Căn cứ pháp lý
Bộ luật dân sự năm 2015
Luật hôn nhân và gia đình năm 2014
Mới đây, câu chuyện bé trai 7 tuổi bị chính bà ngoại từ chối, không cho nhập hộ khẩu sau khi mẹ bé qua đời khiến dân mạng xôn xao bàn tán. Được biết, vụ việc này xảy ra ở huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang, cháu bé mồ côi mẹ và không rõ thân nhân người bố. Bé trai sau khi bị bỏ lại ủy ban và được cán bộ xã, công an đưa về nhà bà ngoại thế nhưng bà ngoại vẫn nhất quyết từ chối không nhận, liên tục đẩy cháu bé lên ngồi lại trên xe của công an và lớn tiếng chửi bới. Vậy giải quyết như thế nào về sự việc này.
1. Quy định về người giám hộ cháu bé
Bộ luật Dân sự năm 2015
Điều 52. Người giám hộ đương nhiên của người chưa thành niên
Người giám hộ đương nhiên của người chưa thành niên quy định tại điểm a và điểm b khoản 1 Điều 47 của Bộ luật này được xác định theo thứ tự sau đây:
1. Anh ruột là anh cả hoặc chị ruột là chị cả là người giám hộ; nếu anh cả hoặc chị cả không có đủ điều kiện làm người giám hộ thì anh ruột hoặc chị ruột tiếp theo là người giám hộ, trừ trường hợp có thỏa thuận anh ruột hoặc chị ruột khác làm người giám hộ.
2. Trường hợp không có người giám hộ quy định tại khoản 1 Điều này thì ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại là người giám hộ hoặc những người này thỏa thuận cử một hoặc một số người trong số họ làm người giám hộ.
3. Trường hợp không có người giám hộ quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này thì bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột hoặc dì ruột là người giám hộ.
Như vậy, pháp luật hôn nhân và gia đình nước ta thừa nhận quyền chăm sóc, nuôi dưỡng cháu của ông bà ở hàng thứ ba và có thể phát sinh trong các trường hợp sau:
- Một là, khi cha mẹ của cháu không còn và cháu không thể nhận được sự chăm sóc, nuôi dưỡng từ anh, chị, em (do không có anh, chị, em; anh, chị, em đều là người chưa thành niên hoặc đã thành niên, nhưng họ không có khả năng thực hiện nghĩa vụ);
- Hai là, khi cha mẹ của cháu không có điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng con (do cha, mẹ mất năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế quyền đối với con chưa thành niên hoặc do cha mẹ không có điều kiện trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng con) mà cháu không có anh, chị, em chăm sóc, nuôi dưỡng; không phụ thuộc vào việc cha mẹ của cháu có hay không có quan hệ hôn nhân; quan hệ cha mẹ của cháu còn tồn tại hay đã chấm dứt, nghĩa vụ và quyền chăm sóc, nuôi dưỡng cháu của ông bà có thể được xác định vì lợi ích hợp pháp và chính đáng của cháu.
Trong trường hợp này bà ngoại của cháu bé là người duy nhất có trách nhiệm phải chăm sóc nuôi dưỡng cháu bé và đại diện cho cháu bé đến năm 18 tuổi bởi lẽ mẹ cháu đã mất, không xác định được bố cháu nên không xác định được ông bà nội, cháu cũng là con một nên bà ngoại là người dám hộ cho cháu bé là điều đương nhiên.
2. Nghĩa vụ chăm sóc cháu bé
Trong tình huống này, bà ngoại cháu bé có nghĩa vụ chăm sóc nuôi dưỡng đồng thời có nghĩa vụ phải đăng ký thường trú cho cháu bé vào nơi cư trú của bà ngoại theo quy định của luật cư trú.
Luật hôn nhân và gia đình năm 2014 cũng có những quy định cụ thể về trách nhiệm của ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, cụ thể như sau:
Điều 104 Luật hôn nhân và gia đình 2014 quy định quyền và nghĩa vụ của ông bà nội, ông bà ngoại đối với cháu như sau: Trông nom, chăm sóc, giáo dục cháu, sống mẫu mực và nêu gương tốt cho con cháu. Trường hợp cháu chưa thành niên, cháu đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình mà không có người nuôi dưỡng theo quy định tại Điều 105 của Luật này thì ông bà nội, ông bà ngoại có nghĩa vụ nuôi dưỡng cháu.
Điều 107 Luật hôn nhân và gia đình 2014 quy định về nghĩa vụ cấp dưỡng một cách rất cụ thể.
Theo đó, giữa ông bà ngoại, ông bà nội và cháu tồn tại nghĩa vụ cấp dưỡng. Nghĩa vụ này không được chuyển giao và không thể thay thế bằng nghĩa vụ khác. Nghĩa vụ cấp dưỡng giữa ông bà không sống chung với cháu theo Điều 113 Luật hôn nhân và gia đình 2014 phát sinh trong hai trường hợp:
- Cháu chưa thành niên.
- Cháu đã thành niên không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình mà không có người nuôi dưỡng theo quy định tại Điều 112 của Luật này.
Như vậy, căn cứ vào các quy định nêu trên thì chính quyền địa phương sẽ yêu cầu bà ngoại của cháu bé phải thực hiện nghĩa vụ của mình.
Trong trường hợp bà ngoại từ chối nghĩa vụ chăm sóc nuôi dưỡng thì có thể phải chịu chế tài của pháp luật, đồng thời cơ quan chức năng có thể cử người giám hộ hoặc đưa cháu vào cơ sở nuôi dưỡng.
Trường hợp bà ngoại không đủ điều kiện để nuôi dưỡng do sức khỏe hoặc điều kiện kinh tế thì khi đó các tổ chức xã hội mới can thiệp, hỗ trợ cháu bé theo các quy định về bảo trợ xã hội
3. Nơi cứ trú của cháu bé
Điều 12 Luật Cư trú năm 2020 quy định Nơi cư trú của người chưa thành niên
1. Nơi cư trú của người chưa thành niên là nơi cư trú của cha, mẹ; nếu cha, mẹ có nơi cư trú khác nhau thì nơi cư trú của người chưa thành niên là nơi cư trú của cha hoặc mẹ mà người chưa thành niên thường xuyên chung sống; trường hợp không xác định được nơi thường xuyên chung sống thì nơi cư trú của người chưa thành niên là nơi do cha, mẹ thỏa thuận; trường hợp cha, mẹ không thỏa thuận được thì nơi cư trú của người chưa thành niên do Tòa án quyết định.
2. Người chưa thành niên có thể có nơi cư trú khác, với nơi cư trú của cha, mẹ nếu được cha, mẹ đồng ý hoặc pháp luật có quy định.
Điều 13 Luật cư trú năm 2020 quy định về nơi cư trú của người được giám hộ
1. Nơi cư trú của người được giám hộ là nơi cư trú của người giám hộ.
2. Người được giám hộ có thể có nơi cư trú khác với nơi cư trú của người giám hộ nếu được người giám hộ đồng ý hoặc pháp luật có quy định.
Như vậy về nơi cư trú của cháu bé thì sẽ thực hiện theo quy định của luật cư trú. Cụ thể, người nào có nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng cháu bé thì có trách nhiệm phải đăng ký thường trú cho cháu bé về địa chỉ đó. Nơi cư trú của cháu bé là nơi sinh sống thường xuyên với người có nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng cháu bé. Bởi vậy trong tình huống này, bà ngoại cháu bé có nghĩa vụ chăm sóc nuôi dưỡng đồng thời có nghĩa vụ phải đăng ký thường trú cho cháu bé vào nơi cư trú của bà ngoại theo quy định của luật cư trú.
4. Điều kiện đăng kí thường trú
