Xe công là gì? Cán bộ sử dụng xe công vào việc riêng sẽ bị xử lý như thế nào?

Sử dụng xe công vụ vào mục đích cá nhân là một trong những hành vi vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc quản lý tài sản công, gây lãng phí ngân sách nhà nước và làm suy giảm niềm tin của công chúng vào đạo đức công vụ. Trong bối cảnh chính phủ Việt Nam đang đẩy mạnh công cuộc phòng, chống tham nhũng và thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, việc thiết lập và thực thi các chế tài xử lý đối với hành vi lạm dụng tài sản công trở nên vô cùng cấp thiết. Bài viết này được xây dựng nhằm phân tích một cách hệ thống và toàn diện khuôn khổ pháp lý hiện hành của Việt Nam quy định về việc xử lý cán bộ, công chức sử dụng xe công sai mục đích. Nội dung trọng tâm của bài viết là làm rõ các cấp độ trách nhiệm pháp lý đa tầng – bao gồm xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự và trách nhiệm bồi thường dân sự – cùng với các quy định mới nhất về tiêu chuẩn và định mức sử dụng xe công theo Nghị định 72/2023/NĐ-CP. 

1. Khái quát và cơ sở pháp lý về quản lý xe công

1.1. Định nghĩa và bản chất của xe công

Xe công vụ là tài sản công, thuộc sở hữu toàn dân do nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Trong bối cảnh quản lý hành chính, xe công vụ (thường là ô tô) được trang bị nhằm mục đích duy nhất là phục vụ công tác và thực hiện nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, và đơn vị sự nghiệp công lập. Việc xác định xe công là tài sản nhà nước, không phải tài sản cá nhân, là nền tảng pháp lý để quy định các nguyên tắc sử dụng. Cơ sở pháp lý cốt lõi cho việc quản lý này là Luật quản lý, sử dụng tài sản công 2017. Luật này quy định rõ nguyên tắc quản lý, sử dụng tài sản công phải tuân thủ đúng mục đích, tiêu chuẩn, định mức, đồng thời phải đảm bảo tính công khai và minh bạch. Do đó, bất kỳ hành vi nào sử dụng xe công không đúng mục đích công vụ, như sử dụng vào việc riêng hoặc vụ lợi, đều bị coi là hành vi lạm dụng tài sản nhà nước, gây thất thoát, lãng phí và vi phạm pháp luật.  

1.2. Tiêu chuẩn và định mức sử dụng xe công vụ

Để kiểm soát việc sử dụng xe công, Chính phủ Việt Nam đã ban hành các quy định chặt chẽ về tiêu chuẩn và định mức. Văn bản pháp lý chi tiết và mới nhất điều chỉnh lĩnh vực này là Nghị định 72/2023/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 10/11/2023), thay thế các quy định trước đây. Việc sử dụng xe công được phân loại thành hai nhóm chính: xe phục vụ công tác chung và xe đưa đón. Chỉ các chức danh lãnh đạo, quản lý có tiêu chuẩn được quy định rõ ràng mới được phép sử dụng xe đưa đón từ nơi ở đến nơi làm việc. Các cán bộ, công chức khác sử dụng xe phục vụ công tác chung theo quy chế nội bộ của cơ quan. Định mức xe ô tô phục vụ công tác chung được quy định dựa trên quy mô biên chế của cơ quan, đơn vị, nhằm kiểm soát số lượng xe và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng; ví dụ, đơn vị có từ 40 biên chế trở xuống được tối đa 1 xe. Đối với các đơn vị có trên 120 biên chế, cứ thêm 100 biên chế tăng thêm sẽ được bổ sung tối đa 1 xe.

Ngoài ra, nghị định còn cho phép bổ sung định mức xe dựa trên tiêu chí đặc thù của địa phương như diện tích tự nhiên lớn, điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, hoặc khả năng tự cân đối ngân sách, nhằm đảm bảo tính linh hoạt và công bằng giữa các vùng miền. Sự ra đời của Nghị định 72/2023/NĐ-CP thể hiện nỗ lực của chính phủ trong việc siết chặt quản lý tài sản công. Việc tiêu chuẩn hóa và định mức hóa nghiêm ngặt này không chỉ là một quy định hành chính mà còn là một cơ chế kiểm soát, giúp chuyển trọng tâm quản lý sang kiểm soát định mức và đối tượng được phép sử dụng ngay từ khâu mua sắm và cấp phát. Nếu xe được cấp vượt định mức hoặc được sử dụng bởi người không đủ tiêu chuẩn, cơ quan quản lý đã vi phạm nguyên tắc ngay từ đầu, khiến việc xử lý vi phạm hành chính hoặc kỷ luật sau đó trở nên rõ ràng và dễ dàng hơn.  

Hành vi sử dụng xe công vào việc riêng, tức là không đúng mục đích công vụ, là hành vi vi phạm pháp luật công và vi phạm quy tắc đạo đức công vụ. Khi cán bộ vi phạm, họ đồng thời chịu trách nhiệm pháp lý trên nhiều cấp độ: trách nhiệm kỷ luật (vi phạm quy chế nội bộ và quy định về quản lý, sử dụng tài sản công), trách nhiệm hành chính (vi phạm quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý tài sản công theo Nghị định 63/2019/NĐ-CP), trách nhiệm hình sự (nếu có dấu hiệu vụ lợi và gây hậu quả đặc biệt lớn, có thể bị truy cứu về tội "Sử dụng trái phép tài sản" theo Điều 177 bộ luật hình sự) , và trách nhiệm dân sự (bồi thường thiệt hại vật chất thực tế gây ra theo bộ luật dân sự).  

2. Cán bộ sử dụng xe công vào việc riêng sẽ bị xử lý như thế nào?

2.1. Tổng quan về hệ thống pháp lý 

Pháp luật Việt Nam thiết lập một hệ thống trách nhiệm pháp lý đa tầng, cho phép các hình thức xử lý được áp dụng độc lập hoặc song song, tùy thuộc vào mức độ nguy hiểm và thiệt hại thực tế của hành vi vi phạm. Hệ thống chế tài này được tổng hợp chi tiết trong bảng 1, bao gồm trách nhiệm kỷ luật, hành chính, hình sự và dân sự, với các văn bản pháp luật chi phối và mục đích chế tài riêng biệt. Dưới đây là tổng hợp cơ sở pháp lý và phạm vi chế tài:

2.2. Xử lý kỷ luật 

Việc xử lý kỷ luật đối với cán bộ, công chức, viên chức được thực hiện theo Nghị định 112/2020/NĐ-CP và các quy định sửa đổi, bổ sung (đặc biệt là Nghị định 71/2023/NĐ-CP). Hành vi vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản công, bao gồm sử dụng xe công sai mục đích, là căn cứ để xem xét kỷ luật. Các hình thức kỷ luật được phân cấp nghiêm minh, bao gồm khiển trách (áp dụng khi vi phạm lần đầu, gây hậu quả ít nghiêm trọng), cảnh cáo (khi vi phạm nghiêm trọng hơn, tái phạm), giáng chức/cách chức (áp dụng với cán bộ lãnh đạo, quản lý khi vi phạm nghiêm trọng), và buộc thôi việc (khi vi phạm đặc biệt nghiêm trọng, không thể khắc phục). Quy định hiện hành cho phép áp dụng hình thức kỷ luật nặng (như buộc thôi việc hoặc cách chức) ngay cả đối với vi phạm lần đầu nếu hậu quả là đặc biệt nghiêm trọng.

Hơn nữa, nếu hành vi sử dụng xe công vụ cấu thành tội phạm hình sự (ví dụ: Tội sử dụng trái phép tài sản theo khung 2 Điều 177 BLHS vì lợi dụng chức vụ, quyền hạn ), cán bộ, công chức đó chắc chắn sẽ bị xem xét áp dụng hình thức kỷ luật cao nhất là buộc thôi việc sau khi bản án hình sự có hiệu lực, phản ánh nguyên tắc rằng vi phạm hình sự là hành vi không thể chấp nhận được trong bộ máy nhà nước.  

2.3. Xử phạt vi phạm hành chính 

Việc xử phạt hành vi giao, sử dụng xe công không đúng mục đích được quy định chi tiết tại Nghị định số 63/2019/NĐ-CP. Hành vi vi phạm bao gồm việc giao xe sai đối tượng, sử dụng xe công vào mục đích cá nhân, hoặc đưa đón các chức danh không có tiêu chuẩn sử dụng xe mà không được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Phạm vi xử phạt hành chính không chỉ nhằm vào cá nhân trực tiếp sử dụng xe sai mục đích (phạt từ 5 triệu đến 10 triệu VND) mà còn áp dụng đối với tổ chức (cơ quan, đơn vị) nếu tổ chức đó giao xe sai đối tượng hoặc cho phép sử dụng sai mục đích (phạt từ 10 triệu đến 20 triệu VND), nhằm đề cao trách nhiệm quản lý của người đứng đầu cơ quan. Dưới đây là mức xử phạt hành chính đối với hành vi sử dụng xe công trái phép:

2.4. Truy cứu trách nhiệm hình sự

Trong trường hợp vi phạm nghiêm trọng và có yếu tố vụ lợi, cán bộ vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội sử dụng trái phép tài sản theo Điều 177 bộ luật hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025). Để cấu thành tội phạm này, cần đáp ứng điều kiện hành vi sử dụng trái phép (tự ý khai thác công dụng, hưởng giá trị sử dụng của tài sản mà không nhằm mục đích chiếm đoạt làm của riêng), mục đích vụ lợi (hành vi được thực hiện vì động cơ vụ lợi, ví dụ: tiết kiệm chi phí cá nhân đáng kể), và hậu quả (gây thiệt hại lớn về giá trị sử dụng tài sản, hoa lợi, lợi tức, hoặc tài sản được sử dụng trái phép có giá trị từ 100 triệu VND trở lên).

Hành vi này đối diện với khung hình phạt nghiêm khắc: khung 2 (phạt tù từ 01 năm đến 05 năm) áp dụng khi lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc tài sản trị giá từ 500 triệu VND; và khung 3 (phạt tù từ 03 năm đến 07 năm) áp dụng khi tài sản trị giá 1,5 tỷ VND trở lên. Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung là cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.  

2.5. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Bên cạnh các chế tài công (kỷ luật, hành chính, hình sự), cán bộ vi phạm còn phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật dân sự, căn cứ theo Điều 584 Bộ luật dân sự 2015 về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Phạm vi bồi thường bao gồm chi phí vật chất trực tiếp (toàn bộ chi phí nhiên liệu, phí cầu đường, và chi phí bảo dưỡng phát sinh trong thời gian sử dụng sai mục đích), thiệt hại do tai nạn (nếu sử dụng xe công cá nhân dẫn đến tai nạn giao thông, người vi phạm phải bồi thường thiệt hại về xe, phương tiện, con người và tài sản khác theo quy định), và giá trị sử dụng tài sản bị khai thác trái phép (tổn thất về khấu hao, hao mòn tài sản). Việc định lượng giá trị sử dụng bị thất thoát này là cần thiết để đảm bảo tính công bằng trong việc thu hồi tài sản công.  

3. Giải đáp các câu hỏi thường gặp

Có phải tất cả cán bộ lãnh đạo đều có tiêu chuẩn được sử dụng xe công không?

Trả lời: Không.

Việc sử dụng xe công phải tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn định mức được quy định tại Nghị định 72/2023/NĐ-CP . Chỉ những chức danh cụ thể, được quy định rõ trong nghị định mới có tiêu chuẩn xe đưa đón từ nơi ở đến nơi làm việc. Nhiều chức danh lãnh đạo cấp phòng, cấp cơ sở hoặc các đơn vị sự nghiệp không nằm trong diện được cấp xe đưa đón mà chỉ được sử dụng xe phục vụ công tác chung theo quy chế nội bộ.  

Vi phạm kỷ luật và vi phạm hành chính có mối liên hệ như thế nào?

Mối quan hệ giữa vi phạm kỷ luật và vi phạm hành chính là mối quan hệ giao thoa và bổ sung. Hành vi sử dụng xe công vào việc riêng có thể đồng thời cấu thành cả hai loại vi phạm. Xử phạt hành chính (theo Nghị định số 63/2019/NĐ-CP) tập trung vào trách nhiệm vật chất (phạt tiền 5-10 triệu VND đối với cá nhân). Trong khi đó, xử lý kỷ luật (theo Nghị định 71/2023/NĐ-CP) tập trung vào trách nhiệm chức vụ và đạo đức công vụ. Việc cán bộ bị phạt hành chính là một căn cứ để cơ quan xem xét áp dụng hình thức kỷ luật nặng hơn (ví dụ: Cảnh cáo, giáng chức).  

Có những loại xe công nào khác ngoài ô tô mà cán bộ có thể sử dụng?

Phạm vi tài sản công rất rộng, bao gồm ô tô, trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp, máy móc, và thiết bị khác. Nghị định số 63/2019/NĐ-CP cũng quy định xử phạt vi phạm hành chính đối với việc sử dụng các tài sản này sai mục đích: sử dụng trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp không đúng mục đích (phạt 10.000.000 VND đến 20.000.000 VND đối với tổ chức) ; sử dụng máy móc, thiết bị khác sai mục đích (mức phạt tiền tùy thuộc vào nguyên giá tài sản theo sổ kế toán, từ 1.000.000 VND đến 10.000.000 VND).  

Chi phí sử dụng xe công được tính như thế nào?

Trong trường hợp cán bộ phải bồi thường thiệt hại (trách nhiệm dân sự), chi phí sử dụng xe công cá nhân được tính toán dựa trên thiệt hại vật chất thực tế gây ra, bao gồm chi phí trực tiếp (nhiên liệu, bảo dưỡng) và chi phí gián tiếp (khấu hao tài sản). Các phương pháp tính khấu hao có thể áp dụng bao gồm khấu hao theo thời gian sử dụng, khấu hao theo quãng đường đi, hoặc khấu hao theo công suất động cơ.  

4. Kết luận 

Pháp luật Việt Nam đã xây dựng một khuôn khổ pháp lý đa chiều và nghiêm ngặt để xử lý hành vi cán bộ sử dụng xe công vụ vào việc riêng, bao gồm bốn cấp độ trách nhiệm pháp lý độc lập nhưng bổ sung lẫn nhau: kỷ luật (Nghị định 71/2023/NĐ-CP)) nhằm duy trì đạo đức công vụ; hành chính (Nghị định số 63/2019/NĐ-CP) nhằm xử phạt vật chất đối với hành vi sử dụng sai mục đích; hình sự (Điều 177 bộ luật hình sự) trong trường hợp có yếu tố vụ lợi và gây thiệt hại lớn; và dân sự (Điều 584 bộ luật dân sự) nhằm bồi thường thiệt hại thực tế gây ra cho tài sản nhà nước. Việc xử lý nghiêm minh các vi phạm này không chỉ phụ thuộc vào mức độ phạt tiền hay khung hình phạt, mà còn dựa trên sự thực thi đồng bộ các chế tài, đặc biệt là chế tài kỷ luật nghiêm khắc (cách chức, buộc thôi việc) để răn đe và củng cố niềm tin của công chúng vào tính liêm chính của bộ máy nhà nước. Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện các hướng dẫn về phương pháp tính toán chi phí khấu hao và giá trị sử dụng tài sản công bị thất thoát để đảm bảo tính công bằng, minh bạch trong quá trình thu hồi tài sản công, đồng thời tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan trong việc kiểm soát tiêu chuẩn và định mức sử dụng xe công ngay từ đầu.

Trường hợp trong nội dung tư vấn có điều gì gây nhầm lẫn, chưa rõ ràng hoặc thông tin nêu trong nội dung tư vấn khiến quý khách chưa hiểu hết vấn đề hoặc/ và có sự vướng ngại, thắc mắc, chúng tôi rất mong nhận được ý kiến phản hồi của quý khách hàng. Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài gọi số: 1900.6162 hoặc liên hệ văn phòng để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.