Các hình thức đầu tư theo quy định mới nhất

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang ngày càng hội nhập sâu rộng, quyền tự do kinh doanh và đầu tư của công dân đã được nâng tầm thành nguyên định hiến và được cụ thể hóa xuyên suốt trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Theo tinh thần của Luật Đầu tư 2025, hoạt động đầu tư kinh doanh không chỉ đơn thuần là việc bỏ vốn để thu lợi nhuận, mà còn là một xác lập pháp lý phức tạp, chịu sự điều chỉnh khắt khe của các quy phạm pháp luật về hình thức, trình tự và thủ tục.

Việc nhận diện đúng đắn các hình thức đầu tư theo quy định pháp luật hiện hành không chỉ giúp nhà đầu tư tối ưu hóa quyền lợi kinh tế mà còn là "lá chắn" pháp lý quan trọng để phân định rõ ràng giữa các giao dịch dân sự hợp pháp với các hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự. Đặc biệt, trong các vụ việc tranh chấp phát sinh từ "Hợp đồng góp vốn trá hình" hay các thỏa thuận vay mượn dưới danh nghĩa hợp tác làm ăn, việc đối chiếu các hình thức đầu tư thực tế với quy định tại Luật Đầu tư 2025 là yêu cầu tiên quyết để xác định bản chất của giao dịch, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan trước cơ quan tiến hành tố tụng.

1. Các hình thức đầu tư theo quy định mới nhất

Hệ thống các hình thức đầu tư theo quy định Luật Đầu tư 2025 mới nhất được thiết kế để bao quát toàn bộ các kịch bản thâm nhập thị trường, từ việc thiết lập sự hiện diện pháp lý hoàn toàn mới đến việc hợp tác không dựa trên pháp nhân, cụ thể:

Việc định nghĩa rõ ràng các hình thức này giúp nhà đầu tư xác định được lộ trình tuân thủ pháp luật ngay từ giai đoạn tiền khả thi. Sự phân hóa giữa các hình thức dựa trên mức độ cam kết về vốn, trách nhiệm pháp lý và yêu cầu về quản trị doanh nghiệp. Trong đó, việc thành lập tổ chức kinh tế vẫn là hình thức mang tính bền vững nhất, trong khi hợp đồng BCC cung cấp sự linh hoạt tối đa cho các bên.

2. Đầu tư thành lập tổ chức kinh tế 

Điều 19 của Luật Đầu tư 2025 mang đến một trong những cải cách hành chính quan trọng nhất trong lịch sử pháp luật đầu tư Việt Nam: cho phép nhà đầu tư nước ngoài thành lập doanh nghiệp mà không cần có dự án đầu tư trước. Điều này đảo ngược quy trình truyền thống vốn được coi là rào cản lớn đối với dòng vốn FDI.

2.1. Nhà đầu tư trong nước vs Nhà đầu tư nước ngoài

Sự phân biệt giữa hai nhóm nhà đầu tư này vẫn được duy trì để bảo đảm an ninh kinh tế, nhưng khoảng cách về thủ tục đã được rút ngắn đáng kể. Nhà đầu tư trong nước là cá nhân có quốc tịch Việt Nam hoặc tổ chức kinh tế không có nhà đầu tư nước ngoài là thành viên hoặc cổ đông. Ngược lại, nhà đầu tư nước ngoài được định nghĩa là cá nhân có quốc tịch nước ngoài hoặc tổ chức thành lập theo pháp luật nước ngoài.

Dưới quy định mới, nhà đầu tư nước ngoài được hưởng quyền "thành lập doanh nghiệp trước, đăng ký dự án sau". Cụ thể, họ có thể được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp (ERC) để có tư cách pháp nhân thực hiện các giao dịch dân sự như thuê văn phòng, tuyển dụng nhân sự và ký kết hợp đồng thương mại trước khi chính thức triển khai dự án quy mô lớn và xin cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (IRC). Sự thay đổi này tạo ra một môi trường bình đẳng hơn, vì trước đây chỉ nhà đầu tư trong nước mới có đặc quyền này, còn nhà đầu tư nước ngoài phải chờ đợi phê duyệt dự án (IRC) rồi mới được đi đăng ký thành lập công ty (ERC).

2.2. Điều kiện tiếp cận thị trường 

Mặc dù quy trình thành lập được nới lỏng, nhưng nhà đầu tư nước ngoài vẫn phải đáp ứng các "chốt chặn" về điều kiện tiếp cận thị trường quy định tại Điều 8. Các điều kiện này bao gồm:

• Tỷ lệ sở hữu vốn điều lệ: Giới hạn tối đa phần vốn góp mà nhà đầu tư nước ngoài được nắm giữ trong các ngành nghề nhạy cảm.
• Hình thức đầu tư: Quy định bắt buộc phải liên doanh với đối tác trong nước hoặc chỉ được thực hiện theo một số hình thức nhất định.
• Phạm vi hoạt động kinh doanh: Các hạn chế về dịch vụ cung cấp hoặc địa bàn triển khai.

Điều 8 đóng vai trò là bộ lọc bảo vệ các ngành kinh tế trọng yếu. Nếu một ngành nghề không nằm trong Danh mục ngành, nghề hạn chế tiếp cận thị trường, nhà đầu tư nước ngoài sẽ được áp dụng các điều kiện tương tự như nhà đầu tư trong nước. Điều này thể hiện tư duy "chọn bỏ" tiến bộ, giúp nhà đầu tư tiên liệu được các rào cản pháp lý ngay từ đầu.

3. Quy định về tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài 

Điều 20 của Luật Đầu tư 2025 giải quyết vấn đề xác định "quốc tịch" của doanh nghiệp để áp dụng các điều kiện đầu tư tương ứng. Đây là khu vực pháp lý có tính logic cao, nhằm ngăn chặn tình trạng "lách luật" thông qua các tầng nấc doanh nghiệp trung gian.

3.1. Khi nào doanh nghiệp FDI phải thực hiện thủ tục như nhà đầu tư nước ngoài?

Theo quy định tại Điều 20, một tổ chức kinh tế được thành lập tại Việt Nam nhưng có vốn FDI sẽ phải tuân thủ các điều kiện và trình tự thủ tục của nhà đầu tư nước ngoài khi thực hiện các hoạt động đầu tư khác (như góp vốn vào công ty khác hoặc thực hiện dự án mới) nếu thuộc một trong các trường hợp sau :

• Có nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ trên 50% vốn điều lệ.
• Đối với công ty hợp danh, có đa số thành viên hợp danh là cá nhân nước ngoài.
• Có một tổ chức kinh tế khác (mà tổ chức đó có trên 50% vốn ngoại) nắm giữ trên 50% vốn điều lệ của mình.
• Tổng hòa quyền sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài và tổ chức kinh tế có vốn ngoại nêu trên vượt ngưỡng 50% vốn điều lệ.

Logic này có thể được mô hình hóa như sau: Giả sử Công ty A là doanh nghiệp FDI có 51% vốn nước ngoài. Khi Công ty A đi mua cổ phần của Công ty B tại Việt Nam, Công ty A phải thực hiện thủ tục "M&A Approval" và đáp ứng các điều kiện tiếp cận thị trường như một nhà đầu tư nước ngoài thực thụ. Ngược lại, nếu Công ty A chỉ có 49% vốn ngoại, nó sẽ được đối xử như một nhà đầu tư trong nước khi đi đầu tư vào các thực thể khác. Quy định này giúp làm rõ phạm vi điều chỉnh, tránh việc kiểm soát quá mức đối với các doanh nghiệp có tỷ lệ vốn ngoại thấp.

3.2. Thực hiện dự án mới không nhất thiết thành lập pháp nhân mới 

Một điểm mới đáng chú ý tại Khoản 3 Điều 20 là cho phép các tổ chức kinh tế đang hoạt động được triển khai các dự án đầu tư mới mà không bắt buộc phải thành lập thêm một pháp nhân con. Quy định này mang lại lợi ích to lớn về mặt quản trị:

• Tối ưu hóa nguồn lực: Doanh nghiệp có thể sử dụng trực tiếp bộ máy kế toán, nhân sự và uy tín thương hiệu hiện có để vận hành dự án mới.
• Giảm chi phí tuân thủ: Không tốn chi phí thành lập, duy trì và quyết toán thuế cho nhiều pháp nhân riêng lẻ.
• Linh hoạt trong tài chính: Dễ dàng điều chuyển dòng vốn giữa các dự án trong cùng một thực thể pháp lý.

Tuy nhiên, nhà đầu tư cần lưu ý rằng dù không thành lập pháp nhân mới, dự án vẫn phải thực hiện các thủ tục về chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư tùy thuộc vào quy mô và tính chất của dự án đó.

4. Đầu tư góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp 

Hình thức đầu tư thông qua mua bán và sáp nhập (M&A) được quy định chi tiết tại Điều 21. Đây là phương thức giúp nhà đầu tư nước ngoài thâm nhập thị trường Việt Nam nhanh nhất bằng cách tận dụng cơ sở hạ tầng, thị trường và nhân lực sẵn có của doanh nghiệp nội địa.

Luật Đầu tư 2025 siết chặt việc kiểm soát đối với các giao dịch M&A liên quan đến các khu vực địa lý nhạy cảm. Nhà đầu tư nước ngoài khi góp vốn, mua cổ phần vào tổ chức kinh tế có quyền sử dụng đất tại các khu vực sau đây phải thực hiện thủ tục đăng ký và được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận trước khi thay đổi cổ đông/thành viên :

• Đảo, xã, phường, thị trấn biên giới.
• Xã, phường, thị trấn ven biển.
• Các khu vực chiến lược về quốc phòng, an ninh theo quy định của pháp luật về biên phòng và biên giới quốc gia.

Quy trình thẩm định trong trường hợp này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Cơ quan đăng ký đầu tư với Bộ Quốc phòng và Bộ Công an. Trong vòng 03 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ, cơ quan đăng ký đầu tư phải gửi văn bản lấy ý kiến các Bộ này. Thời hạn phản hồi của các Bộ là 07 ngày làm việc; nếu quá hạn mà không có văn bản trả lời thì được coi là đồng ý. Điều này đảm bảo tính kỷ luật trong quản lý nhà nước nhưng cũng bảo vệ tiến độ của nhà đầu tư. Bên cạnh yếu tố địa bàn, thủ tục đăng ký góp vốn (thường gọi là M&A Approval) là bắt buộc trong các kịch bản liên quan đến quyền kiểm soát :

• Chuyển dịch ngưỡng sở hữu: Việc góp vốn, mua cổ phần làm tăng tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài từ dưới hoặc bằng 50% lên trên 50% vốn điều lệ của tổ chức kinh tế.
• Củng cố sở hữu đa số: Nhà đầu tư nước ngoài đã sở hữu trên 50% vốn điều lệ và tiếp tục tăng tỷ lệ sở hữu của mình tại tổ chức kinh tế đó.
• Lĩnh vực có điều kiện: Đầu tư vào các tổ chức kinh tế kinh doanh ngành, nghề tiếp cận thị trường có điều kiện đối với nhà đầu tư nước ngoài (nếu có yêu cầu cụ thể).

Đối với các trường hợp không thuộc diện nêu trên, nhà đầu tư chỉ cần thực hiện thủ tục thay đổi thành viên, cổ đông tại Cơ quan đăng ký kinh doanh theo quy định của Luật Doanh nghiệp, giúp tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí pháp lý.

5. Đầu tư theo hình thức hợp đồng BCC

Hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) là một công cụ đầu tư đặc thù, cho phép các bên cộng hưởng sức mạnh mà không cần ràng buộc vào một cấu trúc công ty chung. Đây là lựa chọn hàng đầu cho các dự án khai thác tài nguyên, viễn thông hoặc các dự án hợp tác ngắn hạn giữa các tập đoàn lớn. Luật Đầu tư 2025 phân loại BCC dựa trên chủ thể tham gia để áp dụng các cơ chế quản lý khác nhau:

• Hợp đồng BCC nội địa: Được ký kết hoàn toàn giữa các nhà đầu tư trong nước. Hình thức này được điều chỉnh chủ yếu bởi pháp luật dân sự. Các bên có toàn quyền thỏa thuận về việc phân chia sản phẩm, lợi nhuận và trách nhiệm mà không cần thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư.
• Hợp đồng BCC có yếu tố nước ngoài: Có sự tham gia của ít nhất một nhà đầu tư nước ngoài hoặc tổ chức kinh tế được quy định tại Khoản 1 Điều 20. Trường hợp này bắt buộc phải thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (IRC) theo quy định tại Điều 26. Việc cấp IRC cho hợp đồng BCC nhằm giúp nhà nhà nước theo dõi dòng vốn ngoại và đảm bảo các cam kết về đầu tư quốc tế.

Một điểm yếu cố hữu của hợp đồng BCC là thiếu tư cách pháp nhân, dẫn đến khó khăn trong việc đứng tên sở hữu tài sản hoặc thực hiện các giao dịch với bên thứ ba. Để khắc phục điều này, Điều 22 đưa ra hai cơ chế quan trọng:

• Thành lập Ban điều phối: Các bên có quyền thành lập một Ban điều phối để trực tiếp quản lý việc thực hiện hợp đồng. Chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của Ban điều phối hoàn toàn do các bên thỏa thuận. Ban này đóng vai trò như một bộ máy quản trị dự án tập trung.
• Chuyển đổi thành doanh nghiệp: Khoản 4 Điều 22 quy định trong quá trình thực hiện hợp đồng, các bên được quyền thỏa thuận sử dụng các tài sản hình thành từ việc hợp tác kinh doanh để thành lập doanh nghiệp mới. Đây là một "lối thoát" pháp lý linh hoạt, cho phép các bên nâng cấp hình thức đầu tư khi sự hợp tác đã đi vào ổn định và cần một pháp nhân độc lập để mở rộng quy mô.

Việc phân chia lợi nhuận và sản phẩm trong BCC cũng là một nội dung cần sự tư vấn chuyên sâu của chuyên gia pháp lý và tài chính để đảm bảo tối ưu hóa thuế và tuân thủ các quy chuẩn kế toán hiện hành.

Kết luận

Hệ thống pháp luật đầu tư hiện nay đã xây dựng một hành lang pháp lý tương đối toàn diện, cho phép cá nhân và tổ chức thực hiện hoạt động kinh doanh thông qua nhiều phương thức linh hoạt như: Đầu tư thành lập tổ chức kinh tế; Đầu tư góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp; Thực hiện dự án đầu tư hay Đầu tư theo hình thức hợp đồng BCC. Tuy nhiên, sự đa dạng của các hình thức này cũng đặt ra yêu cầu cao về tính trung thực và thượng tôn pháp luật. Một giao dịch đầu tư chỉ được pháp luật bảo hộ khi nó được xác lập trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng và không nhằm mục đích che giấu các hành vi vi phạm pháp luật khác.

Đứng trước các tranh chấp phát sinh, đặc biệt là các cáo buộc về "lừa đảo" hay "lợi dụng tín nhiệm" liên quan đến nguồn vốn, việc rà soát lại tính pháp lý của các loại hợp đồng — từ hợp đồng vay mượn đến hợp đồng góp vốn — là vô cùng cấp thiết. Pháp luật Việt Nam, với nguyên tắc bảo vệ sự tự nguyện và công bằng theo Bộ luật Dân sự 2015, luôn sẵn sàng tuyên bố vô hiệu đối với các giao dịch mang tính giả tạo hoặc được xác lập dưới sự cưỡng ép, đe dọa bằng vũ lực. Do đó, việc hiểu rõ và thực hiện đúng các hình thức đầu tư theo quy định mới nhất không chỉ là nghĩa vụ của mỗi cá nhân khi tham gia vào thị trường, mà còn là cơ sở vững chắc nhất để khẳng định sự minh bạch trong mọi hoạt động kinh tế, góp phần xây dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh, an toàn và đúng pháp luật.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!