Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự theo Điều 332 Bộ Luật Hình sự

1. Phân tích các yếu tố cấu thành tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự

Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự là một tội phạm có cấu thành hình thức. Điều này có nghĩa là, tội phạm hoàn thành khi người có hành vi vi phạm đã thực hiện hành vi khách quan mà không cần hậu quả xảy ra. Các yếu tố cấu thành tội phạm được phân tích chi tiết như sau:

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội danh này là chế độ nghĩa vụ quân sự do Nhà nước quy định, bao gồm các hoạt động đăng ký nghĩa vụ quân sự, gọi nhập ngũ, và gọi tập trung huấn luyện. Hành vi phạm tội đã xâm phạm đến sự hoạt động bình thường, đúng đắn của các cơ quan nhà nước trong lĩnh vực quản lý hành chính về nghĩa vụ quân sự. Về bản chất, việc cá nhân trốn tránh nghĩa vụ quân sự không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật đơn thuần mà còn là sự thách thức đối với một chính sách cơ bản của nhà nước, một chế độ pháp lý được thiết lập để bảo vệ chủ quyền và an ninh quốc gia. Việc duy trì lực lượng quân đội thường trực và lực lượng dự bị động viên là nền tảng của an ninh, quốc phòng. Do đó, hành vi này có thể làm suy yếu khả năng sẵn sàng chiến đấu, sức mạnh quốc phòng của quốc gia, đặc biệt nếu hành vi này trở nên phổ biến.

1.2. Mặt khách quan

Mặt khách quan của Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự thể hiện ở việc người phạm tội thực hiện một trong ba hành vi sau, kèm theo một dấu hiệu bắt buộc quan trọng 

• Không chấp hành đúng quy định của pháp luật về đăng ký nghĩa vụ quân sự: Hành vi này bao gồm việc công dân nam đủ 17 tuổi trở lên không đến cơ quan quân sự địa phương để đăng ký nghĩa vụ quân sự lần đầu, hoặc không thực hiện việc đăng ký bổ sung khi có sự thay đổi về họ tên, địa chỉ, nơi ở, hoặc nơi làm việc theo quy định của pháp luật.
• Không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ: Hành vi này xảy ra khi công dân đã nhận được lệnh gọi nhập ngũ nhưng cố tình không có mặt đúng thời gian, địa điểm tập trung, hoặc đã đến nhưng lại bỏ trốn không thực hiện các thủ tục cần thiết.
• Không chấp hành lệnh gọi tập trung huấn luyện: Hành vi này áp dụng đối với quân nhân dự bị đã có lệnh nhưng không đến nơi tập trung để thực hiện nhiệm vụ huấn luyện, diễn tập.

Những hành vi trên chỉ được coi là tội phạm khi người vi phạm đã “đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm”. Đây là dấu hiệu bắt buộc, là điều kiện tiên quyết để phân biệt vi phạm hành chính và tội phạm hình sự.

Một ví dụ điển hình trong thực tiễn là vụ án của bị cáo Huỳnh Văn Công M, được thể hiện qua Bản án số 30/2021/HS-ST. Lần đầu tiên, bị cáo M không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ và bị xử phạt hành chính 2.000.000 đồng. Sau đó, bị cáo tiếp tục không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ lần thứ hai và bỏ trốn. Hành vi này, sau khi đã bị xử phạt hành chính, đã đủ điều kiện để truy cứu trách nhiệm hình sự. Tòa án đã tuyên phạt bị cáo 01 năm 03 tháng tù.

Một bất cập pháp lý tồn tại giữa Bộ luật Hình sự và Luật Nghĩa vụ quân sự cần được làm rõ. Cụ thể, Khoản 8 Điều 3 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015 định nghĩa hành vi “trốn tránh thực hiện nghĩa vụ quân sự” bao gồm cả “không chấp hành lệnh gọi khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự”. Tuy nhiên, Điều 332 Bộ luật Hình sự lại không liệt kê hành vi này là một trong những hành vi cấu thành tội phạm. Điều này tạo ra một lỗ hổng pháp lý đáng kể, làm giảm tính răn đe của pháp luật. Một người có thể nhiều lần vi phạm lệnh gọi khám sức khỏe và chỉ bị xử phạt hành chính, không thể bị truy cứu hình sự, dù hành vi của họ rõ ràng là cố tình trốn tránh.

Để khắc phục vấn đề này, các văn bản dưới luật đã có sự thay đổi đáng kể. Nghị định số 218/2025/NĐ-CP được đề cập trong các tài liệu nghiên cứu đã tăng mức phạt hành chính cho hành vi không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ lên mức rất cao, từ 50 triệu đồng đến 75 triệu đồng. Việc tăng cường chế tài hành chính được xem là một bước đi chiến lược nhằm nâng cao tính răn đe, làm tiền đề vững chắc hơn cho việc xử lý hình sự đối với các trường hợp tái phạm.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội danh "Trốn tránh nghĩa vụ quân sự" là bất kỳ công dân Việt Nam nào đủ 16 tuổi trở lên và có năng lực trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, tùy thuộc vào từng hành vi vi phạm, chủ thể có các dấu hiệu đặc biệt về độ tuổi:

• Đối với hành vi không chấp hành đăng ký nghĩa vụ quân sự: Chủ thể là công dân nam đủ 17 tuổi trở lên.
• Đối với hành vi không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ: Chủ thể là công dân nam đủ 18 tuổi đến hết 27 tuổi (đối với trường hợp tạm hoãn).
• Đối với hành vi không chấp hành lệnh gọi tập trung huấn luyện: Chủ thể là quân nhân dự bị.

1.4. Mặt chủ quan

Về mặt chủ quan, người phạm tội thực hiện hành vi với lỗi cố ý trực tiếp. Điều này có nghĩa là, người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là không chấp hành các quy định pháp luật về nghĩa vụ quân sự, thấy trước hậu quả của hành vi đó (có thể bị xử phạt hành chính, hình sự) nhưng vẫn mong muốn thực hiện hành vi đó.

Động cơ phạm tội có thể rất đa dạng (muốn ở lại làm việc, kiếm tiền, học tập, hoặc vì các lý do cá nhân khác), nhưng mục đích chung, bắt buộc phải có để cấu thành tội phạm, là trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ quân sự. Nếu không có mục đích này, hành vi không cấu thành tội phạm. Ví dụ, một người không đến khám sức khỏe vì lý do bất khả kháng như tai nạn bất ngờ, bệnh hiểm nghèo sẽ không bị coi là trốn tránh nghĩa vụ quân sự nếu họ không có mục đích từ chối thực hiện nghĩa vụ này.

2. Khung hình phạt tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự

2.1. Các khoản hình phạt tương ứng với hành vi và hậu quả

Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự có hai khung hình phạt chính được quy định tại Điều 332 Bộ luật Hình sự:

Khung hình phạt cơ bản (Khoản 1): Áp dụng đối với người phạm tội có đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm mà không thuộc các trường hợp tăng nặng. Hình phạt có thể là cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm. Với khung hình phạt này, người phạm tội có thể được Tòa án xem xét cho hưởng án treo theo quy định tại Điều 65 Bộ luật Hình sự 2015, nếu đáp ứng các điều kiện về nhân thân và các tình tiết giảm nhẹ khác.

Khung hình phạt tăng nặng (Khoản 2): Hình phạt tù từ 01 năm đến 05 năm được áp dụng khi người phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau :

• Tự gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của mình: Nhằm mục đích trốn tránh nghĩa vụ quân sự. Đây là hành vi gian dối, cố ý gây thiệt hại cho bản thân để tránh thực hiện nghĩa vụ.
• Phạm tội trong thời chiến: Hành vi này có mức độ nguy hiểm cao hơn nhiều lần so với thời bình, ảnh hưởng trực tiếp đến sức mạnh chiến đấu của quân đội trong bối cảnh nguy cấp.
• Lôi kéo người khác phạm tội: Hành vi này không chỉ thể hiện sự chống đối mà còn gây ảnh hưởng xấu, làm suy giảm ý thức chấp hành pháp luật của nhiều người khác.

2.2. Tình tiết định khung tăng nặng và giảm nhẹ

Các tình tiết tăng nặng định khung được liệt kê tại khoản 2 Điều 332 Bộ luật Hình sự như đã phân tích ở trên. Ngoài ra, trong một số trường hợp, người phạm tội có thể bị áp dụng các tình tiết tăng nặng khác được quy định tại Điều 52 Bộ luật Hình sự, như tái phạm nguy hiểm.

Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đối với tội danh này thường được áp dụng theo quy định tại Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015. Trong thực tiễn xét xử, các tình tiết sau thường được xem xét:

• Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng.
• Thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tự nguyện khắc phục hậu quả.
• Có nhiều thành tích trong học tập, công tác, lao động, sản xuất, chiến đấu.
• Có hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn.

Một ví dụ thực tiễn là Bản án số 16/2022/HS-ST của Tòa án nhân dân huyện Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi. Trong bản án này, Tòa đã áp dụng các tình tiết giảm nhẹ quy định tại điểm i, s khoản 1, khoản 2 Điều 51 của Bộ luật Hình sự để xử phạt bị cáo Võ Duy T 15 tháng tù.

2.3. Phân tích án lệ về tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự

Các bản án đã được xét xử công khai cho thấy cơ chế xử lý theo BLHS 2015 đã được áp dụng trong thực tiễn. Hầu hết các vụ án đều tuân thủ quy trình "hai bước" là xử phạt hành chính trước, sau đó mới truy cứu trách nhiệm hình sự khi có hành vi tái phạm.

Bản án của Trần Thái H: Vụ án này là một ví dụ điển hình về hành vi tái phạm nhiều lần. Trần Thái H đã không tham gia sơ tuyển NVQS năm 2016 và bị xử phạt hành chính. Tuy nhiên, đến năm 2017, khi tiếp tục nhận lệnh điều động sơ tuyển, H vẫn cố tình không chấp hành. Tòa án cấp sơ thẩm tuyên phạt H 06 tháng tù về tội Trốn tránh nghĩa vụ quân sự. Tuy nhiên, sau đó, Tòa án cấp phúc thẩm đã sửa bản án, giảm hình phạt xuống còn 03 tháng tù với lý do bị cáo có nhân thân tốt, thành khẩn khai báo và hoàn cảnh gia đình khó khăn.

Bản án của Huỳnh Văn Công M: Vụ án này minh họa cho một hành vi nghiêm trọng hơn. M đã bị xử phạt hành chính vì không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ lần đầu. Khi tiếp tục nhận lệnh lần hai, M đã không có mặt mà còn bỏ trốn khỏi địa phương, buộc cơ quan chức năng phải ra quyết định truy nã. Sau khi bị bắt, M đã thừa nhận toàn bộ hành vi phạm tội. Tòa án đã tuyên phạt M 01 năm 03 tháng tù. Mức án này, mặc dù vẫn thuộc khung cơ bản, nhưng cao hơn so với các bản án thông thường, có thể do hành vi bỏ trốn và thái độ không hợp tác của bị cáo.

Các án lệ này cho thấy hệ thống pháp luật đang được vận hành đúng theo cơ chế đã đề ra. Tuy nhiên, việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ một cách linh hoạt, như trong trường hợp Trần Thái H, có thể tạo ra một vấn đề đáng lưu ý. Mức hình phạt thực tế thường thấp, có thể làm suy giảm tính răn đe của luật, khiến người vi phạm cảm thấy rủi ro pháp lý không quá lớn. Điều này có thể khiến một số người sẵn sàng "chấp nhận" mức rủi ro để trốn tránh nghĩa vụ cao cả của mình.

3. So sánh với tội danh tương tự và pháp luật quốc tế

3.1. So sánh với tội đào ngũ 

Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự và Tội đào ngũ là hai tội danh thường dễ bị nhầm lẫn trong thực tiễn áp dụng pháp luật. Tuy nhiên, hai tội danh này có những khác biệt cơ bản về bản chất pháp lý, chủ thể, hành vi, và thời điểm phạm tội.

Việc phân biệt đúng hai tội danh này là cực kỳ quan trọng đối với các cơ quan tố tụng để định tội danh chính xác, tránh oan sai. Mặc dù cả hai đều là hành vi trốn tránh nghĩa vụ, nhưng bối cảnh thực hiện và chủ thể là hoàn toàn khác nhau, dẫn đến khung hình phạt cũng khác nhau đáng kể (Tội đào ngũ có hình phạt nặng hơn, lên tới 12 năm tù).

3.2. So sánh Quốc tế

Hàn Quốc: Hàn Quốc áp dụng một trong những mô hình nghĩa vụ quân sự bắt buộc nghiêm ngặt nhất thế giới, với thời hạn phục vụ kéo dài. Hầu hết nam giới đều phải thực hiện nghĩa vụ này. Luật pháp Hàn Quốc quy định các hình phạt rất nặng nề đối với hành vi trốn tránh, bao gồm án tù lên đến 18 tháng và bị lưu hồ sơ hình sự. Hậu quả của việc trốn tránh NVQS không chỉ là án tù mà còn gây ra nhiều khó khăn trong sự nghiệp, công việc và đời sống cá nhân sau này. Điều này thể hiện sự cương quyết của Nhà nước trong việc duy trì an ninh quốc gia thông qua việc thực thi nghĩa vụ một cách triệt để.

Israel: Israel áp dụng chế độ NVQS bắt buộc đối với cả nam giới và nữ giới, với thời gian phục vụ lần lượt là 32 và 24 tháng. Tuy nhiên, hệ thống này đã phải đối mặt với một thách thức pháp lý và xã hội lớn liên quan đến việc miễn trừ NVQS cho một nhóm đối tượng đặc biệt: các học giả Do Thái giáo Chính thống cực hữu (Haredi). Việc một nhóm dân cư lớn được miễn trừ đã gây ra sự bất mãn và phản đối từ các nhóm dân cư khác, những người phải gánh vác toàn bộ trách nhiệm bảo vệ đất nước. Phán quyết gần đây của Tòa án Tối cao Israel yêu cầu chấm dứt miễn trừ này đã làm dấy lên một cuộc tranh luận sôi nổi về tính công bằng và bình đẳng trong việc áp dụng nghĩa vụ quân sự.

Trường hợp của Israel cung cấp một bài học quan trọng. Nó cho thấy rằng, bất kể hệ thống quân sự mạnh đến đâu, sự công bằng và bình đẳng trong việc áp dụng pháp luật là yếu tố then chốt để duy trì sự đồng thuận và lòng tin của xã hội. Vấn đề ở Israel không phải là sự phản đối nghĩa vụ quân sự nói chung, mà là sự bất bình đẳng trong việc áp dụng nghĩa vụ. Điều này có sự tương đồng đáng kể với tâm lý bất bình đẳng "con, cháu lãnh đạo không phải đi" ở Việt Nam , cho thấy rằng đây là một vấn đề toàn cầu mà các quốc gia có chế độ quân dịch bắt buộc đều phải đối mặt.

 Hoa Kỳ: Kể từ năm 1973, Hoa Kỳ đã chuyển sang mô hình quân đội hoàn toàn tự nguyện. Công dân không bị bắt buộc phải nhập ngũ. Mặc dù vậy, hệ thống này vẫn duy trì một cơ chế đăng ký nghĩa vụ quân sự dự bị (Selective Service System) đối với tất cả nam giới từ 18-25 tuổi, bao gồm cả công dân và thường trú nhân. Mục đích của hệ thống này là để sẵn sàng huy động quân đội một cách nhanh chóng trong trường hợp khẩn cấp về an ninh quốc gia, thể hiện sự cân bằng giữa mô hình tự nguyện với nhu cầu phòng thủ đất nước.