứu theo Điều 235. Tuy nhiên, nếu nhà máy không xây dựng hệ thống đê bao chống tràn theo quy định, dẫn đến sự cố tràn hóa chất do mưa lũ và gây ô nhiễm, hành vi đó sẽ được xem xét theo Điều 237. Dưới đây là bảng so sánh chi tiết:

3.2. Phân biệt với tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại (Điều 236 BLHS)

Sự phân biệt giữa hai tội danh này chủ yếu dựa trên đối tượng tác động. Tội tại Điều 236 có đối tượng tác động là chất thải nguy hại cụ thể. Hành vi thường liên quan đến việc cho phép chôn, lấp, đổ, thải trái phép chất thải nguy hại. Tội tại Điều 237 lại có đối tượng tác động rộng hơn là sự cố môi trường nói chung, không giới hạn ở chất thải nguy hại, có thể là sự cố tràn dầu, cháy nổ, hoặc các sự cố khác.

Một vụ việc có thể có dấu hiệu của cả hai tội danh. Ví dụ, một công ty không lập kế hoạch ứng phó sự cố đối với chất thải nguy hại và để xảy ra sự cố tràn, gây ô nhiễm. Trong trường hợp này, cơ quan tố tụng cần xác định bản chất chính của hành vi để định tội danh phù hợp nhất, tránh bỏ lọt tội phạm và đảm bảo tính công bằng.