Tử hình là gì? Các tội danh bị phạt tử hình ở Việt Nam

1. Tử hình là gì? Mục đích, đặc điểm và ý nghĩa hình phạt tử hình

Hình phạt tử hình là hình phạt đặc biệt và nghiêm khắc nhất trong hệ thống hình phạt của pháp luật Việt Nam, tước đi quyền sống của người bị kết án - Một quyền cơ bản và quan trọng nhất của con người. Do tính chất không thể đảo ngược và loại bỏ vĩnh viễn sự tồn tại của người phạm tội, hình phạt tử hình được coi là biện pháp cưỡng chế cuối cùng mà Nhà nước áp dụng để bảo vệ lợi ích chung của cộng đồng và loại trừ mối nguy hiểm đặc biệt lớn cho xã hội.  

Về mặt mục đích hình phạt tử hình, hình phạt tử hình không hướng đến việc cải tạo, giáo dục người bị kết án như các hình phạt tù, mà chủ yếu tập trung vào mục đích phòng ngừa. Mục đích phòng ngừa riêng được thể hiện ở việc loại bỏ hoàn toàn khả năng tái phạm của người bị kết án. Trong khi đó, mục đích phòng ngừa chung được tạo ra thông qua tác dụng răn đe mạnh mẽ, ngăn chặn những cá nhân khác trong xã hội có ý định thực hiện các hành vi phạm tội đặc biệt nguy hiểm. Tuy nhiên, các cuộc tranh luận về hiệu quả răn đe của  hình phạt tử hình so với hình phạt tù chung thân vẫn đang tiếp diễn, với nhiều ý kiến cho rằng không có bằng chứng khoa học cho thấy  hình phạt tử hình có khả năng ngăn chặn tội phạm tốt hơn.

Về đặc điểm của hình phạt tử hình,Tử hình là hình phạt đặc biệt chỉ áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng thuộc một trong nhóm các tội xâm phạm an ninh quốc gia, xâm phạm tính mạng con người, các tội phạm về ma túy, tham nhũng và một số tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác do Bộ luật này quy định.

Tử hình là một trong những loại hình phạt trong bộ luật hình sự. Tuy nhiên khác với các loại hình phạt khác tử hình là một loại hình phạt đặc biệt, hình phạt tử hình có những đặc điểm riêng so với các loại hình phạt khác cụ thể như sau:

• Thứ nhất, tử hình là một loại hình phạt nghiêm khắc nhất trong hệ thống hình phạt.
• Thứ hai, hình phạt tử hình có mục đích phòng ngừa tái phạm tội mới từ phía người bị kết án một cách triệt để nhưng không có mục đích giáo dục người bị kết án vì đã tước bỏ cơ hội tái hòa nhập và phục thiện của họ;
• Thứ ba, hình phạt tử hình có khả năng đạt được hiệu quả cao trong phòng ngừa chung;
• Thứ tư, hình phạt tử hình là hình phạt không có khả năng khắc phục khi bị quyết định sai.

Về ý nghĩa hình phạt tử hình, việc áp dụng hình phạt tử hình luôn được thực hiện một cách hết sức thận trọng và giới hạn ở những trường hợp gây nguy hiểm đặc biệt cao cho xã hội. Hình phạt tử hình thể hiện một số ý nghĩa cơ bản sau:

• Tính nghiêm khắc và phòng ngừa: Hình phạt tử hình không nhằm mục đích cải tạo hay giáo dục người phạm tội như các hình phạt tù khác, mà chủ yếu hướng đến mục tiêu phòng ngừa. Nó đạt được mục đích phòng ngừa riêng bằng cách loại bỏ hoàn toàn khả năng tái phạm của người bị kết án, và đạt được mục đích phòng ngừa chung thông qua tác dụng răn đe mạnh mẽ, ngăn chặn những người khác trong xã hội có ý định thực hiện hành vi phạm tội.  
• Bảo vệ cộng đồng và công lý: Việc áp dụng hình phạt tử hình được coi là một biện pháp cưỡng chế cuối cùng mà Nhà nước sử dụng để loại trừ một mối nguy hiểm đặc biệt lớn cho xã hội. Theo quan điểm của một số luật sư và nhà nghiên cứu, hình phạt này góp phần mang lại công lý cho nạn nhân của tội phạm và bảo vệ hiệu quả giá trị tính mạng của con người, đồng thời đảm bảo an toàn cho cộng đồng .  
• Chỉ áp dụng cho tội phạm đặc biệt nghiêm trọng: Hình phạt tử hình chỉ được áp dụng đối với người phạm tội "đặc biệt nghiêm trọng" thuộc một trong các nhóm tội danh như xâm phạm an ninh quốc gia, xâm phạm tính mạng con người, tội phạm về ma túy và tham nhũng.  

Nội dung hình phạt tử hình được quy định tại điều 40 Bộ luật hình sự năm 2015 đã được sửa đổi tại Điều 1 Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2025 như sau:

Điều 40. Tử hình

1. Tử hình là hình phạt đặc biệt chỉ áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng thuộc một trong nhóm các tội xâm phạm an ninh quốc gia, xâm phạm tính mạng con người, các tội phạm về ma túy, tham nhũng và một số tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác do Bộ luật này quy định.

2. Không áp dụng hình phạt tử hình đối với người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi hoặc người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử.

3. Không thi hành án tử hình đối với người bị kết án nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây:

a) Phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi;

b) Người đủ 75 tuổi trở lên;

c) Người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối.”

4. Trong trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này hoặc trường hợp người bị kết án tử hình được ân giảm, thì hình phạt tử hình được chuyển thành tù chung thân.

2. Các tội danh áp dụng hình phạt tử hình hiện nay

Thực tiễn tại Việt Nam cũng như nhiều nước trên thế giới cho thấy việc duy trì hình phạt tử hình là một biện pháp cần thiết để trừng trị, răn đe và phòng ngừa các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Tuy nhiên, việc hạn chế quy định, áp dụng hình phạt tử hình và tiến đến xóa bỏ hình phạt này là xu thế khách quan. Theo hướng đó, từ BLHS năm 1985 đến BLHS năm 2015, luật hình sự Việt Nam đã có nhiều thay đổi trong quy định về hình phạt tử hình qua các lần sửa đổi các BLHS cũng như qua ban hành BLHS mới theo hướng thu hẹp diện các tội danh có quy định hình phạt tử hình; quy định chặt chẽ hơn các điều kiện áp dụng hình phạt tử hình và mở rộng diện đối tượng không áp dụng, không thi hành hình phạt tử hình.

Trong Bộ luật hình sự năm 2015 có 29 điều cho phép hình phạt tử hình như một hình phạt không bắt buộc. Các cuộc hành quyết đã từng được thực hiện bởi một đội bắn gồm bảy cảnh sát, trong đó các tử tù bị bịt mắt và trói vào cột. Hình thức xử bắn đã được thay thế bằng tiêm thuốc độc vào tháng 11 năm 2011 sau khi Luật Thi hành án hình sự (điều 59) được Quốc hội thông qua. Các loại thuốc được sử dụng để xử tử tù nhân đều được sản xuất trong nước. Người đầu tiên bị xử tử bằng cách tiêm thuốc độc là Nguyễn Anh Tuấn, ngày 20.1.2010, Anh Tuấn bị TAND TP.Hà Nội tuyên án tử hình với hai tội danh giết người và cướp tài sản, nạn nhân ở vụ án này là nhân viên trạm xăng Bùi Thị Nguyệt .

Theo các quy định của Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 (có hiệu lực vào ngày 1 tháng 7 năm 2016), hình phạt tử hình đã được bãi bỏ đối với bảy tội: Đầu hàng kẻ thù, chống lại trật tự, phá hủy các dự án có tầm quan trọng về an ninh quốc gia, cướp, tàng trữ ma túy, chiếm đoạt ma túy và sản xuất và buôn bán thực phẩm giả. Ngoài ra, những người từ 75 tuổi trở lên được miễn thi hành án cũng như các quan chức bị kết án về tội tham nhũng có thể được giảm tội nếu họ trả lại ít nhất 75% phần tài sản thu được từ hoạt động bất hợp pháp. Hình phạt tử hình không thể được áp dụng đối với người phạm tội vị thành niên, phụ nữ mang thai và phụ nữ nuôi con dưới 36 tháng tuổi tại thời điểm tội phạm được thực hiện hoặc đang bị xét xử. Những trường hợp này, thay vào đó sẽ lĩnh án chung thân.

Trước ngày 01/7/2025, Bộ luật Hình sự 2015 quy định 18 tội danh có hình phạt tử hình. Tuy nhiên, Luật sửa đổi BLHS sửa đổi, bổ sung năm 2025 đã bãi bỏ hình phạt tử hình đối với 8 tội danh, bao gồm: Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân (Điều 109), Phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của Nhà nước (Điều 114), Sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh (Điều 194), Vận chuyển trái phép chất ma túy (Điều 250), Gián điệp (Điều 110), Phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược (Điều 421), Tham ô tài sản (Điều 353), và Nhận hối lộ (Điều 354).   

Như vậy, kể từ ngày 01/7/2025, chỉ còn 10 tội danh có hình phạt tử hình tại Việt Nam, bao gồm:

2.1. Ví dụ về hình phạt tử hình theo Bộ Luật hình sự

2.4. Các trường hợp hoãn án tử hình

Theo đó, Hội đồng thi hành án tử hình quyết định hoãn thi hành án tử hình nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây:

• Người bị kết án tử hình thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 40 của Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bởi Khoản 1 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025;
• Có lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan;
• Ngay trước khi thi hành án người bị kết án tử hình khai báo những tình tiết mới về tội phạm.

So với quy định hiện hành, Luật Thi hành án hình sự 2019 bổ sung thêm trường hợp người bị kết án tử hình nhưng được hoãn thi hành án gồm có: Người đủ 75 tuổi trở lên; Người bị kết án tử hình về tội tham ô tài sản, tội nhận hối lộ mà sau khi bị kết án đã chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản tham ô, nhận hối lộ và hợp tác tích cực với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm hoặc lập công lớn. Đồng thời bổ sung trường hợp "có lý do trở ngại khách quan" thì được hoãn thi hành án tử hình.

Khi quyết định hoãn thi hành án tử hình, Hội đồng thi hành án tử hình phải lập biên bản ghi rõ ngày, giờ, tháng, năm, địa điểm thi hành án; họ, tên, chức vụ của thành viên Hội đồng; lý do hoãn thi hành án.

Biên bản hoãn thi hành án phải được tất cả các thành viên Hội đồng ký, lưu hồ sơ thi hành án tử hình và báo cáo Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu và cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu.

3. So sánh pháp luật Việt Nam với pháp luật quốc tế

Việc thu hẹp hình phạt tử hình tại Việt Nam là một xu hướng rõ nét và nhất quán trong lịch sử lập pháp.

• BLHS 1985: Có 44 tội danh có quy định hình phạt tử hình.
• BLHS 1999: Giảm xuống còn 29 tội danh.
• BLHS 2009: Giảm tiếp còn 22 tội danh.
• BLHS 2015: Chỉ còn 18 tội danh.
• BLHS 2025: Giảm xuống mức thấp nhất từ trước đến nay với 10 tội danh. 

Việc thu hẹp hình phạt tử hình thể hiện sự trân trọng quyền sống của con người, phù hợp với tinh thần Hiến pháp 2013 và các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên, như Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị. Xu hướng chung trên thế giới là bãi bỏ hình phạt tử hình. Việc giảm số tội danh có hình phạt tử hình giúp Việt Nam củng cố vị thế, tăng cường hợp tác quốc tế, đặc biệt trong các vấn đề như dẫn độ tội phạm, khi nhiều quốc gia từ chối dẫn độ nếu đối tượng có nguy cơ đối mặt với hình phạt tử hình. Nhiều tội danh có hình phạt tử hình nhưng không được áp dụng trên thực tế trong thời gian dài, cho thấy hình phạt tử hình không phải là biện pháp răn đe duy nhất hoặc hiệu quả nhất. Các hình phạt khác, như tù chung thân, có thể đủ sức răn đe và bảo vệ xã hội.

Việc so sánh hình phạt tử hình ở Việt Nam với một số quốc gia khác trên thế giới cung cấp một cái nhìn tổng quan về vị trí của Việt Nam trong xu hướng toàn cầu.