Bảo hiểm bắt buộc là gì? Bảo hiểm xã hội tự nguyện là gì?

Về mặt pháp lý, bảo hiểm bắt buộc được Nhà nước quy định nhằm bảo đảm lợi ích chung của xã hội, bảo vệ người lao động và các chủ thể có liên quan trước những rủi ro mang tính phổ biến, trong khi bảo hiểm xã hội tự nguyện được thiết kế như một cơ chế linh hoạt để mở rộng phạm vi bao phủ an sinh, tạo điều kiện cho những người không thuộc diện tham gia bắt buộc vẫn có cơ hội được bảo đảm thu nhập khi về già hoặc khi gặp rủi ro về nhân thân. Mỗi loại hình bảo hiểm đều có mục tiêu, phạm vi điều chỉnh và cơ chế thực hiện riêng, gắn liền với từng nhóm đối tượng cụ thể trong xã hội.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, việc làm rõ bảo hiểm bắt buộc là gì và bảo hiểm xã hội tự nguyện là gì không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn mang giá trị thực tiễn sâu sắc, giúp người dân hiểu đúng, hiểu đủ để lựa chọn hình thức tham gia phù hợp với điều kiện lao động và thu nhập của bản thân. 

1. Bảo hiểm xã hội bắt buộc là gì?

Bảo hiểm xã hội bắt buộc (BHXH) là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia theo quy định tại Khoản 3 Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (Luật 2024). Đây không đơn thuần là một thỏa thuận dân sự mà là một nghĩa vụ pháp lý gắn liền với sự hình thành quan hệ lao động. Tính chất "bắt buộc" phản ánh vai trò của Nhà nước trong việc điều tiết thu nhập và đảm bảo quyền được bảo vệ trước các rủi ro làm mất hoặc giảm thu nhập của người lao động. Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, tính chất này được tăng cường thông qua các biện pháp chế tài nghiêm khắc đối với hành vi trốn đóng hoặc chậm đóng, bao gồm cả việc nộp tiền chậm đóng bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền vi phạm.

Người tham gia BHXH bắt buộc theo Luật 2024 tiếp tục được hưởng sự bảo vệ từ 05 chế độ cốt lõi, tạo thành một quy trình bảo vệ khép kín từ khi bắt đầu lao động đến khi qua đời:

Sự liên kết giữa các chế độ này cho thấy BHXH bắt buộc không chỉ là việc tích lũy cho tương lai mà là sự bảo hiểm cho các rủi ro ngắn hạn ngay trong quá trình làm việc.

2. Bảo hiểm xã hội tự nguyện là gì?

BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình theo Khoản 4 Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội 2024. Đối tượng áp dụng là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên và không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Đây là giải pháp an sinh trọng yếu cho lao động tự do, nông dân và những người làm công việc nội trợ.

 Trước đây, người tham gia BHXH tự nguyện chỉ được hưởng hai chế độ là hưu trí và tử tuất. Kể từ ngày 1/7/2025, bất kỳ ai tham gia BHXH tự nguyện đủ 06 tháng trong vòng 12 tháng trước khi sinh con sẽ nhận được trợ cấp thai sản là 2.000.000 đồng cho mỗi con sinh ra.   

Nguồn kinh phí này do ngân sách nhà nước chi trả, đồng nghĩa với việc người tham gia không phải đóng thêm tiền nhưng quyền lợi lại được gia tăng. Chính sách này giải quyết được tâm lý e ngại của lao động trẻ khi tham gia BHXH tự nguyện, vốn thường chỉ thấy quyền lợi ở tương lai xa xôi (lương hưu) mà thiếu đi các quyền lợi ngắn hạn hỗ trợ đời sống. 

Để thúc đẩy người dân tham gia, Nghị định 159/2025/NĐ-CP đã điều chỉnh tăng mức hỗ trợ từ ngân sách nhà nước cho người đóng BHXH tự nguyện. Từ ngày 1/7/2025, tỷ lệ hỗ trợ được tính dựa trên mức đóng BHXH hằng tháng theo chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn:   

• Hộ nghèo: Hỗ trợ 50% (trước đây là 30%).   
• Hộ cận nghèo: Hỗ trợ 40% (trước đây là 25%).   
• Người dân tộc thiểu số: Hỗ trợ 30% (trước đây là 10%).   
• Các đối tượng còn lại: Hỗ trợ 20% (trước đây là 10%).   

Sự gia tăng mức hỗ trợ này, đặc biệt là đối với người dân tộc thiểu số và hộ nghèo, thể hiện sự ưu tiên nguồn lực quốc gia cho các nhóm dễ bị tổn thương, biến BHXH tự nguyện trở thành một kênh đầu tư an toàn và có lợi suất cao nhất cho người dân.

3. So sánh chi tiết giữa BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện

 Dưới đây là bảng so sánh tổng hợp các tiêu chí cốt lõi dựa trên Luật Bảo hiểm xã hội 2024:

Bảng so sánh đặc điểm pháp lý  

Sự khác biệt cốt yếu nằm ở mức độ bao phủ rủi ro. BHXH bắt buộc cung cấp một "mạng lưới an toàn" rộng hơn, bao gồm cả những sự cố ngắn hạn như ốm đau hay tai nạn nghề nghiệp. Ngược lại, BHXH tự nguyện tập trung vào "mục tiêu dài hạn" là hưu trí, với sự linh hoạt về tài chính phù hợp cho những người có thu nhập không ổn định.

4. Đối tượng đóng Bảo hiểm xã hội bắt buộc

Một trong những cải cách mang tính đột phá của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 là việc mở rộng đáng kể đối tượng thuộc diện tham gia bắt buộc, nhằm xóa bỏ các khoảng trống an sinh đã tồn tại nhiều thập kỷ. Điều 2 của Luật 2024 đã bổ sung các nhóm đối tượng mới mà trước đây thuộc diện tự nguyện hoặc không thuộc diện tham gia.

Thứ nhất là chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh. Việc đưa nhóm này vào hệ thống bắt buộc là một quyết định chiến lược, bởi đây là lực lượng lao động đông đảo trong nền kinh tế nhưng thường nằm ngoài "lưới đỡ" an sinh chính thức.

Thứ hai là người quản lý doanh nghiệp, kiểm soát viên, người đại diện phần vốn nhà nước, người đại diện phần vốn của doanh nghiệp tại công ty mẹ, thành viên Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc. Đáng lưu ý, Luật mới quy định cả những người này ngay cả khi không hưởng lương cũng có thể thuộc diện đóng bắt buộc tùy theo quy định cụ thể của Chính phủ để đảm bảo quyền lợi hưu trí lâu dài cho họ.   

Thứ ba là nhóm người lao động làm việc không trọn thời gian (part-time). Nếu mức tiền lương trong tháng của họ bằng hoặc cao hơn mức tham chiếu thấp nhất, họ sẽ được đưa vào hệ thống bắt buộc. Điều này bảo vệ quyền lợi cho lao động trong nền kinh tế "gig" (kinh tế tự do) đang phát triển mạnh mẽ. Thứ tư là trường hợp người lao động và người sử dụng lao động thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện về việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành của một bên. Quy định này nhằm ngăn chặn tình trạng "lách luật" thông qua các hợp đồng dịch vụ hay hợp đồng cộng tác viên để trốn đóng BHXH.

5. Những hiểu lầm phổ biến về Bảo hiểm xã hội

5.1. Hiểu lầm về việc "Cấm rút BHXH một lần" sau 1/7/2025

Theo Điều 70 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, những người đã đóng BHXH trước ngày 1/7/2025 (dù chỉ đóng 1 tháng) vẫn được giữ nguyên quyền lợi rút BHXH một lần sau 12 tháng nghỉ việc và không tiếp tục tham gia, miễn là thời gian đóng chưa đủ 20 năm.   

Chỉ những người bắt đầu tham gia BHXH từ ngày 1/7/2025 trở đi mới bị áp dụng quy định mới: Không được rút một lần sau 12 tháng nghỉ việc, trừ một số trường hợp đặc biệt như đi định cư nước ngoài, mắc bệnh hiểm nghèo hoặc đủ tuổi hưu nhưng chưa đủ 15 năm đóng.   

5.2. Hiểu lầm về việc đóng 15 năm là được nhận ngay 75% lương hưu

Nhiều người lầm tưởng việc giảm thời gian đóng tối thiểu từ 20 năm xuống 15 năm đồng nghĩa với việc mức hưởng sẽ tăng lên. Việc giảm số năm đóng là để gia tăng cơ hội tiếp cận lương hưu cho người đóng muộn hoặc đóng không liên tục. Tuy nhiên, tỷ lệ hưởng lương hưu vẫn tính dựa trên số năm đóng thực tế.   

Với 15 năm đóng, lao động nam hưởng 40% (mỗi năm sau đó tăng 1%), lao động nữ hưởng 45%. Để đạt mức tối đa 75%, lao động nam vẫn cần đóng 35 năm và lao động nữ cần đóng 30 năm. Đóng ít năm hơn thì lương hưu sẽ thấp hơn, nhưng vẫn tốt hơn là không có lương hưu và phải phụ thuộc vào con cái.   

5.3. Hiểu lầm rằng đóng BHXH tự nguyện là "lỗ" so với gửi tiết kiệm

Lương hưu là khoản thu nhập trọn đời và được Nhà nước điều chỉnh tăng hằng năm dựa trên CPI. Lịch sử cho thấy lương hưu đã tăng từ 21 đến 26 lần sau các đợt điều chỉnh kể từ năm 1995.   

Người hưởng lương hưu được cấp thẻ BHYT miễn phí với mức hưởng 95%. Đối với người già, chi phí nằm viện thường rất lớn, việc có thẻ BHYT BHXH chi trả là một tấm bùa hộ mệnh mà không khoản tiền tiết kiệm nào có thể thay thế được.

Kết luận 

Có thể khẳng định rằng, bảo hiểm bắt buộc và bảo hiểm xã hội tự nguyện tuy khác nhau về tính chất tham gia, đối tượng áp dụng và phạm vi quyền lợi, nhưng đều hướng đến mục tiêu chung là bảo vệ con người trước những rủi ro trong cuộc sống và bảo đảm an sinh xã hội lâu dài. Nếu bảo hiểm bắt buộc thể hiện vai trò quản lý, điều tiết của Nhà nước thông qua việc buộc các chủ thể thuộc diện điều chỉnh phải tham gia nhằm bảo vệ lợi ích chung của xã hội, thì bảo hiểm xã hội tự nguyện lại là giải pháp linh hoạt, nhân văn, mở rộng cơ hội tiếp cận an sinh cho những người lao động không có quan hệ lao động ổn định.

Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.