Bằng chứng tố hành vi lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản

 Không giống như tội trộm cắp hay lừa đảo – nơi tài sản bị chiếm đoạt ngay từ đầu thông qua hành vi gian dối hoặc lén lút, tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản có một điểm đặc thù: ban đầu việc giao tài sản là hoàn toàn hợp pháp, có sự đồng ý từ phía người chủ sở hữu, nhưng sau đó, người nhận tài sản đã không thực hiện nghĩa vụ trả lại, cố tình chiếm giữ, sử dụng trái mục đích hoặc bỏ trốn nhằm chiếm đoạt. Chính vì sự “hợp pháp ban đầu” ấy, mà nhiều người bị hại không biết mình nên xử lý theo hướng dân sự hay hình sự, thậm chí lúng túng trong việc thu thập bằng chứng để tố cáo hoặc không xác định được đâu là hành vi cấu thành tội phạm.

1. Cơ sở pháp lý về bằng chứng

1.1. Định nghĩa và nguyên tắc của chứng cứ

Theo Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (BLTTHS ) quy định chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định, được dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi đó và các tình tiết khác có ý nghĩa cho việc giải quyết vụ án.  

Một nguyên tắc cốt lõi trong tố tụng hình sự là tính hợp pháp của chứng cứ. Khoản 2 Điều 87 BLTTHS 2015 nêu rõ, những gì có thật nhưng không được thu thập theo đúng trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì sẽ không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ để giải quyết vụ án hình sự.  

1.2. Các nguồn và loại chứng cứ

Chứng cứ trong tố tụng hình sự được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau theo quy định tại Điều 87 BLTTHS 2015. Các nguồn chứng cứ chính bao gồm:  

• Vật chứng: Các tài liệu, vật phẩm có liên quan đến vụ án, như giấy tờ, đồ vật là công cụ, phương tiện phạm tội, hoặc đồ vật là đối tượng của tội phạm.  
• Lời khai, lời trình bày: Lời khai của người làm chứng, bị hại, bị can, người có quyền và nghĩa vụ liên quan.  
• Dữ liệu điện tử: Thông tin dưới dạng kỹ thuật số như tin nhắn, email, file ghi âm hoặc video.  
• Kết luận giám định, định giá tài sản: Báo cáo từ các cơ quan chuyên môn để xác định các chi tiết quan trọng về tài sản hoặc các bằng chứng khác.  
• Biên bản trong hoạt động tố tụng: Ghi chép chính thức từ các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử.  
• Các tài liệu, đồ vật khác: Bất kỳ vật phẩm hoặc tài liệu nào có liên quan đến vụ án.  

2. Bằng chứng tố cáo hành vi lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản

2.1. Chứng minh mối quan hệ tín nhiệm và giao dịch hợp pháp

Để tố cáo hành vi lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, bằng chứng đầu tiên và quan trọng nhất là các tài liệu xác lập mối quan hệ vay, mượn, thuê ban đầu. Những bằng chứng này chứng minh rằng việc chuyển giao tài sản từ bị hại sang bị cáo là hoàn toàn hợp pháp, trái ngược với tội lừa đảo.

• Hợp đồng, Giấy tờ, Biên bản: Đây là các bằng chứng vật chất có giá trị pháp lý cao nhất, xác định quyền và nghĩa vụ của các bên. Các loại giấy tờ phổ biến bao gồm hợp đồng vay, hợp đồng thuê, giấy biên nhận, giấy nợ, biên bản giao nhận tài sản, v.v..  
• Lời khai của bị hại và người làm chứng: Lời khai xác nhận việc giao dịch, số lượng tài sản, thời gian và địa điểm diễn ra, và sự tin tưởng giữa các bên. Những lời khai này có thể được xem là chứng cứ gốc và có vai trò quan trọng trong việc làm rõ bản chất của giao dịch.  
• Dữ liệu điện tử: Các tin nhắn, email, hoặc đoạn ghi âm cuộc gọi trao đổi về việc vay, mượn tài sản cũng có thể được sử dụng để củng cố bằng chứng về mối quan hệ ban đầu.  

2.2. Chứng minh hành vi và ý định chiếm đoạt 

Đây là nhóm bằng chứng cốt lõi để phân biệt vụ việc hình sự với một tranh chấp dân sự. Bằng chứng cần phải cho thấy người phạm tội không chỉ không trả mà còn có ý định chiếm đoạt tài sản của người khác.

Đối với hành vi "dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn":

• Lời khai của bị can/bị cáo: Lời khai nhận tội là bằng chứng mạnh mẽ nhất để làm rõ mục đích chiếm đoạt. Ví dụ, trong bản án 01/2024/HS-ST, lời khai của bị cáo Nguyễn Văn H tại cơ quan điều tra và tại phiên tòa là căn cứ trực tiếp để kết luận hành vi phạm tội.  
• Dữ liệu điện tử: Các tin nhắn, cuộc gọi thể hiện sự lẩn tránh, cắt đứt liên lạc, hoặc các cuộc trao đổi với người thứ ba về việc cầm cố, bán tài sản. Những bằng chứng này có thể chứng minh hành vi bỏ trốn một cách cụ thể.  
• Biên bản tố tụng: Quyết định truy nã, biên bản khám xét, hỏi cung, và đối chất của cơ quan điều tra là bằng chứng xác nhận hành vi bỏ trốn, gây khó khăn cho quá trình điều tra.  

Đối với hành vi "cố tình không trả dù có khả năng":

• Bằng chứng về khả năng tài chính: Cơ quan tố tụng có thể sử dụng các sao kê ngân hàng, giấy tờ sở hữu bất động sản, giấy đăng ký xe, chứng nhận cổ phần, v.v., để chứng minh người phạm tội có tài sản hoặc thu nhập đủ để trả nợ nhưng cố tình không thực hiện nghĩa vụ.

2.3. Bằng chứng xác định giá trị tài sản

Việc xác định giá trị tài sản bị chiếm đoạt là bắt buộc để làm căn cứ định khung hình phạt theo các khoản của Điều 175 Bộ luật Hình sự.

• Kết luận định giá tài sản: Đây là bằng chứng pháp lý có giá trị cao nhất. Trong bản án 01/2024/HS-ST, Bản kết luận định giá tài sản số 237/KL-TTHS đã xác định giá trị chiếc xe mô tô là 32.000.000 đồng, làm căn cứ để truy tố theo khung hình phạt của Khoản 1, Điều 175 BLHS.  
• Các tài liệu khác: Các bằng chứng như hóa đơn, chứng từ mua bán ban đầu hoặc giấy đăng ký xe cũng có thể được sử dụng để tham khảo và củng cố giá trị của tài sản.

Dưới đây là bảng tổng hợp trực quan hóa vai trò của các loại bằng chứng trong việc chứng minh từng yếu tố cấu thành tội phạm:

3. Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175 BLHS)

3.1. Khái niệm tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản

Theo quy định tại Điều 175 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017, 2025, tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản được định nghĩa là hành vi vay, mượn, thuê tài sản hoặc nhận được tài sản của người khác bằng các hình thức hợp đồng, sau đó dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn để chiếm đoạt tài sản đó, hoặc sử dụng tài sản đó vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến không có khả năng trả lại. Đây là một tội danh được kế thừa và hoàn thiện từ Điều 140 Bộ luật Hình sự 1999, với mục tiêu xây dựng một hành lang pháp lý chặt chẽ hơn đối với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu tài sản.  

3.2. Các dấu hiệu cấu thành tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản

Việc xác định tội danh lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản đòi hỏi phải làm rõ bốn dấu hiệu cấu thành tội phạm, bao gồm mặt khách quan, mặt chủ quan, chủ thể và khách thể.  

Mặt Khách Quan: Điểm đặc trưng nhất của tội danh này nằm ở mặt khách quan. Hành vi phạm tội được thực hiện sau khi người phạm tội đã có được tài sản một cách hợp pháp thông qua một giao dịch dân sự, như vay, mượn, thuê. Hành vi chiếm đoạt thể hiện ở ba hình thức chính:  

• Dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn: Hành vi này xảy ra sau khi đã nhận được tài sản. Người phạm tội có thể sử dụng các mánh khóe để đánh lừa chủ sở hữu hoặc người quản lý tài sản, hoặc đơn giản là bỏ trốn để trốn tránh nghĩa vụ trả nợ.  
• Cố tình không trả dù có điều kiện, khả năng: Điều 175 BLHS 2015 đã hình sự hóa hành vi này, vốn là một điểm chưa rõ ràng trong BLHS 1999. Đây là một dấu hiệu phức tạp đòi hỏi phải chứng minh được người phạm tội có đủ năng lực tài chính nhưng vẫn cố tình không thực hiện nghĩa vụ.  
• Sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp: Thay vì dùng tài sản đúng mục đích đã thỏa thuận, người phạm tội lại sử dụng vào các hoạt động trái pháp luật như cờ bạc, buôn lậu, dẫn đến việc mất khả năng trả lại tài sản.  

Mặt chủ quan: Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Mục đích chiếm đoạt tài sản là dấu hiệu bắt buộc. Tuy nhiên, mục đích này không có từ đầu, mà chỉ nảy sinh sau khi người phạm tội đã nhận được tài sản một cách hợp pháp.  

Chủ thể: Chủ thể của tội phạm là người từ đủ 16 tuổi trở lên và có năng lực trách nhiệm hình sự.  

Khách thể: Tội phạm này xâm phạm đến quan hệ sở hữu. Điều này khác biệt với các tội danh như cướp tài sản hay bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, vốn còn xâm phạm đến quan hệ nhân thân, sức khỏe.  

3.3. Tội lạm dụng tín nhiệm với các quan hệ pháp lý khác

Một trong những thách thức lớn nhất trong thực tiễn áp dụng pháp luật là phân biệt tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản với các quan hệ pháp lý khác, đặc biệt là tranh chấp dân sự và tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Phân biệt với tranh chấp dân sự: Ranh giới giữa vi phạm nghĩa vụ dân sự (không trả nợ do khó khăn tài chính) và hành vi lạm dụng tín nhiệm (không trả nợ do có ý định chiếm đoạt) là vô cùng mong manh. Yếu tố quyết định là việc phải chứng minh được ý định chiếm đoạt đã nảy sinh sau khi nhận tài sản, kèm theo các hành vi như bỏ trốn, sử dụng tài sản bất hợp pháp, hoặc cố tình không trả dù có khả năng. Bằng chứng cần cho thấy một sự chuyển đổi từ "người nợ khó khăn" sang "người có ý định chiếm đoạt", ví dụ như người vay bỏ trốn khỏi nơi cư trú, cắt đứt liên lạc, hay cố tình thay đổi nơi ở, gây khó khăn cho việc đòi nợ. Nếu chỉ đơn thuần là việc chậm trả nợ do không có khả năng tài chính thì không thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.  

Phân biệt với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Mặc dù cả hai tội đều có hành vi gian dối, nhưng điểm khác biệt cốt lõi là thời điểm nảy sinh ý định chiếm đoạt. Tội lừa đảo đòi hỏi ý định chiếm đoạt đã có từ trước khi người bị hại giao tài sản, và người phạm tội đã dùng thủ đoạn gian dối để nạn nhân tự nguyện giao tài sản cho mình. Ngược lại, trong tội lạm dụng tín nhiệm, ý định chiếm đoạt chỉ nảy sinh sau khi người phạm tội đã có tài sản một cách hợp pháp. Việc xác định đúng thời điểm này có ý nghĩa quyết định đến việc định tội danh và được xem là một thách thức lớn trên thực tế.  

4. Bản án điển hình - Bản án số 01/2024/HS-ST

Tóm tắt nội dung vụ án: Bản án hình sự sơ thẩm số 01/2024/HS-ST của Tòa án nhân dân thành phố Thủ Dầu Một là một ví dụ điển hình về việc xét xử tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Vụ án liên quan đến bị cáo Nguyễn Văn H, người đã mượn xe mô tô của đồng nghiệp là ông Đặng Duy T để đi chơi. Sau khi mượn xe, H đã nảy sinh ý định chiếm đoạt, tự ý mang chiếc xe đi cầm cố với số tiền 2.400.000 đồng để tiêu xài cá nhân, sau đó bỏ trốn và tự ý nghỉ việc. Chiếc xe mô tô được định giá là 32.000.000 đồng, và ông T đã trình báo vụ việc lên cơ quan công an.  

Tòa án đã sử dụng một chuỗi bằng chứng chặt chẽ để đưa ra phán quyết:

• Chứng minh mối quan hệ tín nhiệm: Vụ án khởi đầu bằng mối quan hệ đồng nghiệp giữa H và ông T. Lời khai của ông T xác nhận việc H mượn xe hoàn toàn hợp pháp dựa trên sự tin tưởng.  
• Chứng minh hành vi và ý định chiếm đoạt: Đây là yếu tố quyết định. Tòa án đã sử dụng lời khai nhận tội của bị cáo Nguyễn Văn H để làm rõ ý định chiếm đoạt nảy sinh sau khi đã mượn xe. Hành vi cụ thể là tự ý mang xe đi cầm cố và sau đó bỏ trốn, không liên lạc với bị hại. Những hành vi này chính là bằng chứng thuyết phục để phân biệt vụ việc với một tranh chấp dân sự.  
• Xác định giá trị tài sản: Bản kết luận định giá tài sản số 237/KL-TTHS đã được sử dụng để xác định giá trị chiếc xe là 32.000.000 đồng, đủ căn cứ để truy tố H theo khung hình phạt tại Khoản 1 Điều 175 Bộ luật Hình sự.  

Tòa án đã đưa ra quyết định dựa trên các bằng chứng được thu thập hợp pháp và phù hợp với quy định của pháp luật. Lời khai của bị cáo, kết hợp với lời khai của bị hại và các tài liệu khác trong hồ sơ vụ án, đã tạo thành một cơ sở vững chắc để kết luận hành vi của H đủ yếu tố cấu thành tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Quyết định tuyên phạt 01 năm 08 tháng tù và buộc bồi thường số tiền 32.000.000 đồng là mức hình phạt nghiêm khắc, tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội. Vụ án này minh chứng rằng các cơ quan tố tụng đã sử dụng bằng chứng một cách chặt chẽ để phân định rõ ràng giữa quan hệ dân sự và hành vi phạm tội hình sự.  

5. Kết luận và khuyến nghị

Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản là một tội danh đặc thù, đòi hỏi sự cẩn trọng và chặt chẽ trong việc thu thập và phân tích bằng chứng. Bằng chứng cốt lõi không chỉ là giấy tờ xác lập giao dịch ban đầu, mà phải bao gồm cả các tài liệu chứng minh được ý định và hành vi chiếm đoạt đã nảy sinh sau đó. Việc phân biệt rõ thời điểm nảy sinh ý định chiếm đoạt là chìa khóa để phân định tội danh này với tranh chấp dân sự và tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Từ các phân tích trên, một số khuyến nghị thực tiễn có thể được rút ra:

• Đối với người dân: Khi thực hiện các giao dịch vay, mượn, thuê tài sản, đặc biệt với giá trị lớn, cần luôn lập hợp đồng hoặc giấy tờ có chữ ký rõ ràng của các bên. Đồng thời, cần lưu giữ tất cả các bằng chứng liên quan như tin nhắn, email, file ghi âm để có cơ sở pháp lý khi cần thiết.  
• Đối với cơ quan chức năng: Cần tiếp tục nâng cao nhận thức và có sự phối hợp thống nhất giữa các cơ quan tố tụng để tránh việc nhầm lẫn giữa các tội danh tương tự và đặc biệt là tránh hình sự hóa các quan hệ dân sự. Việc nghiên cứu và áp dụng các án lệ trong thực tiễn xét xử sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra một đường lối giải quyết thống nhất, dựa trên việc phân tích đúng bản chất của tội phạm.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.