Trong lịch sử phát triển của hệ thống tư pháp hình sự, quan điểm về mục đích của hình phạt tù đã trải qua những thay đổi căn bản. Từ chỗ chỉ tập trung vào sự trừng phạt, cô lập người phạm tội khỏi đời sống xã hội, hệ thống pháp luật hiện đại, trong đó có Việt Nam, đã chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình công lý phục hồi và tái hòa nhập. Tại trung tâm của sự chuyển dịch này là Chế độ học tập và học nghề – công cụ cốt lõi để chuyển đổi nhận thức và trang bị năng lực sinh tồn cho phạm nhân.
Cơ chế pháp lý và thực tiễn thi hành chế độ học tập, học nghề đối với phạm nhân tại Việt Nam. Phân tích được xây dựng dựa trên nền tảng pháp lý cao nhất là Điều 31 Luật Thi hành án hình sự năm 2019 và các quy định hướng dẫn chi tiết mới nhất tại Nghị định số 118/2024/NĐ-CP ngày 30/09/2024 của Chính phủ (có hiệu lực thi hành từ ngày 15/11/2024).
1. Chế độ học tập, học nghề của phạm nhân
Điều 31 Luật Thi hành án hình sự năm 2019 quy định một chế độ giáo dục toàn diện và bắt buộc nhằm nâng cao hiểu biết pháp luật, trình độ văn hóa, và trang bị nghề nghiệp cho phạm nhân, qua đó phục vụ mục đích giáo dục cải tạo và tạo điều kiện tái hòa nhập cộng đồng thành công sau khi chấp hành án. Mục tiêu của chế độ này là phát triển nhân cách và kỹ năng cho phạm nhân thông qua ba trụ cột chính, thể hiện tính nhân đạo và mục đích cải tạo của việc thi hành án:
- Giáo dục tư tưởng và pháp luật: Bao gồm phổ biến pháp luật và giáo dục công dân, nhằm thay đổi nhận thức, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật và đạo đức xã hội.
- Giáo dục văn hóa: xóa mù chữ là nội dung mang tính bắt buộc đối với phạm nhân chưa biết chữ, đảm bảo quyền cơ bản và khả năng tiếp thu các kiến thức khác. Phạm nhân người nước ngoài được khuyến khích học tiếng Việt để tạo điều kiện hòa nhập và giao tiếp tốt hơn trong môi trường trại giam.
- Học nghề: Là hoạt động cốt lõi, nhằm trang bị kỹ năng lao động cần thiết, là nền tảng quan trọng giúp phạm nhân mưu sinh hợp pháp và ổn định cuộc sống sau khi mãn hạn tù.
Thời gian học tập được quy định cụ thể là 01 ngày trong tuần (trừ các ngày nghỉ), thể hiện sự cân đối giữa các hoạt động cải tạo khác như lao động và sinh hoạt.
Việc tổ chức dạy học cho phạm nhân được quy định một cách chặt chẽ và phân cấp, nhằm đảm bảo tính khả thi và phù hợp với điều kiện thực tế của từng đơn vị thi hành án. Cụ thể, Trại giam và Trại tạm giam là các đơn vị chủ lực, trực tiếp tổ chức các chương trình dạy học. Hoạt động này được xây dựng dựa trên sự cân nhắc kỹ lưỡng về yêu cầu quản lý, giáo dục cải tạo và thời hạn chấp hành án của từng phạm nhân, qua đó thể hiện tính tùy chỉnh và linh hoạt của chương trình giáo dục.
Bên cạnh đó, Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện cũng được giao trách nhiệm tổ chức dạy học, nhưng việc thực hiện sẽ căn cứ vào điều kiện thực tế sẵn có. Sự phân cấp này có vai trò quan trọng trong việc mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục cho phạm nhân ở nhiều cấp độ thi hành án khác nhau.
Cuối cùng, để thống nhất về chất lượng và định hướng giáo dục trên phạm vi toàn quốc, Chính phủ giữ vai trò quản lý nhà nước, chịu trách nhiệm quy định chi tiết về chương trình và nội dung học tập, học nghề, thể hiện sự định hướng rõ ràng trong công tác nhân đạo và cải tạo phạm nhân.
Ngoài ra để chi tiết hơn về chế độ học nghề. học tập của phạm nhân Nghị định 118/2024/NĐ-CP (ban hành ngày 30/9/2024) của Chính phủ được ban hành để quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Thi hành án hình sự 2019, trong đó có Điều 31 về Chế độ học tập, học nghề của phạm nhân. Điều 31 nêu lên nguyên tắc và mục tiêu (phạm nhân được học tập, học nghề, xóa mù chữ), còn Nghị định 118/2024/NĐ-CP là văn bản hướng dẫn chi tiết, cụ thể hóa việc tổ chức các chương trình học tập, học nghề này, biến các quy định của luật thành các quy tắc và quy trình có thể áp dụng được trong thực tế tại các cơ sở giam giữ.
2. Tổng quan về chương trình học tập của phạm nhân
Điều 12 Nghị định 118/2024/NĐ-CP quy định chi tiết chương trình, nội dung học tập của phạm nhân được tổ chức theo ba giai đoạn liên tục và chuyên biệt, nhằm trang bị kiến thức pháp luật, kỹ năng sống và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng.
Giai đoạn giáo dục đầu vào: Đây là giai đoạn bắt buộc được tổ chức ngay sau khi phạm nhân mới đến cơ sở giam giữ, kéo dài từ 04 đến 06 ngày. Nội dung học tập cốt lõi tập trung vào các quy định nội bộ và sinh hoạt cơ bản. Phạm nhân được học về Quyền và nghĩa vụ, Nội quy cơ sở giam giữ, các chế độ sinh hoạt (ăn, mặc, ở, y tế, lao động), quy định về xếp loại, khen thưởng, xử lý vi phạm, và một số giá trị đạo đức, kỹ năng sống. Việc học được tổ chức thành lớp (tối thiểu 05 phạm nhân), và kết thúc bằng việc viết bản thu hoạch để kiểm tra kết quả trước khi phạm nhân được biên chế về các đội (tổ) lao động.
Giai đoạn đang chấp hành án: Đây là giai đoạn học tập kéo dài, mở rộng kiến thức pháp luật và công dân, hoàn thành trong thời gian không quá 06 tháng, với lịch học là 02 buổi/tuần (mỗi buổi 04 giờ). Nội dung cốt lõi mở rộng từ nội quy sang Hiến pháp, chính sách hình sự, các luật liên quan trực tiếp đến đời sống dân sự và tư pháp (Bộ luật Hình sự, Tố tụng Hình sự, Dân sự, Lao động, Đặc xá, v.v.), và tiếp tục giáo dục về đạo đức, kỹ năng sống. Đặc biệt, phạm nhân dưới 18 tuổi được học thêm các luật liên quan đến lứa tuổi và giới tính (Luật Trẻ em, Luật Thanh niên, Luật Hôn nhân và gia đình). Đối với phạm nhân còn dưới 6 tháng chấp hành án, việc học được bố trí linh hoạt kết hợp tự đọc tài liệu.
Giai đoạn chuẩn bị chấp hành xong án: Giai đoạn này được tổ chức trước khi phạm nhân được phóng thích (bao gồm cả trường hợp được đặc xá, tha tù trước thời hạn), kéo dài từ 05 đến 07 ngày. Nội dung tập trung vào trang bị kiến thức để tái hòa nhập cộng đồng. Phạm nhân được phổ biến các chính sách, quy định về tái hòa nhập cộng đồng, các luật cần thiết cho cuộc sống dân sự (Luật Cư trú, Luật Căn cước công dân, Luật Giao thông, Xử lý vi phạm hành chính), quy định về xóa án tích, và các biện pháp phòng, chống tội phạm, tệ nạn xã hội.
3. Chế độ học văn hóa
Chế độ học tập văn hóa của phạm nhân được quy định cụ thể tại Điều 13 Nghị định 118/2024/NĐ-CP, nhằm đặt nền móng tri thức tối thiểu, biến thời gian chấp hành án không trở thành "khoảng chết" trong quá trình phát triển của người chấp hành án.
Pháp luật hiện hành quy định chế độ học xóa mù chữ là bắt buộc đối với phạm nhân chưa biết chữ hoặc tái mù chữ, các cơ sở giam giữ có trách nhiệm tổ chức các lớp học này. Đặc biệt, đối với phạm nhân dưới 18 tuổi, quy định mang tính nhân văn sâu sắc hơn:
- Bắt buộc phổ cập tiểu học: Nếu chưa học xong chương trình tiểu học, trại giam phải tổ chức dạy và thực hiện phổ cập giáo dục tiểu học bắt buộc.
- Giáo dục tiếp nối (THCS): Nếu đã hoàn thành tiểu học nhưng chưa xong Trung học cơ sở (THCS), căn cứ vào hồ sơ học bạ, trại giam tổ chức dạy chương trình giáo dục thường xuyên cấp THCS phù hợp với điều kiện thực tế của cơ sở.
Điều 31 Luật Thi hành án hình sự quy định phạm nhân được bố trí 01 ngày trong tuần để học tập. Điều 13 Nghị định 118/2024/NĐ-CP cụ thể hóa thời lượng này:
- Thời gian học văn hóa của phạm nhân là tối thiểu 02 buổi/tuần, mỗi buổi 04 giờ.
- Thời gian này do Thủ trưởng cơ sở giam giữ quyết định, trừ các ngày Chủ nhật, lễ, Tết.
Quy định này (tương đương tối thiểu 1 ngày làm việc) đảm bảo sự linh hoạt trong việc bố trí lịch học xen kẽ với lịch lao động, đồng thời vẫn đảm bảo đủ thời lượng tiếp thu kiến thức cho phạm nhân.
Nghị định 118/2024/NĐ-CP (Điều 13, 14) duy trì và làm rõ cơ chế đa dạng hóa nguồn lực giáo viên nhằm đảm bảo chất lượng công tác giảng dạy văn hóa và xóa mù chữ cho phạm nhân trong các cơ sở giam giữ. Cơ chế này được xây dựng dựa trên sự phối hợp của ba nguồn lực chính Lực lượng Cán bộ chiến sĩ thuộc trại giam được xác định là lực lượng nòng cốt và chủ lực trong công tác giảng dạy, đặc biệt là dạy xóa mù chữ.
Các đơn vị Sở/Phòng Giáo dục và Đào tạo tại địa phương có trách nhiệm phối hợp cử giáo viên đến trực tiếp giảng dạy chương trình văn hóa, đồng thời tổ chức các kỳ thi và cấp bằng cho phạm nhân khi họ hoàn thành chương trình học. Các phạm nhân có trình độ học vấn và ý thức cải tạo tốt có thể được xem xét bố trí để hỗ trợ cán bộ trong việc dạy xóa mù chữ. Tuy nhiên, quy định cũng đặc biệt lưu ý không sử dụng những phạm nhân phạm các tội nghiêm trọng (như xâm phạm an ninh quốc gia, ma túy, côn đồ, v.v.) cho vị trí hỗ trợ giảng dạy này.
Về chế độ bồi dưỡng, Điều 14 Nghị định 118/2024/NĐ-CP quy định rõ: Giáo viên, cán bộ dạy văn hóa, giáo dục công dân cho phạm nhân được hưởng chế độ bồi dưỡng đặc thù với mức chi bồi dưỡng một buổi (04 giờ) bằng 0,25 mức lương cơ sở. Đây là quy định cụ thể hóa sự quan tâm của Nhà nước đối với đội ngũ làm công tác giáo dục trong môi trường đặc biệt.
Đối với phạm nhân là người nước ngoài hoặc người dân tộc thiểu số chưa biết tiếng Việt, pháp luật khuyến khích họ tự nghiên cứu, học tập tiếng Việt. Đồng thời, cơ sở giam giữ có trách nhiệm tổ chức dạy nói tiếng Việt cho phạm nhân không nói được tiếng phổ thông để giúp họ có thể hòa nhập, hiểu và chấp hành đúng nội quy.
4. Chế độ đào tạo nghề
Chế độ học nghề được quy định chi tiết tại Điều 15 Nghị định 118/2024/NĐ-CP, khẳng định vai trò trụ cột của việc trang bị kỹ năng nghề nghiệp, hướng đến mục tiêu tái hòa nhập cộng đồng bền vững cho phạm nhân. Do nguồn lực đào tạo nghề trong các cơ sở giam giữ là hữu hạn, pháp luật thiết lập cơ chế ưu tiên rõ ràng theo Khoản 2 Điều 15. Các nhóm đối tượng sau được ưu tiên bố trí học nghề:
- Phạm nhân dưới 18 tuổi.
- Phạm nhân trong độ tuổi thanh niên (đến 30 tuổi) chưa có nghề nghiệp.
- Phạm nhân có mức án dưới 05 năm và đang chuẩn bị chấp hành xong án phạt tù.
Nguyên tắc "Mỗi phạm nhân chỉ được học 01 nghề" tiếp tục được áp dụng nhằm đảm bảo tính chuyên sâu trong đào tạo và phân bổ nguồn lực một cách công bằng, hiệu quả.
Hợp tác đào tạo: Các cơ quan quản lý thi hành án hình sự (Bộ Công an, Bộ Quốc phòng) căn cứ điều kiện thực tế và nhu cầu của thị trường lao động để quy định các ngành nghề đào tạo. Trại giam không hoạt động đơn độc mà phải phối hợp với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp bên ngoài để tổ chức đào tạo, đảm bảo chất lượng.
Chứng chỉ nghề: Sau khi hoàn thành khóa học, phạm nhân được cấp chứng chỉ nghề theo đúng quy định của pháp luật về giáo dục nghề nghiệp. Chứng chỉ này có vai trò cực kỳ quan trọng, là bằng chứng pháp lý chứng minh năng lực, giúp họ tìm kiếm việc làm thuận lợi khi trở về xã hội.
Một điểm quan trọng được nhấn mạnh trong Nghị định 118/2024/NĐ-CP (Điều 10) là chế độ bảo hộ lao động. Phạm nhân tham gia lao động, học nghề được trang bị đầy đủ để đảm bảo an toàn vệ sinh lao động trong quá trình thực hành. Cụ thể, mỗi năm, phạm nhân được phát 02 bộ quần áo bảo hộ lao động và các dụng cụ bảo hộ cần thiết khác.
5. Các điều kiện đảm bảo và chế độ hỗ trợ
Nghị định 118/2024/NĐ-CP đã quy định chi tiết chế độ ăn uống, đảm bảo điều kiện vật chất và sức khỏe cho phạm nhân, đồng thời liên kết chặt chẽ kết quả học tập với việc xếp loại chấp hành án, tạo động lực thi đua cải tạo.
Chế độ dinh dưỡng cơ bản (Điều 7): Nhà nước đảm bảo định lượng ăn hàng tháng của phạm nhân ở mức cơ bản để duy trì sức khỏe, bao gồm các tiêu chuẩn cụ thể như 17 kg Gạo tẻ, 15 kg Rau xanh, 01 kg Thịt lợn, 01 kg Cá, cùng với các nhu yếu phẩm khác như đường (0,5 kg), nước mắm (0,75 lít), dầu ăn (0,2 lít), v.v. Đặc biệt, đối với phạm nhân lao động, học nghề thuộc danh mục nặng nhọc, độc hại, họ được ăn thêm, nhưng tổng mức ăn tối đa không quá 02 lần tiêu chuẩn ngày thường. Sự đảm bảo dinh dưỡng này là nền tảng thể chất bắt buộc cho mọi hoạt động giáo dục cải tạo.
Mối liên hệ giữa học tập và xếp loại chấp hành án (Điều 18): Nghị định 118/2024/NĐ-CP điều chỉnh quy định về xếp loại chấp hành án, gắn chặt kết quả học tập với thi đua. Việc xếp loại được thực hiện theo chu kỳ xếp loại tuần (từ thứ Bảy tuần trước đến thứ Sáu tuần sau) và xếp loại tháng (từ ngày 01 đến ngày cuối tháng). Kết quả học tập văn hóa, học nghề được coi là tiêu chí cứng để đánh giá ý thức cải tạo của phạm nhân, từ đó tác động trực tiếp đến cơ hội được giảm án hoặc tha tù trước thời hạn có điều kiện. Điều này khuyến khích phạm nhân tích cực học tập, cải tạo để sớm được hưởng chính sách khoan hồng của Nhà nước.
Kết luận
Chế độ học nghề của phạm nhân là một quy định pháp luật quan trọng, góp phần hiện thực hóa mục tiêu cải tạo nhân đạo, giáo dục và tái hòa nhập xã hội cho người chấp hành án. Quy chế này bao gồm việc phân loại phạm nhân theo trình độ, năng lực, nhu cầu nghề nghiệp; tổ chức các khóa học, thực hành nghề nghiệp trong trại giam; phối hợp với các cơ sở giáo dục, đào tạo nghề bên ngoài và bảo đảm điều kiện vật chất, chế độ đãi ngộ phù hợp trong quá trình học nghề. Khi được thực hiện nghiêm túc và đầy đủ, chế độ học nghề không chỉ giúp phạm nhân rèn luyện kỹ năng, nâng cao năng lực lao động mà còn góp phần giảm thiểu nguy cơ tái phạm, tạo nền tảng vững chắc để họ ổn định cuộc sống sau khi trở về cộng đồng.
Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!
