Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào kinh tế quốc tế và thực thi các cam kết trong những hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và EVFTA, yêu cầu tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trở nên đặc biệt cấp bách. Văn bản hợp nhất số 155/VBHN-VPQH Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025 đã tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ dân sự đối với quyền SHTT, trong đó đặt Biện pháp khẩn cấp tạm thời (BPKCTT) vào vị trí then chốt nhằm bảo đảm hiệu quả thực thi quyền. Điều 206 của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019 và 2022 (Luật SHTT) đóng vai trò nền tảng khi quy định rõ quyền của chủ thể quyền được yêu cầu Tòa án áp dụng ngay các biện pháp ngăn chặn để phòng ngừa thiệt hại không thể khắc phục và bảo toàn hàng hóa, chứng cứ có nguy cơ bị tẩu tán hoặc tiêu hủy.
1. Tổng quan về biện pháp khẩn cấp tạm thời trong sở hữu trí tuệ
Biện pháp khẩn cấp tạm thời (BPKCTT) trong tố tụng dân sự nói chung và trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ nói riêng là công cụ pháp lý mang tính phòng ngừa mạnh mẽ, cho phép Tòa án can thiệp tức thời nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trước khi thiệt hại xảy ra hoặc trước khi chứng cứ bị xóa bỏ. BPKCTT không chỉ đóng vai trò ngăn chặn hành vi xâm phạm mà còn bảo toàn điều kiện cần thiết để quá trình xét xử và thi hành án sau này được bảo đảm hiệu quả.
Đối với tranh chấp sở hữu trí tuệ – lĩnh vực có đặc trưng là giá trị tài sản gắn với tri thức, công nghệ và tính vô hình – thiệt hại có thể xảy ra nhanh chóng và lan rộng; hàng hóa vi phạm (như hàng giả, hàng nhái) thường được lưu chuyển nhanh và có khả năng bị tẩu tán hoặc tiêu hủy nếu không được kiểm soát kịp thời. Vì vậy, cơ chế BPKCTT trở thành tuyến phòng vệ đầu tiên, giúp chủ thể quyền ngăn chặn hậu quả trước khi chúng trở nên không thể khắc phục.
Điều 206 Luật SHTT xác lập rõ điều kiện và phạm vi quyền yêu cầu áp dụng BPKCTT, đồng thời nội luật hóa đầy đủ nghĩa vụ theo Hiệp định TRIPS, đặc biệt yêu cầu cơ quan xét xử phải có thẩm quyền áp dụng “nhanh chóng và hiệu quả” các biện pháp tạm thời mà không cần chờ ý kiến của bên bị yêu cầu. Quy định tại Văn bản 155/VBHN-VPQH năm 2025 tạo hành lang pháp lý minh bạch và đầy đủ hơn để Tòa án kịp thời bảo vệ quyền của chủ thể SHTT. Đồng thời, Nghị định 65/2023/NĐ-CP hướng dẫn thi hành tiếp tục đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian xử lý và tạo điều kiện thuận lợi cho chủ thể quyền tiếp cận biện pháp khẩn cấp một cách nhanh chóng, qua đó nâng cao hiệu lực thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.
2. Trường hợp nào chủ thể quyền sở hữu trí tuệ có quyền yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời?
Chủ thể có quyền yêu cầu áp dụng BPKCTT là chủ thể quyền sở hữu trí tuệ. Việc giới hạn thẩm quyền yêu cầu này cho thấy pháp luật tập trung vào việc bảo vệ trực tiếp lợi ích của người sở hữu tài sản trí tuệ. Cơ quan có thẩm quyền quyết định áp dụng BPKCTT là Tòa án có thẩm quyền giải quyết vụ án dân sự về SHTT.
Căn cứ khoản 1 Điều 206 Luật SHTT quy định trường hợp chủ thể quyền sở hữu trí tuệ có quyền yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như sau: "Khi khởi kiện hoặc sau khi khởi kiện, chủ thể quyền sở hữu trí tuệ có quyền yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trong các trường hợp sau đây:
a) Đang có nguy cơ xảy ra thiệt hại không thể khắc phục được cho chủ thể quyền sở hữu trí tuệ;
b) Hàng hóa bị nghi ngờ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc chứng cứ liên quan đến hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có nguy cơ bị tẩu tán hoặc bị tiêu huỷ nếu không được bảo vệ kịp thời."
Thứ nhất, đang có nguy cơ xảy ra thiệt hại không thể khắc phục được
Chủ thể quyền phải chứng minh rằng, nếu không có sự can thiệp ngay lập tức của Tòa án, thiệt hại xảy ra sẽ có tính chất không thể bù đắp được bằng bồi thường tiền tệ thông thường hoặc đe dọa nghiêm trọng đến hoạt động kinh doanh, uy tín của chủ thể quyền. Khi xem xét yêu cầu áp dụng BPKCTT nhanh chóng (thủ tục không cần nghe ý kiến) trong bối cảnh thiếu hồ sơ vụ án đầy đủ tiềm ẩn nguy cơ sai sót cao, Tòa án phải đánh giá nguy cơ thiệt hại theo tiêu chuẩn cực kỳ cao và nhanh chóng, bởi lẽ vào thời điểm này, Tòa án chưa thụ lý hồ sơ vụ án đầy đủ để thẩm định toàn diện. Điều này đòi hỏi người yêu cầu phải cung cấp bằng chứng rõ ràng và thuyết phục tuyệt đối về tính cấp bách của tình hình để Tòa án có thể ưu tiên tốc độ ra quyết định hơn là sự thẩm định chi tiết. Yêu cầu chứng minh nguy cơ thiệt hại phải đạt mức độ thuyết phục cao nhất.
Thứ hai, hàng hóa nghi ngờ xâm phạm hoặc chứng cứ có nguy cơ bị tẩu tán, tiêu hủy
Căn cứ này tập trung vào việc bảo toàn vật chứng và bằng chứng liên quan đến hành vi xâm phạm. Phạm vi đối tượng áp dụng rất rộng, bao gồm hàng hóa bị nghi ngờ xâm phạm, nguyên liệu, vật liệu, phương tiện sản xuất, kinh doanh hàng hóa đó, và các chứng cứ liên quan đến hành vi xâm phạm. Pháp luật cũng giải thích cụ thể về các hành vi cần ngăn chặn: "tẩu tán" được hiểu là việc phân tán nhanh hàng hoá bị nghi ngờ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, trong khi "tiêu hủy" là hành vi loại bỏ hoặc phá hủy chứng cứ. Việc ngăn chặn các hành vi này là tối quan trọng, nhằm đảm bảo có đầy đủ bằng chứng vật chất cho quá trình xét xử vụ án dân sự về sau.
3. Quyết định theo yêu cầu của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ
Khoản 2 Điều 206 LSHTT quy định một cơ chế tố tụng đặc thù: "Tòa án quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo yêu cầu của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ quy định tại khoản 1 Điều này trước khi nghe ý kiến của bên bị áp dụng biện pháp đó."
Quy định này thể hiện sự công nhận của pháp luật về tính chất nhạy cảm về thời gian và yêu cầu về tính bất ngờ trong tranh chấp SHTT. Nếu bên bị áp dụng biết trước, họ sẽ kịp thời tẩu tán hàng hóa, tiêu hủy chứng cứ, khiến BPKCTT trở nên vô hiệu. Việc thực hiện biện pháp thu giữ hay niêm phong cần tính bất ngờ để phát huy tác dụng tối đa. Việc tạm thời hạn chế quyền được lắng nghe của bị đơn nhằm đạt được tính hiệu quả này. Tuy nhiên, để cân bằng lại sự hy sinh tạm thời quyền tố tụng của bên bị áp dụng, cơ chế bảo đảm tài chính và bồi thường thiệt hại nghiêm ngặt được đặt ra để bảo vệ họ khỏi sự lạm dụng (sẽ được phân tích tại Phần IV).
Mặc dù việc cho phép yêu cầu BPKCTT trước khởi kiện là một cải cách lớn, nhưng để đảm bảo quyền lợi cho bên bị áp dụng, chủ thể yêu cầu phải đáp ứng các nghĩa vụ bổ sung theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự. Cụ thể, chủ thể quyền có nghĩa vụ phải khởi kiện vụ án dân sự trong một thời hạn nhất định sau khi BPKCTT được áp dụng (thường là 10 ngày làm việc). Nếu không khởi kiện đúng hạn, BPKCTT sẽ bị hủy bỏ, và chủ thể quyền có nguy cơ phải bồi thường thiệt hại gây ra cho người bị áp dụng biện pháp. Việc tham khảo mô hình tố tụng quốc tế cho thấy đây là xu hướng chung. Ví dụ, hệ thống pháp luật của Thái Lan cũng có các quy định tương tự trong Luật Thủ tục Tố tụng của Tòa SHTT và Thương mại quốc tế (Điều 35, Điều 36) nhằm đảm bảo sự nhanh chóng và hiệu quả.
Kết luận
Tóm lại, Điều 206 khẳng định quyền của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ được yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm ngăn chặn thiệt hại không thể khắc phục và bảo toàn hàng hóa, chứng cứ có nguy cơ bị tẩu tán hoặc tiêu hủy. Quy định cho phép Tòa án ra quyết định ngay trước khi nghe ý kiến của bên bị áp dụng biện pháp, qua đó bảo đảm tính kịp thời và hiệu quả của cơ chế bảo vệ quyền trong các tình huống cấp bách.
Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!
