Xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có bị xử lý hình sự không?

Thực tiễn cho thấy tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đang diễn biến ngày càng phức tạp, với nhiều phương thức tinh vi, có tổ chức và xảy ra trên nhiều lĩnh vực như: hàng giả, hàng nhái nhãn hiệu; sao chép trái phép tác phẩm văn học – nghệ thuật – phần mềm máy tính; sử dụng sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, tên thương mại mà không được phép… Những hành vi này không chỉ gây thiệt hại nặng nề cho chủ thể quyền, làm suy giảm động lực sáng tạo, mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường cạnh tranh lành mạnh, quyền lợi người tiêu dùng và uy tín quốc gia trên trường quốc tế.

Trước thực trạng đó, việc áp dụng các biện pháp pháp lý để xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là hết sức cần thiết. Trong đó, xử lý hành chính và dân sự là hai phương thức phổ biến và thường được áp dụng. Tuy nhiên, đối với những hành vi có tính chất nguy hiểm cho xã hội, gây thiệt hại lớn và có dấu hiệu phạm tội, thì việc xử lý hình sự được xem là biện pháp nghiêm khắc nhất, có tính răn đe mạnh mẽ, góp phần bảo vệ hiệu quả quyền sở hữu trí tuệ.

1.1. Khái quát chung về sở hữu trí tuệ

1.1. Định nghĩa pháp lý và tầm quan trọng chiến lược của sở hữu trí tuệ

Sở hữu trí tuệ (SHTT) tại Việt Nam được xác định là quyền của các tổ chức, cá nhân đối với tài sản vô hình, được phân chia thành ba nhóm quyền chính: quyền tác giả và quyền liên quan đến quyền tác giả; quyền sở hữu công nghiệp; và quyền đối với giống cây trồng. Hệ thống pháp luật nền tảng điều chỉnh lĩnh vực này là Luật Sở hữu trí tuệ 2005, đã được Quốc hội Việt Nam sửa đổi, bổ sung qua các lần, gần đây nhất là Luật số 07/2022/QH15.  

Bản chất pháp lý của quyền SHTT là quyền tài sản, được ghi nhận là quyền trị giá được bằng tiền. Sự phân loại này mang ý nghĩa chiến lược, tạo nền tảng cho việc khai thác thương mại tài sản trí tuệ (như chuyển giao, cấp phép, góp vốn) và thiết lập cơ sở để xác định thiệt hại vật chất khi xảy ra hành vi vi phạm. Việc SHTT được định nghĩa là quyền tài sản cho phép áp dụng các ngưỡng định lượng về giá trị vật chất trong các quy định về xử lý vi phạm hình sự và dân sự, đảm bảo rằng thiệt hại kinh tế do vi phạm gây ra có thể được bồi thường một cách thỏa đáng theo quy định của pháp luật.  

1.2. Phân biệt các biện pháp xử lý: Dân sự, Hành chính và Hình sự

Trong lĩnh vực SHTT, chủ thể quyền có thể lựa chọn nhiều biện pháp xử lý khác nhau, tùy thuộc vào mục đích mong muốn. Việc phân biệt rõ ràng giữa các biện pháp này là cần thiết để đưa ra quyết định tố tụng phù hợp.

Thứ nhất là xử lý hành chính. Biện pháp này hướng tới việc đảm bảo sự quản lý của nhà nước về SHTT, mục tiêu chính là chấm dứt sự xâm phạm quyền và răn đe, ngăn ngừa hành vi vi phạm trong tương lai. Tuy nhiên, một đặc điểm quan trọng là các khoản tiền phạt từ xử lý hành chính sẽ được nộp vào ngân sách nhà nước, và chủ thể quyền SHTT không được hưởng số tiền này.  

Thứ hai là xử lý dân sự. Biện pháp này hướng trực tiếp đến mục đích bồi thường thiệt hại cho chủ thể quyền SHTT. Nếu chủ thể quyền hướng tới việc đòi bồi thường thiệt hại thỏa đáng, biện pháp hành chính sẽ không thể đáp ứng được yêu cầu này. Xử lý dân sự cho phép chủ thể quyền yêu cầu tòa án áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời như kê biên tài sản, cấm chuyển dịch quyền tài sản, hoặc phong tỏa tài khoản ngân hàng để đảm bảo việc bồi thường.  

Thứ ba là xử lý hình sự. Biện pháp này chỉ áp dụng khi hành vi xâm phạm đạt đến ngưỡng nguy hiểm xã hội nghiêm trọng, được định lượng bằng các dấu hiệu vật chất cụ thể (sẽ được phân tích chi tiết ở Phần II và III). Xử lý hình sự không hướng trực tiếp đến bồi thường thiệt hại mà là trừng phạt tối đa bằng các hình phạt nghiêm khắc nhất của pháp luật, bao gồm phạt tù hoặc cấm hoạt động kinh doanh, nhằm răn đe và bảo vệ trật tự kinh tế chung.

2. Xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có bị xử lý hình sự không?

Pháp luật hình sự Việt Nam khẳng định rằng hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) là đối tượng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự (TNHS). Câu trả lời dứt khoát cho câu hỏi này là có. Việc hình sự hóa các hành vi xâm phạm SHTT được quy định cụ thể và độc lập trong Bộ luật Hình sự (BLHS) số 100/2015/QH13, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2017 (BLHS). Theo đó, nếu xét thuần túy quyền SHTT được bảo vệ bởi BLHS, chỉ có hai tội danh chính được đề cập.  

Hai tội danh này bao gồm: Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, được quy định tại Điều 225 BLHS, và Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, được quy định tại Điều 226 BLHS. Phạm vi hình sự hóa SHTT của Việt Nam đã được nhà làm luật chọn lọc, chỉ tập trung vào những hành vi gây nguy hiểm xã hội cao nhất, liên quan đến các quyền SHTT có giá trị kinh tế lớn và dễ bị sao chép lậu hoặc giả mạo. Sự lựa chọn chiến lược này giúp hệ thống tư pháp hình sự tập trung vào các vi phạm lớn, có tính thương mại, tránh can thiệp vào các tranh chấp SHTT thông thường vốn đã có thể giải quyết bằng các biện pháp dân sự hoặc hành chính.   

2.1. Điều kiện để truy cứu trách nhiệm hình sự

Pháp luật Việt Nam chỉ hình sự hóa những hành vi xâm phạm SHTT gây ra nguy hiểm xã hội cao nhất, được định lượng bằng các dấu hiệu vật chất cụ thể, thường được coi là tương đương với việc thực hiện hành vi "với quy mô thương mại". 

Để khởi tố hình sự (Khung 1) đối với cả Điều 225 và Điều 226 BLHS, hành vi xâm phạm phải đáp ứng ít nhất một trong các ngưỡng tối thiểu sau:

Việc định lượng bằng các ngưỡng tài chính cụ thể này là một cơ chế nội luật hóa yêu cầu của Điều 61 Hiệp định TRIPs (Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ) , nhằm đảm bảo chỉ các vi phạm có tính chất kinh doanh, quy mô lớn mới bị hình sự hóa. 

2.2. Chủ thể của Tội phạm

Trách nhiệm hình sự được áp dụng cho cả:

• Cá nhân: Phải có năng lực TNHS và đủ tuổi theo quy định tại Điều 12 BLHS (từ đủ 16 tuổi trở lên).  
• Pháp nhân thương mại (PNTM): Cả Điều 225 và Điều 226 BLHS đều quy định rõ ràng rằng các pháp nhân thương mại cũng là chủ thể phải chịu TNHS.  

Việc quy định PNTM là chủ thể TNHS tạo ra một rủi ro pháp lý lớn cho doanh nghiệp.

3. Ví dụ thực tiễn

Thực tiễn xét xử, bao gồm các vụ án điển hình về xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (như vụ việc tại Thanh Hóa ), khẳng định rằng khi các dấu hiệu định lượng (ví dụ: hàng hóa vi phạm trị giá 500.000.000 đồng trở lên) được chứng minh, cả cá nhân và pháp nhân thương mại sẽ phải đối mặt với khung hình phạt nghiêm trọng. 

Đối với PNTM, hình phạt bổ sung cấm hoạt động (cấm kinh doanh, cấm huy động vốn) từ 01 năm đến 03 năm là hình phạt mang tính răn đe tối đa. Hình phạt này không chỉ đơn thuần là sự trừng phạt tài chính mà còn là sự tước bỏ khả năng cạnh tranh và tồn tại trên thị trường. Đây là một cơ chế mạnh mẽ để loại bỏ hoặc tạm thời đình chỉ các doanh nghiệp thường xuyên vi phạm nghiêm trọng khỏi nền kinh tế. Tính phức tạp của việc áp dụng luật hình sự trong lĩnh vực SHTT, đặc biệt trong việc định giá, luôn đòi hỏi sự hỗ trợ từ các văn bản hướng dẫn cụ thể (như các Thông tư liên tịch trước đây hay các Nghị quyết hướng dẫn tương tự Nghị quyết 03 của TANDTC về tội rửa tiền), nhằm đảm bảo việc áp dụng pháp luật được thống nhất và công bằng trên phạm vi toàn quốc.

Kết luận