Các trường hợp không được đề nghị đặc xá

Đặc xá là một chính sách khoan hồng đặc biệt của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thể hiện truyền thống nhân đạo của dân tộc đối với những người phạm tội đã có quá trình cải tạo, học tập, lao động tiến bộ và đủ điều kiện để trở về tái hòa nhập cộng đồng. Đối với phạm nhân và thân nhân của họ, mỗi đợt đặc xá do Chủ tịch nước công bố luôn mở ra niềm hy vọng về một cơ hội làm lại cuộc đời. Tuy nhiên, để đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật và sự công bằng, khách quan, pháp luật Việt Nam đã quy định rất chặt chẽ không chỉ các điều kiện "cần và đủ" để một phạm nhân được xem xét, mà còn cả những trường hợp tuyệt đối không được đề nghị đặc xá, dù cho họ có đáp ứng các tiêu chí khác.  

1. Đặc xá là gì? 

Trước khi đi vào các trường hợp cụ thể không được đề nghị đặc xá, việc hiểu rõ bản chất pháp lý của "đặc xá" và phân biệt nó với một khái niệm tương tự là "đại xá" là vô cùng cần thiết. Theo quy định tại Khoản 1, Điều 3 Luật Đặc xá năm 2018, định nghĩa pháp lý chính thức về đặc xá như sau:

“Đặc xá là sự khoan hồng đặc biệt của Nhà nước do Chủ tịch nước quyết định tha tù trước thời hạn cho người bị kết án phạt tù có thời hạn, tù chung thân nhân sự kiện trọng đại, ngày lễ lớn của đất nước hoặc trong trường hợp đặc biệt.” 

Từ định nghĩa này, có thể thấy đặc xá thể hiện rõ bản chất là sự khoan hồng đặc biệt và là một đặc ân của Nhà nước. Quyền quyết định đặc xá tối cao thuộc về Chủ tịch nước, với vai trò là người đứng đầu Nhà nước. Đối tượng được xem xét đặc xá là những người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn hoặc tù chung thân, đáp ứng các điều kiện do luật định.

Hậu quả pháp lý của đặc xá là người được hưởng sẽ được tha tù trước thời hạn, được miễn chấp hành phần hình phạt tù còn lại. Về thời điểm, đặc xá thường diễn ra vào các dịp lễ lớn, sự kiện trọng đại của đất nước hoặc trong các trường hợp đặc biệt khác.

Tuy nhiên, trong hệ thống pháp luật Việt Nam, bên cạnh đặc xá còn có khái niệm "đại xá". Mặc dù cả hai đều là hình thức ân xá của Nhà nước, chúng có sự khác biệt căn bản về thẩm quyền, đối tượng, và đặc biệt là hậu quả pháp lý. Sự nhầm lẫn giữa hai khái niệm này có thể dẫn đến những hiểu lầm nghiêm trọng về tình trạng pháp lý của người được hưởng ân xá.

Dưới đây là bảng phân biệt rõ ràng hai khái niệm này:

Sự khác biệt cốt lõi nằm ở hậu quả pháp lý: Đại xá xóa bỏ cả tội danh, trong khi Đặc xá chỉ xóa bỏ phần hình phạt còn lại. Đây là điểm mà phạm nhân và thân nhân cần đặc biệt lưu ý. Người được đặc xá khi tái hòa nhập cộng đồng vẫn mang tư cách pháp lý là người có án tích, cho đến khi đủ điều kiện xóa án tích theo quy định.

2. Cơ sở pháp lý về đặc xá

Việc xem xét đặc xá tại Việt Nam được điều chỉnh bởi một hệ thống pháp lý hai cấp, bao gồm một văn bản khung mang tính ổn định và các văn bản triển khai mang tính thời điểm. Hiểu rõ cấu trúc này giúp nhận thức được rằng đặc xá không phải là một quyền lợi tĩnh mà là một chính sách động, được điều chỉnh linh hoạt.

Luật đặc xá năm 2018 là văn bản pháp lý cao nhất và là nền tảng cho mọi hoạt động đặc xá. Luật này quy định các nguyên tắc, điều kiện, trình tự, thủ tục, quyền và nghĩa vụ của người được đặc xá, và quan trọng nhất là các trường hợp không được đề nghị đặc xá. Các quy định trong Luật Đặc xá 2018 có tính ổn định và áp dụng chung cho tất cả các đợt đặc xá, trừ khi có luật khác sửa đổi, bổ sung.

Dưới đây là hệ thống các văn bản hướng dẫn triển khai mới nhất năm 2025:

Như vậy, một phạm nhân muốn được xem xét đặc xá phải đồng thời thỏa mãn các điều kiện chung trong Luật Đặc xá 2018 và các điều kiện cụ thể trong Quyết định của Chủ tịch nước cho đợt đặc xá đó. Bài viết này sẽ tập trung phân tích các trường hợp không được đề nghị đặc xá được quy định tại Điều 12 của Luật Đặc xá 2018 – những quy định mang tính nền tảng và áp dụng cho mọi đợt đặc xá.

3. Các trường hợp không được đề nghị đặc xá

Điều 12 của Luật Đặc xá 2018 được xem là "bộ lọc" pháp lý đầu tiên và quan trọng nhất. Nếu một phạm nhân thuộc vào bất kỳ trường hợp nào được liệt kê dưới đây, họ sẽ không được đưa vào danh sách đề nghị đặc xá, ngay cả khi đã đáp ứng tất cả các điều kiện về cải tạo tốt, chấp hành án, và bồi thường dân sự tại Điều 11. Các quy định này được thiết lập nhằm quản lý rủi ro pháp lý, an ninh và xã hội, đảm bảo chính sách đặc xá được áp dụng đúng đối tượng và không gây ảnh hưởng tiêu cực đến trật tự xã hội.

3.1. Bị kết án về các tội xâm phạm an ninh quốc gia, tội phạm chiến tranh và tội khủng bố

Khoản 1, Điều 12 Luật Đặc xá 2018  quy định không đề nghị đặc xá đối với người:

“Bị kết án phạt tù về tội phản bội Tổ quốc; tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân; tội gián điệp; tội xâm phạm an ninh lãnh thổ; tội bạo loạn; tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân; tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; tội làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; tội phá rối an ninh; tội chống phá cơ sở giam giữ; tội khủng bố hoặc một trong các tội quy định tại Chương các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh của Bộ luật Hình sự”

Đây là nhóm các tội phạm có tính chất đặc biệt nghiêm trọng, trực tiếp xâm phạm đến sự tồn vong của chế độ, an ninh quốc gia, hòa bình và an ninh của nhân loại. Việc loại trừ các đối tượng này khỏi diện xem xét đặc xá thể hiện quan điểm nhất quán của Nhà nước trong việc xử lý nghiêm khắc các hành vi gây nguy hiểm cho lợi ích cốt lõi của quốc gia và cộng đồng quốc tế.

3.2. Bản án hoặc quyết định của Tòa án đang bị kháng nghị

 Khoản 2, Điều 12 quy định không đề nghị đặc xá đối với người mà:

“Bản án, phần bản án hoặc quyết định của Tòa án đối với người đó đang bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo hướng tăng nặng trách nhiệm hình sự;”

 Thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm là các thủ tục xét lại bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc có tình tiết mới. Nếu bản án đang bị kháng nghị theo hướng có thể làm tăng hình phạt (tăng nặng trách nhiệm hình sự), thì tình trạng pháp lý của phạm nhân chưa ổn định và chưa được coi là cuối cùng. Việc xem xét đặc xá trong trường hợp này là không thể, vì hình phạt cuối cùng mà họ phải chấp hành vẫn có thể thay đổi. Điều này đảm bảo tính pháp lý chặt chẽ, chỉ xem xét đặc xá khi bản án đã hoàn toàn ổn định.

3.3. Đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự về hành vi phạm tội khác

Đặc biệt khoản 3 Điều 12 Luật đặc xá 2018 có quy định:

“Đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự về hành vi phạm tội khác;”

 Nếu một phạm nhân trong quá trình chấp hành án lại tiếp tục bị cơ quan có thẩm quyền khởi tố, điều tra, truy tố hoặc xét xử về một hành vi phạm tội khác (có thể xảy ra trước hoặc trong khi ở tù), thì họ sẽ không được đề nghị đặc xá. Tình trạng này cho thấy người đó chưa thực sự ăn năn hối cải và vẫn có khả năng tiếp tục vi phạm pháp luật. Việc xem xét đặc xá chỉ được đặt ra khi người phạm tội đã giải quyết xong tất cả các vấn đề pháp lý liên quan đến hành vi phạm tội của mình.

3.4. Trước đó đã được đặc xá

Nếu một người trước đó được đặc xá cũng không được đề nghị đặc xá theo Khoản 4 Điều 12 Luật đặc xá 2018:

“Trước đó đã được đặc xá;”

Đặc xá là một đặc ân, một sự khoan hồng đặc biệt chỉ được Nhà nước trao một lần. Nếu một người đã từng được hưởng chính sách này nhưng không biết trân trọng, tiếp tục tái phạm và bị kết án tù, họ sẽ không có cơ hội thứ hai. Quy định này nhằm đề cao giá trị của chính sách đặc xá và yêu cầu người được hưởng phải có trách nhiệm nghiêm túc với cơ hội mà Nhà nước đã trao cho.

3.5. Có từ 02 tiền án trở lên

Ngoài ra, Khoản 5, Điều 12 Luật đặc xá 2018 cũng có quy định:

“Có từ 02 tiền án trở lên;”

Tiền án là việc một người đã bị kết án và bản án đã có hiệu lực pháp luật nhưng chưa được xóa án tích. Một người có từ hai tiền án trở lên được xem là người có nhân thân xấu, có xu hướng tái phạm cao. Việc loại trừ nhóm đối tượng này khỏi diện xem xét đặc xá là một biện pháp nhằm quản lý rủi ro xã hội, đảm bảo rằng sự khoan hồng chỉ dành cho những người có khả năng cải tạo và tái hòa nhập cộng đồng một cách bền vững.

3.6. Các trường hợp khác do Chủ tịch nước quyết định

Khoản 6, Điều 12 Luật đặc xá 2018 quy định:

“Trường hợp khác do Chủ tịch nước quyết định.”

 Đây là một điều khoản "mở", cho phép Chủ tịch nước có sự linh hoạt trong việc xác định các đối tượng không được đặc xá trong từng đợt cụ thể. Dựa trên tình hình an ninh, chính trị, trật tự xã hội và yêu cầu phòng chống tội phạm tại một thời điểm nhất định, Chủ tịch nước có thể bổ sung thêm các loại tội phạm hoặc các trường hợp khác vào danh sách không được đề nghị đặc xá trong Quyết định về đặc xá của mình. Ví dụ, trong một đợt đặc xá, có thể có quy định không xem xét cho các đối tượng phạm tội về ma túy có tổ chức hoặc tội phạm tham nhũng gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

4. Điều kiện để được đề nghị đặc xá là gì? 

Để có một cái nhìn toàn diện, việc hiểu các trường hợp "bị loại" tại Điều 12 phải đi đôi với việc nắm rõ các điều kiện "cần có" tại Điều 11 Luật Đặc xá 2018. Một phạm nhân chỉ có thể được đưa vào danh sách đề nghị đặc xá khi và chỉ khi họ đáp ứng đồng thời cả hai yêu cầu: thỏa mãn tất cả các điều kiện tại Điều 11 và không thuộc bất kỳ trường hợp nào tại Điều 12.

Điều 11 Luật Đặc xá 2018 được sửa đổi bởi Điểm b Khoản 2 Điều 2 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025 quy định các điều kiện "tích cực" mà một phạm nhân phải đạt được, bao gồm:

• Về quá trình cải tạo: Có nhiều tiến bộ, có ý thức cải tạo tốt và được xếp loại chấp hành án phạt tù từ "khá" hoặc tốt do Chủ tịch nước quyết định trong mỗi lần đặc xá.
• Về thời gian chấp hành án: Đã chấp hành được một khoảng thời gian tối thiểu của bản án. Mức thời gian này do Chủ tịch nước quyết định trong từng đợt nhưng phải ít nhất là 1/3 thời gian đối với tù có thời hạn và ít nhất 14 năm đối với tù chung thân đã được giảm án (mức này có thể cao hơn đối với một số tội phạm nghiêm trọng).
• Về nghĩa vụ tài chính: Đã chấp hành xong hình phạt bổ sung là phạt tiền, đã nộp án phí.
• Về nghĩa vụ dân sự: Đã thi hành xong nghĩa vụ trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại. Đối với các tội phạm tham nhũng, đây là điều kiện bắt buộc. Đối với các tội khác, có xem xét đến trường hợp người phạm tội lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn không thể thi hành hết, nhưng phải có sự đồng ý của người được thi hành án.
• Về ảnh hưởng xã hội: Việc đặc xá cho người đó không làm ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự.

Điểm mấu chốt nằm ở điểm g, khoản 1, Điều 11, quy định một trong các điều kiện để được đề nghị đặc xá là: "Không thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 12 của Luật này". Điều này tạo ra một "cổng logic VÀ" không thể thương lượng. Quá trình xét duyệt không phải là một sự cân nhắc giữa ưu điểm và nhược điểm. Một phạm nhân có thể có quá trình cải tạo xuất sắc trong nhiều năm (đáp ứng Điều 11), nhưng nếu họ có hai tiền án (thuộc Điều 12), thì quá trình cải tạo tốt đó trở nên không có ý nghĩa trong việc xét đặc xá.

5. Quy trình xét và đề nghị đặc xá diễn ra như thế nào?

Quy trình xét đặc xá được thiết kế theo nhiều cấp, với sự tham gia của nhiều cơ quan khác nhau nhằm đảm bảo tính khách quan, minh bạch và công bằng, đúng theo nguyên tắc được quy định tại Điều 4 của Luật. Quy trình này có thể được tóm tắt qua các bước chính sau:

1. Lập hồ sơ tại cơ sở giam giữ: Giám thị Trại giam, Trại tạm giam có trách nhiệm rà soát, xét duyệt những phạm nhân có đủ điều kiện, thông báo công khai danh sách và tiếp nhận đơn xin đặc xá. Sau đó, họ lập hồ sơ cho từng trường hợp và niêm yết công khai danh sách những người được đề nghị đặc xá.
2. Thẩm định của Tổ thẩm định liên ngành: Hồ sơ từ các cơ sở giam giữ sẽ được chuyển lên cho Tổ thẩm định liên ngành. Tổ này bao gồm đại diện của nhiều cơ quan (như Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao) và có nhiệm vụ thẩm tra, xác minh lại tính chính xác của hồ sơ, đảm bảo người được đề nghị đáp ứng đúng và đủ các điều kiện pháp luật.
3. Xét duyệt của Hội đồng tư vấn đặc xá: Sau khi có kết quả thẩm định, danh sách và hồ sơ sẽ được trình lên Hội đồng tư vấn đặc xá do Chủ tịch nước thành lập. Hội đồng này sẽ tiến hành phiên họp để xem xét, thảo luận và bỏ phiếu thông qua danh sách cuối cùng những người đủ điều kiện đề nghị Chủ tịch nước quyết định đặc xá.
4. Trình Chủ tịch nước quyết định: Chính phủ trình danh sách những người được Hội đồng tư vấn đặc xá thông qua lên Chủ tịch nước.
5. Ban hành và công bố Quyết định đặc xá: Căn cứ vào đề nghị của Chính phủ, Chủ tịch nước xem xét và ra Quyết định đặc xá cho các cá nhân cụ thể. Quyết định này sau đó được công bố rộng rãi và được tổ chức thi hành tại các cơ sở giam giữ.

6. Hồ sơ đề nghị đặc xá cần những giấy tờ gì?

Theo Điều 14 Luật Đặc xá 2018, một bộ hồ sơ đề nghị đặc xá cơ bản bao gồm các tài liệu sau:

• Đơn xin đặc xá của người bị kết án.
• Các tài liệu chứng minh người đó đã đáp ứng đủ các điều kiện quy định tại Điều 11 (ví dụ: các quyết định xếp loại chấp hành án phạt tù, biên lai đã nộp án phí, phạt tiền, giấy xác nhận đã bồi thường xong thiệt hại dân sự...).
• Bản cam kết không vi phạm pháp luật và sẽ chấp hành đầy đủ các nghĩa vụ dân sự, hình phạt bổ sung còn lại sau khi được đặc xá.
• Văn bản đề nghị đặc xá của Giám thị trại giam hoặc cơ quan thi hành án hình sự có thẩm quyền.
• Đối với các trường hợp được hưởng chính sách ưu tiên (như người có công, người mắc bệnh hiểm nghèo, người có hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn), cần có các giấy tờ chứng minh tương ứng do cơ quan có thẩm quyền cấp (ví dụ: hồ sơ bệnh án, giấy xác nhận của Ủy ban nhân dân cấp xã về hoàn cảnh gia đình).

Trong quá trình này, vai trò của thân nhân phạm nhân là rất quan trọng. Họ có thể hỗ trợ tích cực trong việc thu thập và cung cấp các giấy tờ từ bên ngoài xã hội, chẳng hạn như giấy xác nhận của chính quyền địa phương về hoàn cảnh gia đình, các tài liệu liên quan đến việc thi hành nghĩa vụ dân sự, để bổ sung và củng cố cho hồ sơ xin đặc xá của người thân.

7. Trường hợp đặc biệt do Chủ tịch nước quyết định (không phụ thuộc Điều 11, 12)

Pháp luật về đặc xá cũng dự liệu một cơ chế đặc biệt, thể hiện quyền hạn tối cao của nguyên thủ quốc gia và cho thấy đặc xá không chỉ là một quy trình pháp lý thuần túy mà còn là một công cụ của chính sách nhà nước. Điều 22 Luật Đặc xá 2018 quy định:

“Trong trường hợp đặc biệt để đáp ứng yêu cầu về đối nội, đối ngoại của Nhà nước, Chủ tịch nước quyết định đặc xá cho người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn, người đang được hoãn chấp hành án phạt tù, người đang được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, người đang chấp hành án phạt tù chung thân mà không phụ thuộc vào các điều kiện quy định tại Điều 11 và Điều 12 của Luật này.” 

Điều khoản này tạo ra một ngoại lệ hoàn toàn so với quy trình thông thường. Trong những tình huống đặc biệt liên quan đến lợi ích quốc gia, an ninh, hoặc các vấn đề ngoại giao, Chủ tịch nước có toàn quyền quyết định đặc xá cho bất kỳ ai, kể cả những người thuộc danh sách không được đề nghị đặc xá tại Điều 12. Quy trình lập hồ sơ cho các trường hợp này cũng khác biệt, thường do Chính phủ chủ trì, phối hợp với các cơ quan trung ương để trình trực tiếp lên Chủ tịch nước.⁶

Tuy nhiên, cần phải nhấn mạnh rằng đây là những trường hợp cực kỳ hi hữu, không phải là một con đường song song mà phạm nhân và gia đình có thể trông đợi. Nó phục vụ cho các mục tiêu chiến lược của quốc gia chứ không phải là một cơ chế ân xá thông thường.

8. Phân biệt đặc xá, giảm thời hạn chấp hành án và tha tù trước thời hạn

Cuối cùng, để tránh nhầm lẫn và có sự hiểu biết chính xác nhất, cần phân biệt rõ ràng đặc xá với hai chế định khác cũng liên quan đến việc ra tù sớm là "giảm thời hạn chấp hành án" và "tha tù trước thời hạn có điều kiện". Đây là ba con đường pháp lý hoàn toàn khác nhau. Giảm thời hạn chấp hành án phạt tù là việc Tòa án quyết định giảm bớt thời gian mà phạm nhân phải ở trong tù, dựa trên quá trình cải tạo tốt của họ. Tha tù trước thời hạn có điều kiện là việc Tòa án cho phép phạm nhân ra tù sớm nhưng phải chịu một thời gian thử thách và sự giám sát của chính quyền địa phương.

Dưới đây là bảng so sánh làm rõ sự khác biệt căn bản giữa ba chế định này:

Sự khác biệt nền tảng nhất là: Đặc xá là một hành động khoan hồng của cơ quan hành pháp (Chủ tịch nước), trong khi Giảm án và Tha tù trước thời hạn có điều kiện là các hoạt động quản lý tư pháp thường kỳ của ngành Tòa án. Hiểu rõ điều này giúp phạm nhân và gia đình xác định đúng hướng và chuẩn bị hồ sơ phù hợp với từng chế định, thay vì trông chờ một cách bị động vào các đợt đặc xá không thường xuyên.

9. Kết luận

Chính sách đặc xá của Nhà nước Việt Nam là một biểu hiện sâu sắc của truyền thống nhân đạo, mở ra con đường tái hòa nhập cho những người phạm tội đã thể hiện sự ăn năn, hối cải và có quá trình cải tạo tốt. Tuy nhiên, để đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật và an toàn xã hội, Luật Đặc xá 2018 đã xây dựng một hành lang pháp lý chặt chẽ. Việc một phạm nhân được đề nghị đặc xá không chỉ phụ thuộc vào việc họ đáp ứng các điều kiện tích cực tại Điều 11 mà còn phải vượt qua "bộ lọc" pháp lý nghiêm ngặt của các trường hợp không được đề nghị đặc xá tại Điều 12. Việc phân biệt rõ ràng giữa đặc xá, giảm thời hạn chấp hành án và tha tù trước thời hạn có điều kiện là vô cùng quan trọng, giúp phạm nhân và gia đình có định hướng đúng đắn, chủ động trong việc phấn đấu cải tạo thay vì chỉ trông chờ vào các đợt đặc xá không thường xuyên. Hy vọng rằng, với những phân tích chi tiết và hệ thống trong bài viết này, phạm nhân, thân nhân và những người quan tâm sẽ có được cái nhìn toàn diện, chính xác về các quy định pháp luật, từ đó nâng cao ý thức chấp hành án, phấn đấu cải tạo để sớm đủ điều kiện trở về với gia đình và xã hội.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.