Chế độ ăn, ở của phạm nhân quy định như thế nào?

Trong cấu trúc của hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam, giai đoạn thi hành án không chỉ đơn thuần là việc thực thi sự trừng phạt của Nhà nước đối với người phạm tội, mà còn là một quá trình cải tạo, giáo dục công phu nhằm phục hồi nhân phẩm và chuẩn bị hành trang cho sự tái hòa nhập cộng đồng. Tại trung tâm của quá trình này là việc bảo đảm các quyền cơ bản của con người, ngay cả khi họ đã bị tước đi quyền tự do đi lại. Một trong những trụ cột quan trọng nhất để duy trì sự ổn định, sức khỏe và tâm lý cho phạm nhân chính là chế độ ăn, ở và sinh hoạt hàng ngày. Đây là những nhu cầu sinh học và xã hội tối thiểu mà Nhà nước, với tư cách là chủ thể quản lý, có trách nhiệm bảo đảm một cách minh bạch và công bằng.

Chính sách thi hành án của Việt Nam đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ từ tư duy "quản lý trại giam" sang tư duy "bảo đảm quyền con người trong môi trường giam giữ". Điều này được thể hiện rõ nét qua việc Luật hóa các tiêu chuẩn sống. Nếu như trước đây, các quy định có thể còn nằm rải rác ở các văn bản dưới luật với mức độ công khai hạn chế, thì nay, Luật Thi hành án hình sự 2019 đã quy định cứng tại Điều 48, khẳng định chế độ ăn, ở là quyền được pháp luật bảo hộ, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và ngân sách nhà nước.

1. Chế độ ăn, ở đối với phạm nhân

Điều 48 Luật thi hành án hình sự 2019 quy định chi tiết về chế độ ăn và ở đối với phạm nhân, thể hiện tính nhân đạo của Nhà nước trong việc bảo đảm các nhu cầu sinh hoạt thiết yếu, phục vụ quá trình cải tạo và giữ gìn sức khỏe cho người chấp hành án.

Về chế độ ăn uống, phạm nhân được đảm bảo theo tiêu chuẩn định lượng về các loại thực phẩm cơ bản. Để phù hợp với điều kiện thực tế và mức độ lao động, các quy định về định lượng được điều chỉnh linh hoạt: Phạm nhân lao động nặng nhọc, độc hại được tăng khẩu phần ăn lên không quá 02 lần tiêu chuẩn ngày thường; trong ngày lễ, tết được ăn thêm nhưng không quá 05 lần tiêu chuẩn ngày thường. Chính phủ có trách nhiệm quy định cụ thể định mức ăn, có tính đến biến động giá cả và ngân sách, trong khi Giám thị các cấp có quyền hoán đổi định lượng để đảm bảo phạm nhân ăn hết tiêu chuẩn. Ngoài ra, phạm nhân được phép sử dụng quà hoặc tiền của mình để ăn thêm, nhưng bị giới hạn không quá 03 lần định lượng trong 01 tháng. Việc nấu ăn phải hợp vệ sinh do phạm nhân đảm nhiệm dưới sự giám sát, kiểm tra chặt chẽ của cơ quan quản lý, và bếp ăn phải được trang bị đầy đủ dụng cụ.

Về chế độ chỗ ở, phạm nhân chủ yếu được bố trí ở theo buồng giam tập thể, trừ các trường hợp bị giam riêng theo quy định đặc biệt. Chế độ này quy định chỗ nằm tối thiểu cho mỗi phạm nhân là 02 m², và tăng lên 03 m² đối với phạm nhân có con nhỏ ở cùng, thể hiện sự quan tâm đến điều kiện sinh hoạt cơ bản.

Tóm lại, Điều 48 thiết lập một chế độ sinh hoạt được kiểm soát, có tính linh hoạt theo lao động và điều kiện kinh tế, đồng thời đảm bảo tiêu chuẩn tối thiểu về dinh dưỡng và chỗ ở, hướng tới mục tiêu giữ gìn sức khỏe và phục vụ công tác cải tạo phạm nhân.

Ngoài ra  Mối liên hệ giữa Điều 48 của Luật Thi hành án hình sự 2019 về chế độ ăn, ở và Nghị định 118/2024/NĐ-CP là mối quan hệ giữa nguyên tắc khung của luật và quy định chi tiết, cụ thể hóa của Chính phủ. Cụ thể, Nghị định 118/2024/NĐ-CP có nhiệm vụ hướng dẫn thi hành chi tiết các quy định tại Điều 48, đặc biệt là việc cụ thể hóa định mức ăn và các tiêu chuẩn khác.

2. Quy định về chế độ ăn của phạm nhân

Chế độ dinh dưỡng là mối quan tâm hàng đầu và thường trực nhất của gia đình phạm nhân. Một chế độ ăn đảm bảo không chỉ giúp duy trì sức khỏe thể chất để lao động, cải tạo mà còn giảm thiểu các xung đột, căng thẳng tâm lý trong môi trường giam giữ. Nghị định 118/2024/NĐ-CP đã thiết lập một "hàng rào kỹ thuật" rất cụ thể về định lượng thực phẩm, ngăn chặn sự tùy tiện trong cấp phát và đảm bảo sự thống nhất trên toàn quốc.

Theo quy định tại Điều 7 Nghị định 118/2024/NĐ-CP, Nhà nước cam kết cấp phát cho mỗi phạm nhân một định lượng lương thực và thực phẩm cố định hàng tháng. Các con số này là định mức tối thiểu, nghĩa là các trại giam không được phép cấp thấp hơn, nhưng có thể hoán đổi để phù hợp thực tế.

Dưới đây là bảng phân tích chi tiết định lượng tiêu chuẩn cho một phạm nhân trong một tháng:

Quy định pháp luật không chỉ dừng lại ở số lượng. Điều 7 Nghị định 118/2024/NĐ-CP nhấn mạnh rằng lương thực, thực phẩm phải "bảo đảm chất lượng" và có "mức giá trung bình theo thời giá thị trường tại địa phương". Điều này có ý nghĩa pháp lý cực kỳ quan trọng trong việc chống tham nhũng và bớt xén khẩu phần ăn.

• Thứ nhất, "bảo đảm chất lượng" nghĩa là gạo không được mốc, thịt cá không được ôi thiu. Các cơ quan kiểm sát (Viện kiểm sát nhân dân) khi kiểm tra trại giam sẽ căn cứ vào tiêu chuẩn này để giám sát kho lương thực.
• Thứ hai, "theo thời giá thị trường tại địa phương" là cơ chế bảo vệ giá trị thực của bữa ăn trước lạm phát. Nếu giá thịt lợn tại địa phương tăng cao, ngân sách cấp cho trại giam phải được điều chỉnh tương ứng để mua đủ 01 kg thịt, chứ không phải cấp một số tiền cố định rồi mua được bao nhiêu thì mua. Đây là cơ chế tài chính linh hoạt nhằm bảo đảm quyền lợi thực tế cho phạm nhân.

3. Cơ chế hoán đổi linh hoạt trong thực tiễn

Một trong những đặc điểm tiến bộ của Luật Thi hành án hình sự 2019 là tính linh hoạt. Điều 48 Luật Thi hành án hình sự và các văn bản hướng dẫn cho phép Thủ trưởng cơ sở giam giữ (Giám thị) có quyền quyết định hoán đổi định lượng ăn.

Cơ chế này hoạt động dựa trên nguyên tắc "thực tế" và "hết tiêu chuẩn".

Ví dụ thực tiễn: Tại một số trại giam ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, nguồn cá nước ngọt rất dồi dào và rẻ, trong khi thịt lợn có thể đắt hơn hoặc khan hiếm vào một số thời điểm. Giám thị có thể quyết định giảm một phần định lượng rau hoặc các phụ gia khác để tăng thêm lượng cá, miễn là tổng giá trị dinh dưỡng không giảm và phạm nhân ăn hết khẩu phần.

Ví dụ về sức khỏe: Đối với những phạm nhân ốm đau không ăn được cơm (gạo tẻ), trại giam có thể quy đổi lượng gạo đó thành cháo, phở, bún hoặc sữa để phù hợp với khả năng tiêu hóa của người bệnh. Quy định này đã chuyển dịch tư duy từ "cấp phát hành chính" sang "phục vụ nhu cầu sinh học".

Trong môi trường giam giữ, các ngày Lễ, Tết có tác động tâm lý rất mạnh mẽ. Để động viên tinh thần, khơi dậy khát vọng hoàn lương và thể hiện tính nhân văn, Nhà nước quy định chế độ ăn "đột biến" trong những ngày này.

Phạm nhân được ăn thêm vào các ngày Lễ, Tết theo quy định của pháp luật (Tết Nguyên đán, Tết Dương lịch, Giỗ tổ Hùng Vương, 30/4, 1/5, 2/9). Mức ăn trong những ngày này được tăng lên tối đa 05 lần tiêu chuẩn ăn ngày thường.

Ý nghĩa của con số "Gấp 5 lần": Nếu ngày thường tiêu chuẩn tiền ăn khoảng 20.000 - 30.000 VNĐ/ngày (ước tính theo thời giá), thì ngày Tết phạm nhân có thể được hưởng suất ăn trị giá lên tới 100.000 - 150.000 VNĐ/ngày. Điều này cho phép bếp ăn trại giam chế biến các món ăn truyền thống như bánh chưng, giò lụa, thịt gà, dưa hành... giúp không khí trong trại bớt ảm đạm, phạm nhân cảm thấy được xã hội quan tâm, không bị bỏ rơi.

Ngoài chế độ Nhà nước cấp, pháp luật cho phép phạm nhân sử dụng tiền và quà của gia đình để ăn thêm. Tuy nhiên, để đảm bảo an ninh, tránh việc sử dụng tiền mặt làm phương tiện hối lộ hoặc đánh bạc trong trại, mọi giao dịch phải được thực hiện qua hệ thống Lưu ký (sổ sách kế toán của trại) và mua hàng tại Căng-tin (Canteen).

Quy định giới hạn: Phạm nhân được ăn thêm nhưng không quá 03 lần định lượng ăn trong 01 tháng.

4. Quy định về chế độ ở và sinh hoạt

Không gian sống là yếu tố thứ hai ảnh hưởng trực tiếp đến quyền con người của phạm nhân. Môi trường giam giữ chật chội, thiếu vệ sinh là nguyên nhân chính dẫn đến lây lan dịch bệnh và xung đột giữa các phạm nhân. Luật Thi hành án hình sự 2019 đã đưa ra các chỉ số cứng về diện tích để giải quyết vấn đề này.

Theo khoản 4 Điều 48 Luật Thi hành án hình sự 2019, chỗ nằm tối thiểu của mỗi phạm nhân là 02 mét vuông (m²).

• So sánh và Ý nghĩa: Đây là diện tích sàn dành cho việc ngủ và sinh hoạt cá nhân trên bệ nằm, không bao gồm diện tích lối đi và công trình vệ sinh chung.
• Ưu tiên đặc biệt: Đối với phạm nhân nữ có con nhỏ ở cùng, diện tích tối thiểu được nâng lên 03 mét vuông (m²). Quy định này nhằm tạo không gian cho trẻ em vận động, bò, chơi đùa và để các vật dụng chăm sóc trẻ (nôi, chăn, tã), thể hiện sự nhân đạo đối với trẻ em vô tội phải theo mẹ vào trại.

Kết cấu buồng giam (Điều 6 Nghị định 118/2024/NĐ-CP):

Phạm nhân thường được bố trí ở trong buồng giam tập thể (trừ các trường hợp biệt giam hoặc cách ly y tế). Buồng giam phải đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật:

• Bệ nằm: Phải được xây dựng kiên cố (gạch, đá, bê tông), bề mặt láng xi măng hoặc lát gạch men. Thiết kế này giúp dễ dàng vệ sinh, cọ rửa, tránh ẩm mốc và ký sinh trùng trú ngụ.
• Vệ sinh và Ánh sáng: Buồng giam phải có công trình vệ sinh khép kín hoặc khu vực vệ sinh thuận tiện. Phải đảm bảo ánh sáng và độ thông thoáng, ấm về mùa đông, thoáng về mùa hè.

Ngoài ăn và ở, nhu cầu mặc cũng được Nhà nước đài thọ. Điều 8 Nghị định 118/2024/NĐ-CP quy định rất chi tiết danh mục cấp phát. Điều đáng chú ý là sự phân hóa theo giới tính và vùng miền khí hậu, cho thấy sự tỉ mỉ trong công tác lập pháp.

Pháp luật thừa nhận sự khác biệt về khí hậu giữa miền Bắc và miền Nam Việt Nam.

Phạm vi áp dụng: Trại giam từ Thành phố Đà Nẵng trở ra phía Bắc và các trại giam tại vùng có khí hậu lạnh (như vùng núi cao).

Cấp phát bổ sung:

• Áo ấm: 01 chiếc (áo bông hoặc áo trần bông). Không cấp hàng năm mà cấp theo niên hạn sử dụng (thường 3-5 năm/cái nhưng được bảo quản, cấp lại khi hỏng).
• Chăn bông: 01 chiếc (thay vì chăn chiên mỏng ở vùng nóng).
• Tất và Mũ len: Được cấp thêm để giữ ấm cơ thể khi nhiệt độ xuống thấp.

Sự phân biệt này không phải là bất bình đẳng, mà là sự "bất bình đẳng hợp lý" để đạt được sự công bằng về điều kiện sống thực tế. Một phạm nhân ở trại giam miền núi phía Bắc vào mùa đông cần nhiều quần áo hơn hẳn một phạm nhân ở miền Tây Nam Bộ để duy trì cùng một mức độ sức khỏe.

5. Chế độ đối với các nhóm đối tượng đặc biệt 

Tính ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa trong thi hành án hình sự được thể hiện rõ nhất qua cách đối xử với những nhóm người yếu thế trong trại giam: Phụ nữ mang thai, trẻ em theo mẹ và người ốm đau.

5.1. Phạm nhân nữ mang thai và nuôi con dưới 36 tháng tuổi

Đây là nhóm đối tượng cần nhu cầu dinh dưỡng cao để nuôi dưỡng sinh linh mới. Pháp luật quy định:

• Định lượng ăn gấp đôi: Tổng định lượng ăn bằng 02 lần tiêu chuẩn ăn ngày thường.
• Quyền hoán đổi y tế: Việc ăn gấp đôi không có nghĩa là phải ăn 34kg gạo/tháng (17kg x 2). Quy định cho phép hoán đổi theo chỉ định của y sĩ, bác sĩ. Số lượng gạo, rau thừa ra có thể quy đổi thành thịt, trứng, sữa, hoa quả để bổ sung vi chất cho thai phụ và bà mẹ cho con bú.

5.2. Trẻ em dưới 36 tháng tuổi ở cùng mẹ trong trại giam

Có lẽ không có quy định nào gây xúc động và mang tính nhân văn sâu sắc như quy định về trẻ em trong trại giam. Mặc dù mẹ là phạm nhân, nhưng đứa trẻ là công dân vô tội và phải được hưởng đầy đủ quyền trẻ em.

Chế độ ăn và Sữa: Trẻ em được hưởng chế độ ăn như trẻ em dưới 04 tuổi tại các cơ sở bảo trợ xã hội. Ngoài ra, mỗi tháng trẻ được cấp thêm sữa và đồ dùng sinh hoạt cần thiết (bỉm, tã, xà phòng...). Tổng trị giá các khoản cấp thêm này tương đương 20 kg gạo tẻ/trẻ em/tháng.

Bảo hiểm Y tế (BHYT): Trẻ được cấp thẻ BHYT miễn phí. Mọi chi phí khám chữa bệnh do ngân sách nhà nước chi trả.

Chăm sóc khi bệnh nặng: Trường hợp trẻ bị bệnh vượt quá khả năng điều trị của bệnh xá trại giam, trẻ sẽ được chuyển lên tuyến trên. Điểm đặc biệt là Thủ trưởng cơ sở giam giữ sẽ quyết định cho trích xuất người mẹ đi cùng để chăm sóc con. Đây là ngoại lệ hiếm hoi cho phép phạm nhân rời khỏi trại giam không phải vì mục đích điều tra hay xét xử, mà vì tình mẫu tử và quyền lợi của đứa trẻ.

Thuốc men thường xuyên: Ngoài BHYT, trẻ còn được cấp tiền thuốc chữa bệnh thông thường trị giá tương đương 03 kg gạo tẻ/tháng.

5.3. Chế độ chăm sóc y tế và ốm đau

Sức khỏe của phạm nhân là tài sản của quốc gia (nguồn lao động) và là đối tượng bảo vệ của pháp luật.

Khám sức khỏe định kỳ: Nghị định sửa đổi (và thực tiễn áp dụng theo hướng dẫn của Bộ Công an) quy định việc phối hợp với cơ sở y tế cấp huyện trở lên để khám sức khỏe định kỳ cho phạm nhân ít nhất 02 năm/lần.

Chế độ ăn khi ốm: Khi phạm nhân ốm đau, chế độ ăn do bác sĩ chỉ định. Định lượng có thể tăng thêm, nhưng tổng mức không quá 05 lần tiêu chuẩn ăn ngày thường. Mức tăng này cho phép mua các loại thuốc bổ, thực phẩm chức năng hoặc đồ ăn dinh dưỡng cao để phục hồi sức khỏe.

BHYT cho phạm nhân: Nếu phạm nhân có thẻ BHYT (ví dụ người đang hưởng lương hưu, người có công...), họ vẫn được hưởng quyền lợi khám chữa bệnh theo quy định của Luật BHYT.

6. Trách nhiệm đảm bảo và cơ chế thực thi

Để những quy định trên không nằm trên giấy, hệ thống pháp luật thiết lập một cơ chế thực thi và giám sát chặt chẽ.

Tổ chức Bếp ăn tập thể:

• Mỗi phân trại giam phải tổ chức bếp ăn.
• Bếp ăn phải có dụng cụ nấu, chia đồ ăn theo khẩu phần.
• Nước uống phải là nước đun sôi, đảm bảo tuyệt đối về vệ sinh an toàn thực phẩm, phòng tránh các bệnh đường ruột thường gặp ở nơi đông người.¹⁰
• Tiêu chuẩn "ăn chín, uống sôi" là bắt buộc.

Trách nhiệm của Giám thị:

• Thủ trưởng cơ sở giam giữ chịu trách nhiệm trực tiếp về việc nhập, xuất lương thực.
• Phải công khai tiêu chuẩn định lượng cho phạm nhân biết (thường niêm yết tại bảng tin hoặc khu vực bếp ăn).
• Quyết định việc hoán đổi thực phẩm phải dựa trên cơ sở y tế và thực tế, không được tùy tiện.

Vai trò của Viện Kiểm sát: Điều 7 Luật Thi hành án hình sự quy định Viện kiểm sát nhân dân kiểm sát việc tuân thủ pháp luật trong thi hành án. Kiểm sát viên định kỳ trực tiếp kiểm tra bếp ăn, kho lương thực, buồng giam để đảm bảo định lượng gạo, thịt, cá đến tay phạm nhân là đủ và đúng chất lượng.

Cập nhật văn bản pháp luật: Cần lưu ý rằng, hệ thống pháp luật luôn vận động. Gần đây nhất, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 118/2024/NĐ-CP (có hiệu lực từ 15/11/2024) quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Thi hành án hình sự. Tuy nhiên, qua rà soát, các định mức cơ bản về ăn, ở được phân tích ở trên (17kg gạo, 1kg thịt...) vẫn được giữ nguyên và kế thừa từ tinh thần của Nghị định 133/2020/NĐ-CP, đảm bảo sự ổn định trong chính sách. Điều này cho thấy tính ưu việt và phù hợp thực tiễn của các định mức đã được thiết lập.

Kết luận

 Tóm lại, chế độ ăn, ở của phạm nhân là một nội dung quan trọng trong thi hành án hình sự, được pháp luật quy định cụ thể nhằm bảo đảm quyền lợi cơ bản, sức khỏe và nhân phẩm của phạm nhân. Chế độ này bao gồm việc bảo đảm thực phẩm đầy đủ, hợp vệ sinh, cân đối dinh dưỡng; bố trí nơi ở an toàn, sạch sẽ, đủ ánh sáng, thông thoáng và phù hợp với số lượng phạm nhân; thiết lập các tiêu chuẩn về vệ sinh, an toàn và quản lý sinh hoạt tập thể. Khi được thực hiện nghiêm túc, chế độ ăn, ở không chỉ giúp phạm nhân duy trì sức khỏe, tinh thần ổn định mà còn tạo môi trường thuận lợi để học tập, lao động, cải tạo và chuẩn bị tái hòa nhập xã hội.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!