Mục lục bài viết

Áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra là một trong những cơ chế đặc thù và nhân đạo nhất của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, sửa đổi bổ sung nă 2021 và 2025. Đây là biện pháp tư pháp nhằm xử lý những trường hợp người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng rơi vào tình trạng rối loạn tâm thần, mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi của mình. Trong bối cảnh đấu tranh phòng, chống tội phạm, biện pháp này thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa yêu cầu bảo vệ trật tự xã hội và nguyên tắc bảo đảm quyền con người, tránh việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những chủ thể không còn hoặc chưa có khả năng chịu trách nhiệm về hành vi của họ. Việc áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra vì thế đòi hỏi sự thận trọng, khách quan và tuân thủ chặt chẽ trình tự pháp luật, nhằm bảo đảm cả tính đúng đắn của quá trình tố tụng lẫn quyền lợi của người bị áp dụng biện pháp.

1.  Khái niệm, bản chất và mục đích nhân đạo của biện pháp tư pháp biện pháp bắt buộc chữa bệnh 

Biện pháp bắt buộc chữa bệnh là một biện pháp tư pháp quan trọng, được quy định trong Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 và chi tiết hóa trong Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2015. Về bản chất, biện pháp bắt buộc chữa bệnh không phải là hình phạt hay chế tài hình sự, mà là một biện pháp mang tính cưỡng chế của nhà nước nhằm giải quyết tình trạng sức khỏe tâm thần của người có hành vi nguy hiểm cho xã hội, nhưng không đủ năng lực chịu trách nhiệm hình sự (TNHS).

Mục đích của biện pháp bắt buộc chữa bệnh được xác định trên hai khía cạnh song song. Thứ nhất là mục đích phòng ngừa rủi ro xã hội, nhằm ngăn chặn khả năng người mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác gây rối loạn hoạt động tâm thần tiếp tục gây thiệt hại cho trật tự, an toàn xã hội.Thứ hai, biện pháp này chứa đựng nội dung nhân đạo cao cả, thay vì truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc áp dụng hình phạt, người thực hiện hành vi nguy hiểm được đưa vào một cơ sở điều trị chuyên khoa để chữa bệnh. Việc áp dụng biện pháp này được quyết định bởi các cơ quan tiến hành tố tụng tùy theo từng giai đoạn.Tính nhân đạo còn thể hiện ở sự linh hoạt trong thi hành: trong trường hợp không cần thiết phải đưa vào cơ sở điều trị chuyên khoa, người đó có thể được giao cho gia đình hoặc người giám hộ trông nom dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Sự hiện diện của biện pháp cưỡng chế này thay vì hình phạt đòi hỏi các cơ quan tố tụng phải tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc tố tụng để tránh việc lạm dụng hoặc lợi dụng để trốn tránh trách nhiệm hình sự. Nếu việc xác định năng lực TNHS không được kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt thông qua kết luận giám định pháp y, mục đích nhân đạo có thể bị lợi dụng, đe dọa đến công bằng tư pháp.

2. Điều kiện áp dụng và phân loại đối tượng áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra

2.1. Phân loại hai nhóm đối tượng theo khả năng trách nhiệm hình sự

Điều 49 BLHS 2015 và Điều 447 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 (BLTTHS 2015) xác định hai nhóm đối tượng chính cần áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh, với hậu quả pháp lý và quyết định tố tụng hoàn toàn khác nhau trong giai đoạn điều tra:

*Trường hợp 1: Mất năng lực trách nhiệm hình sự tại thời điểm thực hiện hành vi

Trường hợp này áp dụng đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình.

Điều kiện áp dụng: Yêu cầu phải chứng minh tại thời điểm thực hiện hành vi nguy hiểm, người đó đã mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi.

Hậu quả pháp lý: Người này không có lỗi theo luật hình sự, do đó không phải chịu trách nhiệm hình sự. Biện pháp bắt buộc chữa bệnh là biện pháp tư pháp duy nhất được áp dụng. Sau khi Viện kiểm sát ra quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh, Cơ quan điều tra (CQĐT) phải ra quyết định Đình chỉ điều tra đối với bị can. Mặc dù được đình chỉ điều tra (không bị truy cứu TNHS), biện pháp bắt buộc chữa bệnh vẫn mang tính bắt buộc, thể hiện yếu tố bảo vệ an toàn xã hội thông qua việc cưỡng chế điều trị.

*Trường hợp 2: Mắc bệnh sau khi thực hiện hành vi (có thể chịu TNHS)

Trường hợp này áp dụng đối với người phạm tội trong khi có năng lực trách nhiệm hình sự, nhưng trước khi bị kết án đã mắc bệnh tới mức mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình.

  • Điều kiện áp dụng: Người phạm tội có đủ năng lực TNHS và có khả năng điều khiển hành vi khi phạm tội. Bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức/điều khiển hành vi phát sinh sau khi gây án, nhưng trước khi bị kết án.
  • Hậu quả pháp lý: Người này bắt buộc phải chữa bệnh để khôi phục khả năng nhận thức, và có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về tội do mình gây ra sau khi khỏi bệnh.
  • Xử lý tố tụng: Để bảo lưu khả năng truy cứu TNHS sau khi người đó hồi phục, CQĐT phải ra quyết định Tạm đình chỉ điều tra đối với bị can sau khi Viện kiểm sát ra quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh.

2.2. Trách nhiệm của cơ quan điều tra (CQĐT) về chứng minh vụ án 

Trong giai đoạn điều tra, ngay cả khi có căn cứ nghi ngờ rằng người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội không có năng lực trách nhiệm hình sự, cơ quan điều tra vẫn phải tiến hành xác minh toàn diện để làm rõ các nội dung theo quy định tại Điều 448 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015. Việc này không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị nghi ngờ mà còn là cơ sở pháp lý để xác định các yếu tố cấu thành tội phạm, ngoại trừ yếu tố lỗi.

Cơ quan điều tra cần làm rõ nhiều khía cạnh cụ thể. Trước hết, phải xác định chính xác hành vi nguy hiểm đã xảy ra, bao gồm thời gian, địa điểm và các tình tiết liên quan, nhằm đảm bảo việc truy cứu được thực hiện đúng người, đúng hành vi. Tiếp theo, phải xác minh tình trạng tâm thần và mức độ bệnh lý của người thực hiện hành vi, xác định họ có mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi hay không. Việc đánh giá này vừa là căn cứ để phân loại trường hợp theo quy định pháp luật (đình chỉ điều tra hoặc tạm đình chỉ điều tra), vừa là cơ sở để viện kiểm sát xem xét và ra quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh khi cần thiết.

Đồng thời, để bảo đảm quyền lợi pháp lý của người không có khả năng tự vệ, cơ quan điều tra phải bảo đảm có sự tham gia của người bào chữa ngay từ khi xác định người có hành vi nguy hiểm mắc bệnh tâm thần. Sự tham gia này vừa giúp bảo vệ quyền lợi của người nghi ngờ vừa góp phần tăng tính minh bạch, khách quan và hợp pháp của quá trình điều tra. Như vậy, việc điều tra trong trường hợp này không chỉ phục vụ mục tiêu xử lý hình sự mà còn thể hiện nguyên tắc nhân đạo và tôn trọng quyền con người trong tố tụng hình sự.

3. Thẩm quyền và quy trình thủ tục áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra

3.1. Thẩm quyền quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra

Thẩm quyền quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra được quy định rõ ràng tại Khoản 2 Điều 447 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, theo đó Viện kiểm sát có quyền xem xét và ra quyết định áp dụng biện pháp này đối với người nghi ngờ mắc bệnh tâm thần hoặc không có năng lực trách nhiệm hình sự. Quy định này phản ánh cơ cấu tổ chức tố tụng có tính hợp lý và logic, bởi Viện kiểm sát là cơ quan chịu trách nhiệm kiểm sát hoạt động tư pháp ngay từ đầu quá trình điều tra, nắm giữ hồ sơ vụ án, cũng như các tình tiết và chứng cứ quan trọng liên quan đến hành vi nguy hiểm cho xã hội.

Hơn nữa, việc áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh luôn gắn liền với quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ điều tra vụ án hoặc đối với bị can. Vì Viện kiểm sát là cơ quan có thẩm quyền phê chuẩn hoặc ra quyết định đình chỉ tố tụng, việc giao cho VKS quyền quyết định biện pháp bắt buộc chữa  đảm bảo tính liền mạch, thống nhất và hợp pháp trong toàn bộ quá trình tố tụng. Cơ chế này vừa bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị áp dụng biện pháp bắt buộc, vừa đảm bảo rằng quá trình điều tra và truy tố được tiến hành một cách khách quan, minh bạch, đúng pháp luật, hạn chế rủi ro xung đột về thẩm quyền giữa các cơ quan tố tụng.

3.2. Quy trình thủ tục áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra 

Điều 449 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) đã thiết lập một cơ chế thủ tục rõ ràng và chặt chẽ đối với việc áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra, áp dụng cho người đã được khởi tố với tư cách bị can. Việc xác định tư cách bị can là điểm mốc quan trọng bởi từ thời điểm này, người đó chính thức bị đặt trong vị thế chịu sự điều chỉnh của tố tụng hình sự và do đó mọi biện pháp tác động đến quyền con người, đặc biệt là biện pháp cưỡng chế mang tính điều trị bắt buộc, đều phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình pháp lý. Trình tự này bao gồm bốn bước chính:

Bước 1: Trưng cầu giám định và xử lý kết quả (CQĐT)

Trong giai đoạn điều tra, khi có nghi ngờ người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mắc bệnh tâm thần, CQĐT đang thụ lý giải quyết vụ án phải tiến hành trưng cầu giám định pháp y tâm thần.Căn cứ theo kết quả giám định, nếu Hội đồng giám định pháp y tâm thần kết luận bị can mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, CQĐT sẽ chuyển sang bước đề nghị áp dụng.

Bước 2: Đề nghị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh (CQĐT gửi VKS có thẩm quyền)

CQĐT gửi văn bản đề nghị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh cùng kết luận giám định pháp y tâm thần cho Viện kiểm sát có thẩm quyền để xem xét, quyết định. Đây là giai đoạn Cơ quan điều tra hoàn tất các thủ tục điều tra cần thiết và chuyển hồ sơ về tình trạng sức khỏe của bị can cho cơ quan có thẩm quyền quyết định biện pháp tư pháp.

Bước 3: Quyết định của viện kiểm sát (VKS có thẩm quyền )

Viện kiểm sát có thẩm quyền có trách nhiệm xem xét đề nghị của CQĐT và kết luận giám định. VKS phải ra quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh đối với bị can hoặc yêu cầu CQĐT trưng cầu giám định bổ sung/giám định lại nếu thấy chưa đủ căn cứ để quyết định. Quyết định này phải được thực hiện trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày nhận được văn bản đề nghị và kết luận giám định. Việc luật định thời hạn 03 ngày cho thấy tính cấp bách trong thủ tục tố tụng, nhằm giải quyết kịp thời tình trạng bệnh lý của bị can, đảm bảo quyền lợi của họ và ngăn chặn nguy cơ xã hội, đặc biệt trong trường hợp bị can đang bị áp dụng biện pháp ngăn chặn như tạm giam.

Bước 4: Xử lý tố tụng bắt buộc (CQĐT)

Sau khi Viện kiểm sát ban hành quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh, Cơ quan điều tra có trách nhiệm thực hiện bước xử lý tố tụng tiếp theo là ra quyết định tạm đình chỉ hoặc đình chỉ điều tra đối với bị can. Đây không phải là thủ tục mang tính hình thức, mà là hệ quả tất yếu của việc áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh – một biện pháp tư pháp chỉ được áp dụng khi bị can không còn khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi của mình.

Việc tạm đình chỉ hay đình chỉ điều tra được xác định dựa trên bản chất pháp lý của hành vi và tình trạng tâm thần của bị can. Nếu kết luận giám định cho thấy người thực hiện hành vi thuộc trường hợp không có năng lực trách nhiệm hình sự ngay tại thời điểm thực hiện hành vi, Cơ quan điều tra phải đình chỉ điều tra vì không còn căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự. Ngược lại, nếu người đó có năng lực trách nhiệm hình sự khi thực hiện hành vi nhưng mất khả năng nhận thức ở giai đoạn điều tra, Cơ quan điều tra phải tạm đình chỉ điều tra cho đến khi tình trạng sức khỏe được phục hồi. Cách xử lý phân tách như vậy bảo đảm sự chính xác trong xác định trách nhiệm pháp lý, đồng thời tôn trọng quyền con người của bị can.

Quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh của Viện kiểm sát chính là yếu tố kích hoạt việc ngừng tiến hành các hoạt động tố tụng đối với bị can. Từ thời điểm đó, mục tiêu trọng tâm không còn là điều tra, truy cứu mà là điều trị, ổn định tình trạng tâm thần của người đó. Đây cũng là biểu hiện của nguyên tắc nhân đạo trong tố tụng hình sự: không tiếp tục ép buộc một người đang mất năng lực hành vi phải tham gia vào quá trình tố tụng vốn đòi hỏi khả năng nhận thức đầy đủ.

Kết luận 

Biện pháp bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra không chỉ là công cụ pháp lý để xử lý những trường hợp đặc biệt trong tố tụng hình sự, mà còn là biểu hiện rõ nét của tinh thần nhân đạo và thượng tôn pháp luật. Thông qua cơ chế giám định bắt buộc, thẩm quyền quyết định chặt chẽ và quy trình tố tụng minh bạch, pháp luật bảo đảm rằng mọi hạn chế quyền con người đều chỉ được áp dụng khi thực sự cần thiết và có căn cứ khoa học, y học rõ ràng. Đồng thời, việc đình chỉ hoặc tạm đình chỉ điều tra sau khi áp dụng biện pháp này phản ánh sự tôn trọng tuyệt đối đối với năng lực nhận thức của con người trong quá trình chịu trách nhiệm hình sự. Chính sự kết hợp giữa tính khoa học, tính pháp lý và tính nhân đạo đã tạo nên một cơ chế xử lý vừa nghiêm minh, vừa nhân văn, góp phần củng cố niềm tin của xã hội vào công lý và hệ thống tư pháp Việt Nam.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.