Việc lựa chọn nhà thầu thường được thực hiện thông qua các hình thức bảo đảm tính cạnh tranh, công khai và minh bạch. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt, để đáp ứng yêu cầu cấp bách, bảo đảm bí mật nhà nước hoặc khi chỉ có một nhà thầu có khả năng thực hiện gói thầu, pháp luật cho phép áp dụng hình thức chỉ định thầu. Đây là hình thức lựa chọn nhà thầu mà bên mời thầu trực tiếp lựa chọn một nhà thầu có đủ năng lực và kinh nghiệm để thực hiện gói thầu mà không phải tổ chức đấu thầu rộng rãi hoặc đấu thầu hạn chế. Vì vậy, pháp luật đã quy định cụ thể các trường hợp được phép áp dụng chỉ định thầu nhằm bảo đảm việc áp dụng hình thức này đúng mục đích và đúng quy định.
1. Chỉ định thầu là gì?
Chỉ định thầu là một trong các hình thức lựa chọn nhà thầu được quy định trong pháp luật về đấu thầu. Theo đó, chỉ định thầu là hình thức lựa chọn nhà thầu trong đó bên mời thầu hoặc chủ đầu tư trực tiếp lựa chọn một nhà thầu có đủ năng lực, kinh nghiệm và khả năng thực hiện gói thầu để tiến hành ký kết và thực hiện hợp đồng, mà không phải tổ chức quá trình đấu thầu cạnh tranh giữa nhiều nhà thầu như hình thức đấu thầu rộng rãi hoặc đấu thầu hạn chế.
Hình thức chỉ định thầu thường được áp dụng trong những trường hợp đặc biệt khi việc tổ chức đấu thầu theo các hình thức thông thường không phù hợp hoặc không đáp ứng được yêu cầu về tiến độ, tính chất của gói thầu. Ví dụ như trong các trường hợp cần triển khai gấp để khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, sự cố bất khả kháng, hoặc khi chỉ có một nhà thầu có khả năng đáp ứng yêu cầu về kỹ thuật, công nghệ hoặc quyền sở hữu trí tuệ của gói thầu. Ngoài ra, chỉ định thầu cũng có thể được áp dụng đối với một số gói thầu có giá trị nhỏ hoặc mang tính chất đặc thù, theo quy định cụ thể của pháp luật.
Tuy nhiên, do hình thức chỉ định thầu không có sự cạnh tranh giữa nhiều nhà thầu nên pháp luật quy định rất chặt chẽ về điều kiện áp dụng, thẩm quyền quyết định cũng như trình tự, thủ tục thực hiện. Việc áp dụng chỉ định thầu phải dựa trên các căn cứ rõ ràng và phải được người có thẩm quyền phê duyệt theo quy định. Đồng thời, quá trình lựa chọn và thực hiện hợp đồng với nhà thầu được chỉ định vẫn phải bảo đảm các nguyên tắc cơ bản của hoạt động đấu thầu như công khai, minh bạch, hiệu quả kinh tế và trách nhiệm giải trình.
Như vậy, chỉ định thầu là hình thức lựa chọn nhà thầu mang tính đặc biệt, được áp dụng trong những trường hợp cần thiết theo quy định của pháp luật, nhằm bảo đảm tiến độ thực hiện dự án hoặc đáp ứng những yêu cầu đặc thù của gói thầu, đồng thời vẫn phải bảo đảm tính hợp pháp và hiệu quả trong quản lý, sử dụng nguồn vốn.
2. Các trường hợp chỉ định thầu theo quy định mới nhất
Theo Khoản 1 Điều 23 Luật đấu thầu 2023 sửa đổi bởi Khoản 14 Điều 1 Luật số 90/2025/QH15, Chỉ định thầu được áp dụng để giao cho một nhà thầu thực hiện gói thầu thuộc dự án, dự toán mua sắm đáp ứng một trong các yêu cầu sau:
- Có yêu cầu cấp bách, khẩn cấp nhằm thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đối ngoại, bảo vệ chủ quyền quốc gia; ngăn chặn hoặc xử lý hậu quả do sự kiện bất khả kháng, bảo vệ tài sản, sức khỏe, tính mạng của người dân; phòng, chống dịch bệnh
Trường hợp này áp dụng chỉ định thầu khi gói thầu có tính chất khẩn cấp và cần được triển khai ngay để phục vụ những nhiệm vụ quan trọng của Nhà nước. Những tình huống như thiên tai, dịch bệnh, sự cố bất khả kháng hoặc các nhiệm vụ liên quan đến quốc phòng, an ninh thường đòi hỏi phải thực hiện nhanh chóng để hạn chế thiệt hại và bảo đảm an toàn cho xã hội. Vì vậy, việc áp dụng chỉ định thầu giúp rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu, kịp thời triển khai các biện pháp cần thiết để xử lý tình huống.
- Có yêu cầu về bảo vệ bí mật nhà nước
Đối với những gói thầu liên quan đến thông tin, tài liệu hoặc hoạt động cần được bảo mật theo quy định của pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước, việc tổ chức đấu thầu rộng rãi có thể làm lộ thông tin quan trọng. Do đó, hình thức chỉ định thầu được áp dụng nhằm giới hạn số lượng tổ chức, cá nhân tham gia, từ đó bảo đảm an toàn và giữ bí mật cho các thông tin nhạy cảm của Nhà nước.
- Thuộc dự án đầu tư công đặc biệt; dự án đầu tư công khẩn cấp; dự án quan trọng quốc gia được cho phép áp dụng tại nghị quyết của Quốc hội khi quyết định chủ trương đầu tư dự án
Trong một số dự án đầu tư công có quy mô lớn hoặc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước, Quốc hội có thể cho phép áp dụng chỉ định thầu nhằm bảo đảm tiến độ và hiệu quả triển khai dự án. Những dự án này thường có yêu cầu cao về thời gian thực hiện hoặc mang tính chiến lược, vì vậy việc áp dụng chỉ định thầu giúp rút ngắn các thủ tục lựa chọn nhà thầu và đẩy nhanh quá trình triển khai.
- Có yêu cầu, điều kiện đặc thù về chuyên môn, nghiệp vụ, kỹ thuật; nghiên cứu, thử nghiệm, quyền tác giả, bản quyền, bảo hành hoặc cần bảo đảm tính tương thích về công nghệ, bản quyền, quy hoạch
Trường hợp này áp dụng khi gói thầu đòi hỏi những yếu tố đặc biệt như chuyên môn sâu, công nghệ đặc thù hoặc liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ. Ví dụ, việc mua sắm thiết bị cần tương thích với hệ thống đã có, hoặc sử dụng sản phẩm có bản quyền riêng của một đơn vị. Khi đó, việc tổ chức đấu thầu cạnh tranh không thực sự cần thiết vì chỉ một số ít nhà thầu hoặc một nhà thầu có khả năng đáp ứng yêu cầu.
- Có duy nhất một nhà thầu, nhà sản xuất cung cấp hàng hóa, dịch vụ trên thị trường
Trong trường hợp trên thị trường chỉ có một nhà cung cấp duy nhất có khả năng cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ cần thiết cho gói thầu, việc tổ chức đấu thầu sẽ không tạo ra sự cạnh tranh thực sự. Vì vậy, pháp luật cho phép áp dụng chỉ định thầu để lựa chọn trực tiếp nhà thầu đó nhằm tiết kiệm thời gian và chi phí tổ chức đấu thầu.
- Thuộc hạn mức áp dụng chỉ định thầu theo quy định của Chính phủ
Một số gói thầu có giá trị nhỏ hoặc nằm trong hạn mức nhất định theo quy định của Chính phủ có thể được áp dụng hình thức chỉ định thầu. Quy định này nhằm đơn giản hóa thủ tục đối với các gói thầu có quy mô nhỏ, tránh mất nhiều thời gian và chi phí cho quá trình đấu thầu.
- Thuộc trường hợp chỉ định thầu theo quy định của pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực
Trong một số ngành, lĩnh vực cụ thể như y tế, quốc phòng, an ninh hoặc các lĩnh vực chuyên ngành khác, pháp luật có thể quy định riêng về việc áp dụng chỉ định thầu. Khi đó, việc chỉ định thầu sẽ được thực hiện theo các quy định đặc thù của pháp luật chuyên ngành nhằm phù hợp với tính chất của lĩnh vực đó.
- Thuộc các lĩnh vực chiến lược, các dự án, nhiệm vụ nghiên cứu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo đặc biệt, chuyển đổi số
Đối với các dự án, nhiệm vụ có vai trò quan trọng trong việc phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo hoặc chuyển đổi số quốc gia, việc lựa chọn nhà thầu có năng lực phù hợp là yếu tố rất quan trọng. Vì vậy, pháp luật cho phép áp dụng chỉ định thầu trong những trường hợp đặc biệt này để bảo đảm lựa chọn được tổ chức, cá nhân có chuyên môn và kinh nghiệm phù hợp nhất.
- Gói thầu cần đẩy nhanh tiến độ, bảo đảm chất lượng, hiệu quả
Trong một số trường hợp, việc triển khai gói thầu cần được thực hiện nhanh chóng nhằm đáp ứng yêu cầu tiến độ của dự án hoặc bảo đảm hiệu quả thực hiện. Khi đó, chỉ định thầu có thể được áp dụng để rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu nhưng vẫn phải bảo đảm nhà thầu được lựa chọn có đủ năng lực, kinh nghiệm và khả năng thực hiện gói thầu.
Như vậy, chỉ định thầu là hình thức lựa chọn nhà thầu được áp dụng trong những trường hợp đặc biệt theo quy định của pháp luật, nhằm đáp ứng các yêu cầu cấp bách, đặc thù hoặc bảo đảm tiến độ, hiệu quả của dự án, đồng thời vẫn phải tuân thủ các nguyên tắc quản lý và sử dụng nguồn vốn một cách minh bạch, hợp lý.
3. Quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu đối với chỉ định thầu
Theo khoản 2 Điều 43 Luật đấu thầu 2023, Quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu đối với chỉ định thầu được thực hiện theo các bước sau:
Bước 1: Chuẩn bị lựa chọn nhà thầu
Ở bước này, bên mời thầu hoặc chủ đầu tư tiến hành các công việc cần thiết để chuẩn bị cho quá trình lựa chọn nhà thầu. Nội dung chuẩn bị bao gồm việc xác định phạm vi công việc của gói thầu, lập hồ sơ yêu cầu, xác định dự toán gói thầu, nguồn vốn thực hiện và các tiêu chí đánh giá năng lực, kinh nghiệm của nhà thầu. Việc chuẩn bị đầy đủ và chính xác các nội dung này giúp bảo đảm quá trình chỉ định thầu được thực hiện đúng quy định của pháp luật và lựa chọn được nhà thầu phù hợp với yêu cầu của gói thầu.
Bước 2: Tổ chức lựa chọn nhà thầu
Sau khi hoàn tất bước chuẩn bị, bên mời thầu tiến hành tổ chức lựa chọn nhà thầu theo hình thức chỉ định thầu. Trong giai đoạn này, bên mời thầu gửi hồ sơ yêu cầu cho nhà thầu được đề xuất hoặc nhà thầu có đủ năng lực, kinh nghiệm để thực hiện gói thầu. Nhà thầu sẽ chuẩn bị và nộp hồ sơ đề xuất theo các yêu cầu đã được quy định trong hồ sơ yêu cầu, làm cơ sở để bên mời thầu tiến hành đánh giá và xem xét lựa chọn.
Bước 3: Đánh giá hồ sơ đề xuất và thương thảo
Ở bước này, bên mời thầu tiến hành xem xét và đánh giá hồ sơ đề xuất của nhà thầu dựa trên các tiêu chí đã được xác định trong hồ sơ yêu cầu, như năng lực, kinh nghiệm, giải pháp kỹ thuật, tiến độ thực hiện và giá đề xuất. Trong trường hợp cần thiết, bên mời thầu có thể tiến hành thương thảo với nhà thầu để làm rõ hoặc điều chỉnh các nội dung trong hồ sơ đề xuất nhằm bảo đảm phù hợp với yêu cầu của gói thầu.
Bước 4: Trình, thẩm định, phê duyệt và công khai kết quả lựa chọn nhà thầu
Sau khi hoàn tất quá trình đánh giá và thương thảo, bên mời thầu lập báo cáo kết quả lựa chọn nhà thầu và trình người có thẩm quyền xem xét. Kết quả này sẽ được thẩm định để bảo đảm quá trình lựa chọn nhà thầu được thực hiện đúng quy định của pháp luật. Sau khi được phê duyệt, kết quả lựa chọn nhà thầu phải được công khai theo quy định nhằm bảo đảm tính minh bạch trong hoạt động đấu thầu.
Bước 5: Hoàn thiện, ký kết và quản lý thực hiện hợp đồng
Đây là bước cuối cùng trong quy trình chỉ định thầu. Sau khi kết quả lựa chọn nhà thầu được phê duyệt, các bên tiến hành hoàn thiện các nội dung của hợp đồng và ký kết hợp đồng để triển khai thực hiện gói thầu. Trong quá trình thực hiện hợp đồng, chủ đầu tư hoặc bên mời thầu có trách nhiệm theo dõi, kiểm tra và quản lý việc thực hiện của nhà thầu nhằm bảo đảm gói thầu được thực hiện đúng tiến độ, chất lượng và các điều khoản đã cam kết.
Kết luận
Quy định về các trường hợp chỉ định thầu có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo ra cơ chế linh hoạt cho hoạt động đấu thầu trong những tình huống đặc biệt. Khi được áp dụng đúng theo quy định của pháp luật, hình thức chỉ định thầu giúp rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu, đáp ứng kịp thời các yêu cầu cấp bách và bảo đảm hiệu quả của dự án hoặc gói thầu. Đồng thời, việc quy định rõ ràng các trường hợp được áp dụng chỉ định thầu cũng góp phần hạn chế việc lạm dụng hình thức này, bảo đảm nguyên tắc minh bạch, công bằng và nâng cao hiệu quả quản lý trong hoạt động đấu thầu.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.
