Các lựa chọn chính trị và kết luận trong Hiến pháp

1. Các lựa chọn chính trị

Nhiều vấn đề phát sinh từ những tranh cãi về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa đã vượt quá khuôn khổ hiến pháp; đặc biệt là vai trò và tác động của phát triển kinh tế và toàn cầu hóa từ 1990 không thể xem nhẹ. Một mặt, một số nguồn lực quốc tế mà các quốc gia chịu ảnh hưởng của xung đột có thể dựa vào để củng cố các quyền kinh tế và xã hội đang bị suy giảm. Mặt khác, trong hoàn cảnh hệ tư tưởng phổ biến là thúc đẩy các quốc gia áp dụng lựa chọn thị trường tự do trong đó các nhân tố tư nhân chứ không phải nhà nước giữ trách nhiệm lớn hơn trong việc cung cấp các dịnh vụ theo các quyền nêu trên. Nếu như sự thật là việc nhà nước giảm thiểu việc điều chỉnh đối với công nghiệp, tư nhân hóa tài sản nhà nước, chính sách thuế hỗ trợ nhà đầu tư, chính sách khắc khổ chi tiêu công, thị trường việc làm linh hoạt, thì mức độ các quyền ECOSOC được các nhà xây dựng hiến pháp xác định như thế nào? Bao nhiều phần của hoạt động công dùng để hỗ trợ mọi tầng lập của xã hội để tham gia đầy đủ vào đời sống kinh tế của nhà nước, bao gồm sự lựa chọn các chính sách kinh tế, khi mà chủ quyền của nhà nước về kinh tế bị chia sẻ với những chủ thể siêu quốc gia? Những loại câu hỏi này sẽ khó được trả lời. Chúng cần có những biện pháp hiến pháp, nhưng cũng có lý do hợp lý để đưa những việc này cho các nhân tố chính trị và dành nhiều đất cho những chính trị gia thương thảo về cách giải quyết phù hợp. Tòa án không phải luôn ở vị trí giải quyết các vụ việc phát sinh từ các quyền kinh tế, văn hóa xã hội. Những người xây dựng hiến pháp cũng có thể dựa vào các nhân tố chính trị để đề cập đến các quyền này, nhưng vẫn cần đến thủ tục thực thi các quyền này.

2. Phụ thuộc và thủ tục thực thi phi tư pháp

Ngay cả khi việc giải quyết vấn đề về các quyền ECOSOC trong hiến pháp dựa trên nền tảng chính trị nhiều hơn pháp lý, nó vẫn đòi hỏi trình tự thực thi. Các nhà lập hiến các nước đã cân nhắc nhiều lựa chọn với đặc điểm chung là phụ thuộc và thủ tục thực thi phi tư pháp. Các lựa chọn đặt ra bao gồm: Các quyền ECOSOC được ghi nhận trong hiến pháp, bao gồm Đạo luật về quyền, nhưng có các hạn chế rõ ràng đối với thực thi bằng tư pháp. Các quyền được ghi nhận như là “các nguyên tắc định hướng của chính sách quốc gia” cho các nhân tố chính trị và những nhà hoạch định chính sách. Các quyền ECOSOC có thể được củng cố bởi các quyền khác có tính chất thực thi về mặt pháp lý. Do việc hưởng các quyền này phụ thuộc vào các chính sách, cũng như việc sử dụng tiền thuế, các nhà lập hiến có thể cân nhắc tạo điều kiện cho công dân giám sát chính sách và việc chi tiêu của chính phủ gắn với thực thi các quyền ECOSOC. Điều này có thể được thực hiện thông qua các quy định của hiến pháp công nhận quyền tiếp cận thông tin chính thức và giao cho nhánh lập pháp quy định cụ thể. Một công việc khác trong thực thi là thành lập một thiết chế có thể hỗ trợ công dân khi cần giúp đỡ. Một cách lý tưởng, thiết chế này độc lập khỏi những nhà hoạch định chính sách của nhánh hành pháp và lập pháp. Đặc tính nổi trội của cơ quan này ở chỗ đây không phải là tư pháp. Thanh tra nghị viện là một thiết chế bảo vệ công như thế. Tại nhiều quốc gia, thanh tra nghị viện có thể tiến hành điều tra những vi phạm quyền ECOSOC và đưa ra khuyến nghị cải tổ pháp lý và hành chính.

3. Người phải giải trình về việc không thực thi các quyền

Những lựa chọn này có thể làm rõ ai là người phải giải trình về việc không thực thi các quyền này. Ngôn từ của các nguyên tắc định hướng có thể ghi nhận rõ ràng ai là người chịu trách nhiệm; ví dụ, nếu hiến pháp quy định rõ cần phải ban hành tiếp các đạo luật, có thể sử dụng quy định đó để vận động hành lang và theo dõi hoạt động của các nghị sĩ trên phương diện này. Chẳng hạn, ở châu Mỹ Latinh, các nhóm xã hội dân sự vận động “tư cách công dân kinh tế” cho người bản địa và các nhóm dễ tổn thương đã sử dụng các điều khoản trong các nguyên tắc định hướng để yêu cầu đánh giá tác động về quyền con người trong các dự án phát triển chính thức. Đối với các nhóm dân tộc, các quyền ECOSOC có thể là cơ chế cụ thể để xem xét các khiếu kiện về sự phân biệt đối xử, làm rõ sự khác nhau giữa nhận thức về phân biệt đối xử với các hành vi mang tính phân biệt thực tế. Một văn hóa quyền con người ổn định và linh hoạt có thể đòi hỏi tòa án và nhánh lập pháp phải tạo sự cân bằng giữa cơ chế bảo vệ quyền về pháp lý và chính trị. Các nhà lập hiến cũng có thể kết nối các mục tiêu phát triển với các quyền ECOSOC và thiết lập hội đồng kinh tế để khuyến nghị cơ quan hành pháp hoặc mọi cơ quan công quyền khác về các chính sách kinh tế, bao gồm thực thi các quyền nói trên. Hiến pháp có thể không giải quyết triệt để một vấn đề nhưng có thể đề ra các nguyên tắc cho người có quyền quyết định. Nếu họ mâu thuẫn gay gắt về nội dung và hậu quả, việc ghi nhận các quyền ECOSOC trong hiến pháp có thể là phản tác dụng. Mâu thuẫn này sẽ còn kéo dài trừ phi các điều điện kinh tế và vật chất được cải thiện cho người nghèo, điều mà có lẽ nằm ngoài tầm với của hiến pháp. Việc ghi nhận quyền có thể làm tăng các xung đột thể chế giữa nhánh hành pháp và tư pháp hoặc giữa tòa án và quốc hội. Không có một con đường duy nhất để thực thi toàn bộ các quyền ECOSOC, sự thành công cũng như thất bại đã xảy ra ở các hệ thống hiến pháp khác nhau. Hiến pháp có thể không giải quyết cụ thể vấn đề các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa nhưng nó có thể đưa ra các nguyên tắc để giúp cho người ra quyết định. Nếu chúng gây ra nhiều tranh cãi về nội dung và tác động, việc ghi nhận các quyền này trong hiến pháp có thể gây phản tác dụng.

4. Kết luận

Mối quan hệ giữa văn hóa quyền con người và xây dựng hiến pháp rất phức tạp trong bối cảnh các đòi hỏi về quyền cũng như những cuộc tranh cãi về chúng luôn là tâm điểm trong xung đột và chia rẽ xã hội. Nhân quyền đóng vai trò trọng tâm trong giải quyết xung đột giữa các nhóm, nhưng việc ghi nhận chúng trong hiến pháp ở một quốc gia chịu ảnh hưởng của xung đột sẽ không tránh khỏi căng thẳng. Cùng với thời gian, mức độ và ý nghĩa của quyền con người đã mở rộng hơn. Chúng không chỉ giới hạn ở mối quan hệ giữa quyền lực của nhà nước đối với cá nhân trong một xã hội tự do; các nhóm và cá nhân ngoài rìa cũng đã sử dụng cơ chế này để đòi hỏi sự tham gia và các hoạt động chính trị và kinh tế. Trong một xã hội đa dạng, bị chia rẽ sâu sắc bởi xung đột, hiến pháp là khuôn khổ gây nhiều tranh cãi về con đường mà các cá nhân và nhóm người sống cuộc sống của mình. Mục đích của hiến pháp vượt ra khỏi giới hạn của một luật. Bởi vì hiến pháp không thể bảo đảm mọi sự bảo vệ, mà cần có ý chí chính trị và các thiết chế để có thể hành động, các nhà lập hiến cần không chỉ cần tập trung vào việc ghi nhận các quyền. Có thể là cần quan tâm nhiều hơn để xác định các biện pháp trong hiến pháp hỗ trợ các quyền trong khuôn khổ hệ thống quyền lực hiện có chứ không tách biệt khỏi nó. Các nhà lập hiến cũng cần cân nhắc các thiết kế khác nhau về thể chế đã phân bổ quyền lực chính trị như thế nào, những cách nhìn khác nhau về hiến pháp đã đã góp phần xây dựng văn hóa quyền con người ra sao. Theo cách đó, các quyền sẽ là một phần hữu cơ trong nền tảng đạo đức đối với cơ chế pháp lý và chính trị của hệ thống hiến pháp chứ không tách biệt khỏi nó. Quyền con người đóng vai trò trung tâm trong việc giải quyết xung đột giữa các nhóm, nhưng việc ghi nhận chúng trong hiến pháp của một quốc gia chịu ảnh hưởng của xung đột không hẳn là tránh được sự tranh cãi. Trong một nhà nước đa dạng về mặt xã hội, chia rẽ sâu sắc và chịu ảnh hưởng của xung đột, hiến pháp trở thành khuôn khổ cho các quan điểm về cách thức mà xã hội và cá nhân sống cuộc sống của mình.

5. Xung đột và chia rẽ sâu sắc ảnh hưởng đến xây dựng văn hóa quyền con người

Thực tế là các xung đột và chia rẽ sâu sắc có thể làm trầm trọng hơn vấn đề xây dựng văn hóa quyền con người với một hiến pháp ổn định. Trải nghiệm về chủ nghĩa độc tài, chia rẽ dân tộc, bạo lực, tình trạng khẩn cấp được áp dụng trong thời gian dài với các quyền bị đình chỉ, một văn hóa giám sát bằng tư pháp yếu ớt và thiếu kiến thức pháp lý trong người dân, thiếu từ các nhóm áp lực mạnh vì không được thừa nhận hoặc khuyến khích, các tổ chức liên quan đến quyền chỉ quan tâm ở mức độ vừa đủ để làm sao thu hút những người ủng hộ họ, v.v. và vv… tất cả các yếu tố này đều cho thấy các khó khăn mà nhiều quốc gia phải đối mặt và giải quyết trong quá trình xây dựng hiến pháp. Những người xây dựng hiến pháp buộc phải tìm kiếm sự cân bằng, trong khi thừa nhận những giới hạn của hiến pháp và quyền con người, nhưng cũng cần xem các khả năng mở ra cho những gì chưa xuất hiện trước đó và huy động các nhóm vào công việc công là điều không thể trước đây. Từ khóa: Quyền con người, Các quyền cơ bản, Tự do dân sự, Tiêu chuẩn quốc tế, Văn hóa quyền con người, Các quyền dân sự, Các quyền chính trị, Các quyền văn hóa, Các quyền kinh tế, Các quyền xã hội, Các quyền ECOSOC, Tư cách công dân, Hành động khẳng định, Phân biệt tích cực, Quyền của phụ nữ, Các quyền tôn giáo, Các quyền của nhóm đa số, Nhà nước trong tình trạng nguy cấp, Người kiểm tra, Ủy ban Nhân quyền, Nhóm dễ bị tổn 150 thương, Cộng đồng bị tụt hậu, Vi phạm diện rộng, Sự ân xã, Miễn trừ trách nhiệm, Công tý chuyển giao (transitional justice).

Luật Minh Khuê ( sưu tầm và biên tập )