Trách nhiệm phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm theo Điều 4 BLHS

Mặc dù là hai khái niệm độc lập, phòng ngừa và đấu tranh có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau. Việc xử lý nghiêm minh một tội phạm không chỉ là hành động đấu tranh mà còn là một hình thức phòng ngừa, bởi nó tạo ra tác dụng răn đe, giáo dục đối với cả người phạm tội và toàn xã hội, góp phần nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật trong cộng đồng.  

Theo Điều 4 Bộ luật Hình sự, trách nhiệm phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm thuộc về mọi cơ quan, tổ chức và cá nhân. Trong đó, các cơ quan Công an, Viện kiểm sát và Tòa án đóng vai trò nòng cốt, có trách nhiệm thực hiện đầy đủ chức năng, nhiệm vụ của mình và hướng dẫn, giúp đỡ các chủ thể khác trong công tác này. Mọi công dân đều có quyền và nghĩa vụ phát hiện, tố giác, báo tin về tội phạm.

Để hiểu rõ hơn về điều luật này, cần phân biệt và làm rõ hai khái niệm cốt lõi: “phòng ngừa tội phạm” và “đấu tranh chống tội phạm”. Phòng ngừa tội phạm là một hệ thống các biện pháp của Nhà nước, các tổ chức xã hội và công dân nhằm loại bỏ hoặc hạn chế các nguyên nhân và điều kiện của tình trạng phạm tội, từ đó ngăn chặn tội phạm không để nó xảy ra. Mục tiêu của phòng ngừa mang tính nhân văn sâu sắc, thể hiện bản chất nhân đạo của chế độ, hướng đến việc bảo vệ con người và xã hội khỏi những tổn thương do hành vi phạm tội gây ra, tránh để các thành viên của xã hội phải gánh chịu những hình phạt khắc nghiệt của pháp luật.   

Trong khi đó, đấu tranh chống tội phạm là hoạt động phản ứng, tức là các hoạt động phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự đối với tội phạm đã xảy ra. Hoạt động này nhằm mục đích bảo vệ xã hội và công dân khỏi sự xâm hại của tội phạm, đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật.   

Như vậy, mặc dù là hai khái niệm độc lập, “phòng ngừa” và “đấu tranh chống tội phạm” có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau. Đấu tranh chống tội phạm không chỉ là việc xử lý các vụ án đã xảy ra mà còn là một hình thức phòng ngừa. Cụ thể, việc xử lý nghiêm minh một tội phạm sẽ tạo ra tác dụng răn đe, giáo dục đối với chính người phạm tội (gọi là phòng ngừa riêng) và giáo dục pháp luật đối với toàn xã hội (phòng ngừa chung). Hoạt động này giúp nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật trong cộng đồng, từ đó trực tiếp góp phần vào công tác phòng ngừa. Ngược lại, một hệ thống phòng ngừa hiệu quả sẽ làm giảm đáng kể số lượng tội phạm, từ đó giảm gánh nặng cho các cơ quan tố tụng trong công tác đấu tranh. Việc Điều 4 BLHS tích hợp cả hai nhiệm vụ này cho thấy lập pháp Việt Nam đã nhận thức rõ đây là hai mặt không thể tách rời của cùng một vấn đề.

Lưu ý về mối liên kết giữa trách nhiệm đấu tranh phòng chống tội phạm với các nguyên tắc khác của Bộ luật Hình sự: Điều 4 BLHS không tồn tại độc lập mà có mối liên kết chặt chẽ với các nguyên tắc cơ bản khác của luật hình sự. Cụ thể:

• Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa: Điều 4 yêu cầu mọi hoạt động phòng chống tội phạm phải tuân thủ nghiêm ngặt pháp luật, từ khâu phòng ngừa, phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án. Nguyên tắc này đảm bảo rằng các cơ quan, tổ chức và cá nhân chỉ được hành động trong khuôn khổ pháp luật cho phép, tránh tình trạng lạm quyền, dẫn đến oan sai, lọt tội, hoặc vi phạm quyền con người.
• Nguyên tắc nhân đạo: Việc Điều 4 BLHS đề cao công tác phòng ngừa, lấy phòng ngừa làm chính, là một biểu hiện cao nhất của nguyên tắc nhân đạo. Mục tiêu cuối cùng là ngăn chặn con người rơi vào con đường phạm tội ngay từ đầu, không phải là trừng phạt họ sau khi họ đã vi phạm.   
• Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật: Điều 4 BLHS cùng với các nguyên tắc khác của Bộ luật khẳng định rằng mọi hành vi phạm tội đều phải được phát hiện, xử lý kịp thời, công minh theo đúng pháp luật, không phân biệt giới tính, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, thành phần hay địa vị xã hội của người phạm tội. 

2. Phân tích trách nhiệm của từng chủ thể 

Theo quy định tại Điều 4 của BLHS năm 2015 thì các chủ thể sau có trách nhiệm trực tiếp tham gia đấu tranh phòng chống tội phạm:

2.1. Trách nhiệm của Nhà nước

Nhà nước đóng vai trò chủ đạo trong việc phòng ngừa tội phạm bằng cách áp dụng các biện pháp vĩ mô, toàn diện trên nhiều lĩnh vực.

Biện pháp kinh tế, văn hóa, xã hội và giáo dục: Nhà nước thực hiện các chính sách phát triển kinh tế, tạo việc làm, xóa đói giảm nghèo nhằm giải quyết các nguyên nhân xã hội sâu xa của tội phạm. Cùng với đó, công tác giáo dục pháp luật được tăng cường trong nhà trường và cộng đồng để nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của người dân. Các cơ quan nhà nước cũng hướng dẫn các tổ chức, cá nhân nâng cao cảnh giác, ý thức bảo vệ tài sản và tự bảo vệ mình trước tội phạm.   

Hoàn thiện hệ thống pháp luật: Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản quan trọng để cụ thể hóa trách nhiệm phòng chống tội phạm. Tiêu biểu là Chiến lược quốc gia phòng, chống tội phạm giai đoạn 2016 - 2025 và định hướng đến năm 2030, được phê duyệt tại Quyết định số 623/QĐ-TTg. Văn bản này xác định rõ quan điểm chỉ đạo lấy phòng ngừa là chính và kết hợp chặt chẽ giữa phòng ngừa xã hội với phòng ngừa nghiệp vụ. Việc ban hành các chiến lược và chương trình quốc gia cho thấy một cách tiếp cận nhất quán, mang tính chiến lược trong việc giải quyết tội phạm, không chỉ dựa vào BLHS mà còn dựa trên một khung pháp lý rộng lớn hơn.   

Các biện pháp phòng ngừa của Nhà nước có thể được hệ thống hóa trong bảng dưới đây để thấy rõ tính đa dạng và toàn diện:

2.2. Trách nhiệm của Cơ quan, tổ chức

Trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng: Các cơ quan Công an, Viện Kiểm sát, và Tòa án là lực lượng nòng cốt trong công tác đấu tranh chống tội phạm.

• Công an: Lực lượng Công an có vai trò nòng cốt trong việc phòng ngừa và đấu tranh với các loại tội phạm. Với vai trò này, Công an là cơ quan trực tiếp phát hiện, điều tra, thu thập chứng cứ để xử lý tội phạm. Đáng chú ý, Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021) đã trao quyền cho Công an cấp xã tiếp nhận, phân loại và xác minh sơ bộ tin báo, tố giác tội phạm ngay tại cơ sở. Điều này giúp phản ứng nhanh chóng, kịp thời hơn trước các vụ việc vi phạm.   
• Viện Kiểm sát: Viện Kiểm sát có chức năng kép là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Trong chuỗi hoạt động đấu tranh chống tội phạm, Viện Kiểm sát giữ vai trò đảm bảo mọi hoạt động điều tra, truy tố, xét xử của các cơ quan khác tuân thủ đúng pháp luật. Chức năng này nhằm đảm bảo mục tiêu “không bỏ lọt tội phạm” nhưng đồng thời cũng phải “không làm oan người vô tội”. Viện Kiểm sát cũng có quyền khởi tố vụ án, yêu cầu cơ quan điều tra thực hiện các hoạt động điều tra và hủy bỏ các quyết định trái pháp luật.   
• Tòa án: Tòa án là cơ quan duy nhất có chức năng xét xử. Bằng hoạt động xét xử công khai, dân chủ, Tòa án không chỉ giải quyết vụ án mà còn góp phần quan trọng vào việc giáo dục pháp luật, tuyên truyền, răn đe để phòng ngừa tội phạm. Các phiên tòa lưu động là một ví dụ điển hình cho hoạt động này, mang tính giáo dục trực quan và nâng cao ý thức pháp luật trong cộng đồng. Tòa án đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, củng cố lòng tin của nhân dân vào công lý.   
• Trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức khác: Trách nhiệm phòng chống tội phạm không chỉ giới hạn trong khối tư pháp mà là của toàn bộ hệ thống. Các cơ quan thanh tra, kiểm toán nhà nước có trách nhiệm phối hợp với các cơ quan tố tụng trong việc phát hiện và xử lý tội phạm. Khi phát hiện vụ việc có dấu hiệu hình sự, họ phải chuyển ngay tài liệu, vật chứng liên quan cho Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát để xem xét khởi tố. Hơn nữa, các cơ quan chuyên ngành như Bộ Tài nguyên và Môi trường cũng có trách nhiệm phối hợp với Bộ Công an để phát hiện và điều tra tội phạm môi trường. Các tổ chức kinh tế, xã hội cũng có nghĩa vụ giáo dục người lao động, thành viên của mình nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật và kịp thời loại trừ các nguyên nhân, điều kiện gây ra tội phạm trong phạm vi quản lý.   

Bảng dưới đây tóm tắt và so sánh vai trò của các cơ quan tiến hành tố tụng trong chuỗi hoạt động phòng chống tội phạm:

2.3. Trách nhiệm của Công dân

Công dân có nghĩa vụ tích cực tham gia vào công tác phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm. Cụ thể, mọi cá nhân có nghĩa vụ tố giác, tố cáo khi phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm. Theo Bộ luật Tố tụng Hình sự, "tố giác tội phạm" là việc cá nhân tố cáo hành vi có dấu hiệu tội phạm, trong khi "tin báo về tội phạm" là thông tin về vụ việc có dấu hiệu tội phạm được thông báo từ các cơ quan, tổ chức, hoặc trên các phương tiện truyền thông đại chúng.   

Để khuyến khích người dân thực hiện nghĩa vụ này, pháp luật Việt Nam đã có các quy định về bảo vệ người tố giác, tố cáo. Luật Tố cáo 2018 đã dành riêng một chương để quy định về việc bảo vệ người tố cáo, bao gồm các nguyên tắc bảo vệ kịp thời, bí mật và đúng thẩm quyền. Người tố cáo có quyền được bảo vệ về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản, chỗ ở, công việc và bí mật thông tin cá nhân. Cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải chủ động áp dụng các biện pháp bảo vệ, không cần đợi người tố cáo yêu cầu.   

Tuy nhiên, trên thực tế, vẫn tồn tại một khoảng cách đáng kể giữa quy định pháp luật và việc thực thi. Vẫn còn những phản ánh của cử tri về việc người tố giác bị trả thù, đe dọa tính mạng, sức khỏe, tài sản. Mặc dù luật pháp đã có quy định bảo vệ, nhưng hiệu quả thực thi vẫn còn hạn chế. Nguyên nhân một phần là do các biện pháp bảo vệ còn mang tính định tính, chưa được cụ thể hóa một cách triệt để, khiến việc triển khai trên thực tế gặp khó khăn. Sự lo ngại này đã trở thành một rào cản lớn, làm giảm hiệu quả của công tác phòng chống tội phạm mà Điều 4 BLHS đề cao, bởi sự tham gia của người dân là yếu tố then chốt để phát hiện và xử lý tội phạm.

Để cụ thể hóa nguyên tắc tại Điều 4 BLHS, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn chi tiết, đặc biệt là các văn bản quy định về cơ chế phối hợp giữa các cơ quan. Một ví dụ điển hình là Thông tư liên tịch số 03/2023/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC quy định về phối hợp thông báo hoặc gửi, cung cấp thông tin, tài liệu liên quan đến người phạm tội. Thông tư này quy định rõ các loại thông tin, tài liệu cần được trao đổi (nhân thân, lý lịch, kết quả điều tra, truy tố, xét xử) và trách nhiệm, thời hạn của từng cơ quan (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án, Trại giam) trong việc cung cấp thông tin cho Cơ quan Hồ sơ nghiệp vụ của Công an nhân dân.   

Việc ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết như thế này có ý nghĩa to lớn. Nó cho thấy nguyên tắc chung tại Điều 4 BLHS đã được cụ thể hóa thành các quy trình nghiệp vụ rõ ràng, giúp nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan tố tụng, tránh tình trạng chồng chéo, đùn đẩy trách nhiệm và hạn chế việc bỏ lọt tội phạm. Điều này củng cố thêm rằng Điều 4 là nguyên tắc chỉ đạo, còn hiệu quả thực thi phụ thuộc vào việc xây dựng và hoàn thiện các quy định cấp dưới một cách khoa học và thực tiễn.

Công tác phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn, đặc biệt là sự xuất hiện của các loại tội phạm mới. Tội phạm công nghệ cao và tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia là hai ví dụ điển hình.

• Tội phạm công nghệ cao: Loại tội phạm này có những đặc điểm gây khó khăn lớn cho công tác đấu tranh. Chúng hoạt động không biên giới, có tính ẩn danh cao và tốc độ lây lan nhanh. Các đối tượng có thể tấn công vào các hệ thống mạng từ xa, lợi dụng không gian ảo để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, gây khó khăn cho việc truy vết và thu thập chứng cứ.   
• Tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia: Các đường dây tội phạm này (ví dụ như buôn bán ma túy xuyên quốc gia) hoạt động rất tinh vi, liều lĩnh, với quy mô lớn và thường trang bị vũ khí nóng. Thách thức lớn nhất đối với lực lượng chức năng là sự thiếu hụt trang thiết bị, phương tiện nghiệp vụ hiện đại để theo kịp và đối phó với những thủ đoạn này.   

Cuộc chiến chống tội phạm hiện đại đang tồn tại một sự "bất đối xứng" khi các đối tượng tội phạm sử dụng công nghệ tiên tiến để vượt qua biên giới, trong khi các cơ quan chức năng đôi khi vẫn phải dựa vào các phương tiện và phương pháp truyền thống. Việc thiếu các hiệp định quốc tế toàn diện về tội phạm mạng cũng là một rào cản lớn đối với công tác hợp tác quốc tế. 

5. Giải pháp nâng cao hiệu quả

Để nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm trong bối cảnh mới, cần triển khai một cách đồng bộ nhiều giải pháp chiến lược:

• Hoàn thiện thể chế và pháp luật: Cần tiếp tục rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định pháp luật để kịp thời đối phó với các loại tội phạm mới, đặc biệt là tội phạm công nghệ cao và tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia.
• Đầu tư công nghệ: Tăng cường nguồn lực, trang bị kỹ thuật, công nghệ hiện đại cho các lực lượng chuyên trách, đặc biệt là trong lĩnh vực an ninh mạng, điều tra số và các lực lượng đấu tranh ở biên giới. Việc áp dụng các hệ thống giám sát thông minh và phân tích dữ liệu lớn là cần thiết để chủ động phát hiện và ngăn chặn tội phạm.   
• Tăng cường phối hợp và hợp tác quốc tế: Đẩy mạnh hợp tác song phương và đa phương trong đấu tranh chống tội phạm xuyên quốc gia. Cần mở rộng hợp tác với các quốc gia láng giềng và các tổ chức quốc tế để phối hợp điều tra, truy bắt đối tượng, kiên quyết không để tội phạm xâm nhập và hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam.   
• Phát huy sức mạnh toàn dân: Cần làm tốt hơn nữa công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật để nâng cao ý thức cảnh giác của người dân. Đồng thời, cần cải thiện cơ chế bảo vệ người tố giác, tố cáo để khuyến khích họ mạnh dạn tham gia, trở thành một cánh tay nối dài của các cơ quan chức năng trong việc phòng chống tội phạm ngay tại cơ sở.

6. So sánh với Luật phòng chống ma túy và Luật phòng chống tham nhũng

Mối quan hệ giữa BLHS và các luật chuyên ngành như Luật Phòng chống Tham nhũng và Luật Phòng chống Ma túy là mối quan hệ bổ trợ, phân định vai trò rõ ràng.

• Với Luật Phòng chống Tham nhũng (PCTN): Luật phòng chống tham nhũng định nghĩa và xác định các hành vi được coi là tham nhũng. Trong khi đó, BLHS cụ thể hóa các hành vi đó thành các tội danh (như "Tội tham ô tài sản," "Tội nhận hối lộ") và quy định hình phạt tương ứng. Sự ra đời của BLHS 2015 đã khắc phục nhiều bất cập của các Bộ luật trước, bổ sung các tội danh mới và tăng mức phạt đối với một số hành vi phạm tội, từ đó góp phần trực tiếp vào công cuộc đấu tranh chống tham nhũng.   
• Với Luật Phòng chống Ma túy (PCMT): Mối liên hệ này thể hiện sự phối hợp giữa biện pháp hành chính và biện pháp hình sự. Luật phòng chống ma tuý tập trung vào các biện pháp phòng ngừa, quản lý người sử dụng, cai nghiện và kiểm soát hoạt động hợp pháp liên quan đến ma túy. Tuy nhiên, để xử lý các hành vi gây nguy hiểm cho xã hội, BLHS đã hình sự hóa các hành vi này. Việc bổ sung tội danh "Sử dụng trái phép chất ma túy" vào BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021, có hiệu lực từ ngày 01 tháng 7 năm 2025) là một ví dụ điển hình. Tội danh này nhắm vào những đối tượng đã được quản lý hành chính (như đang trong thời gian cai nghiện) nhưng vẫn tiếp tục sử dụng ma túy, thể hiện sự kết hợp chặt chẽ giữa hai văn bản luật để tăng cường tính răn đe.   

Bảng dưới đây hệ thống hóa và làm rõ vai trò của BLHS và các luật chuyên ngành:

Kết luận

Phân tích trên đã cho thấy Điều 4 BLHS là một nguyên tắc Hiến định, là kim chỉ nam cho toàn bộ hoạt động phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm tại Việt Nam. Nó không chỉ xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng mà còn nhấn mạnh vai trò của Nhà nước, các tổ chức và mỗi công dân. Mối quan hệ biện chứng giữa phòng ngừa và đấu tranh là nền tảng tư tưởng xuyên suốt, đảm bảo tính nhân đạo và hiệu quả của công tác này.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được (một hệ thống pháp luật tương đối hoàn chỉnh, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan ngày càng chặt chẽ), công tác phòng chống tội phạm vẫn còn tồn tại những hạn chế. Khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tiễn thi hành, đặc biệt là trong việc bảo vệ người tố giác, vẫn là một rào cản lớn. Hơn nữa, sự phát triển nhanh chóng của các loại tội phạm mới, đặc biệt là tội phạm công nghệ cao và tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia, đang đặt ra những thách thức lớn về năng lực, trang bị kỹ thuật và sự phối hợp quốc tế.

Để nâng cao hiệu quả công tác này trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ và trang thiết bị hiện đại cho các lực lượng chuyên trách. Đặc biệt, việc cải thiện cơ chế bảo vệ người tố giác, tố cáo để tạo động lực và củng cố lòng tin của người dân là yếu tố then chốt. Chỉ khi huy động được sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội, công tác phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm mới có thể đạt được những kết quả bền vững, góp phần xây dựng một xã hội trật tự, kỷ cương và công bằng.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.