1. Chức năng, nhiệm vụ của các uỷ ban công ước

Các uỷ ban công ước thực hiện một số ch ức năng, nhiệm vụ căn cứ vào các quy định cụ thể của công ước, trong đó những chức năng có thể nêu sau đây: + Xem xét báo cáo của các quốc gia thành viên. Khi tham gia các công ước quốc tế về quyền con người như được liệt kê ở trên, các quốc gia thừa nhận nghĩa vụ pháp lý phải tuân thủ và thực hiện các quyền được ghi nhận trong công ước. Để giúp Liên hợp quốc giám sát việc thực hiện nghĩa vụ đó, quốc gia có nghĩa vụ đệ trình theo định kỳ các báo cáo về việc thực hiện các quyền được ghi nhận trong Công ước lên uỷ ban giám sát được thành lập theo Công ước. Thông thường, các quốc gia thành viên phải đệ trình báo cáo toàn diện đầu tiên sau một hoặc hai năm kể từ khi công ước có hiệu lực đối với quốc gia đó. Sau đó, các quốc gia tiếp tục thực hiện nghĩa vụ báo cáo định kỳ căn cứ theo các quy định của Công ước (thông thường sau 4 hoặc 5 năm) về những biện pháp đã được áp dụng để thực hiện công ước. Các báo cáo phải nêu ra những biện pháp pháp lý, hành chính và tư pháp đã được quốc gia thành viên áp dụng để thực hiện các quy định của Công ước, đồng thời đề cập những thuận lợi, khó khăn mà quốc gia đã và đang đối mặt trong việc thực hiện Công ước. Để bảo đảm các báo cáo chứa đựng những thông tin tối thiểu cho phép các uỷ ban tiến hành công việc của mình, các uỷ ban công ước đã ban hành những hướng dẫn về hình thức và nội dung của báo cáo. Bên cạnh báo cáo của các quốc gia thành viên, các uỷ ban công ước cũng tiếp nhận thông tin về tình hình quyền con người của các quốc gia từ những nguồn khác, bao gồm các tổ chức phi chính phủ, các cơ quan Liên hợp quốc, các tổ chức liên chính phủ khác, các viện nghiên cứu và qua báo chí. Từ những thông tin thu được, các uỷ ban xem xét báo cáo cùng với đại diện của quốc gia thành viên. Trên cơ sở đối thoại xây dựng, các uỷ ban công bố những nhận xét và khuyến nghị, bày tỏ mối quan tâm về những vấn đề có liên quan đến việc thực hiện Công ước tại các quốc gia thành viên.

2. Xem xét khiếu nại của các cá nhân

Xem xét khiếu nại của các cá nhân: Bên cạnh thủ tục báo cáo, một số uỷ ban công ước còn được giao chức năng giám sát phụ thông qua ba cơ chế khác nhau, đó là: thủ tục điều tra (inquiry), xem xét khiếu kiện liên quốc gia và xem xét khiếu nại cá nhân. Hiện tại có 6 uỷ ban công ước (Uỷ ban quyền con người, Uỷ ban chống phân biệt chủng tộc, Uỷ ban chống tra tấn, Uỷ ban xoá bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ, Uỷ ban bảo vệ người lao động nhập cư và các thành viên gia đình họ và Uỷ ban về các vụ cưỡng bức đưa đi mất tích) có thể nhận và xem xét đơn tố cáo một quốc gia thành viên đã vi phạm quyền của một cá nhân, cụ thể: Uỷ ban quyền con người có thể tiếp nhận và xem xét khiếu nại cá nhân đưa ra chống lại quốc gia thành viên mà đã tham gia Nghị định thư tùy chọn thứ nhất bổ sung Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị; Uỷ ban xoá bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ có thể tiếp nhận và xem xét khiếu nại cá nhân đưa ra chống lại các quốc gia thành viên mà đã tham gia Nghị định thư bổ sung Công ước xoá bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ; Uỷ ban chống tra tấn có thể tiếp nhận và xem xét các khiếu nại cá nhân đưa ra chống lại các quốc gia thành viên mà đã tuyên bố chấp nhận Điều 22 của Công ước chống tra tấn; Uỷ ban chống phân biệt chủng tộc có thể tiếp nhận và xem xét các khiếu nại cá nhân đưa ra chống lại các quốc gia thành viên mà đã tuyên bố chấp nhận Điều 14 của Công ước loại trừ mọi hình thức phân biệt chủng tộc; Ủy ban về quyền của người lao động nhập cư và các thành viên gia đình họ có thể tiếp nhận và xem xét những khiếu nại cá nhân chống lại một quốc gia thành viên Công ước về bảo vệ quyền của những người lao động nhập cư và các thành viên gia đình họ mà đã tuyên bố chấp nhận Điều 77 của Công ước. Ủy ban về các vụ cưỡng bức đưa đi mất tích có thể tiếp nhận và xem xét những khiếu nại của người thân những người bị cưỡng bức đưa đi mất tích chống lại một quốc gia thành viên Công ước quốc tế về bảo vệ tất cả mọi người khỏi bị cưỡng bức đưa đi mất tích mà đã tuyên bố chấp nhận Điều 30 của Công ước.

3. Điều kiện đưa ra khiếu nại cá nhân

Tuy nhiên, một khiếu nại cá nhân chỉ có thể đưa ra theo các công ước kể trên khi thoả mãn các điều kiện nhất định, bao gồm: Quốc gia bị khiếu nại phải là thành viên của công ước; Quốc gia bị khiếu nại đã công nhận thẩm quyền của uỷ ban công ước được tiếp nhận và xem xét các khiếu nại cá nhân. Người khiếu kiện đã vận dụng hết các cơ chế giải quyết ở quốc gia nhưng không đạt kết quả. Vụ việc không đồng thời được thụ lý giải quyết theo bất kỳ cơ chế quốc tế nào khác về nhân quyền. Khiếu kiện không nặc danh, không lạm dụng quyền khiếu kiện. + Đưa ra các bình luận chung/khuyến nghị chung để giải thích nội dung và các biện pháp thực hiện công ước: Các uỷ ban công ước cũng có thẩm quyền đưa ra những bình luận/khuyến nghị chung để giải thích nội dung các quyền và hướng dẫn các biện pháp thực hiện công ước mà uỷ ban giám sát. Các bình luận/khuyến nghị chung thường tập trung giải thích chi tiết những chuẩn mực và biện pháp mà các quốc gia phải tuân thủ, thực hiện để hoàn thành các nghĩa vụ theo công ước. Nói cách khác, các bình luận/khuyến nghị chung là những tài liệu rất quan trọng để bảo đảm các quyền nêu trong các công ước kể trên được hiểu đúng nghĩa và qua đó đánh giá mức độ tuân thủ công ước của các chính phủ. Hiện nay, hầu hết các uỷ ban công ước đều ban hành các bình luận hay khuyến nghị chung, ngoại trừ Ủy ban về các vụ cưỡng bức đưa đi mất tích do mới được thành lập. Cụ thể, số bình luận/ khuyến nghị chung được ban hành tính đến nay của Uỷ ban về quyền kinh tế, xã hội và văn hoá là 20; của Uỷ ban quyền con người là 33; của Uỷ ban chống phân biệt chủng tộc là 31; c ủa Uỷ ban loại trừ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ là 26; của U ỷ ban chống tra tấn là 2; của Uỷ ban về quyền trẻ em là 11; của Uỷ ban về người lao động di trú là 011.

4. Thủ tục xem xét báo cáo quốc gia của các uỷ ban giám sát công ước

Sự đệ trình báo cáo đầu tiên của quốc gia thành viên Báo cáo quốc gia phải được đệ trình lên Tổng thư ký Liên hợp quốc bằng một trong sáu ngôn ngữ chính thức của Liên hợp quốc (tiếng Ảrập, tiếng Trung Quốc, tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Nga), sau đó, được Ban Thư ký lưu chiểu và dịch ra ngôn ngữ làm việc chính thức của uỷ ban công ước. Khi báo cáo được lưu chiểu sẽ được lập kế hoạch để xem xét vào một trong các phiên họp thường kỳ của uỷ ban. Nhóm làm việc trước phiên họp (pre-session working group). Trước phiên họp của uỷ ban để xem xét báo cáo quốc gia, một nhóm làm việc triệu tập một phiên họp riêng cùng với các tổ chức, cơ quan thuộc hệ thống Liên hợp quốc và các cơ quan có thẩm quyền khác nhằm cung cấp thêm những thông tin cho uỷ ban. Kết quả của việc này là đưa ra một danh mục các vấn đề và các câu hỏi mà sẽ được chuyển cho quốc gia báo cáo nhằm giúp các quốc gia nắm được ý định ban đầu về các vấn đề mà uỷ ban sẽ ưu tiên đề cập trong khi xem xét báo cáo của quốc gia. Cũng từ danh mục các vấn đề và câu hỏi đó, uỷ ban sẽ yêu cầu quốc gia báo cáo cung cấp những thông tin bổ sung cho uỷ ban bằng văn bản trước phiên họp. Cách làm việc này tạo thuận lợi cho các Chính phủ trong việc chuẩn bị bảo vệ báo cáo tại phiên họp của Uỷ ban.

5. Đối thoại xây dựng giữa uỷ ban và quốc gia thành viên

Để bảo đảm tinh thần đối thoại xây dựng với uỷ ban, đại diện của quốc gia báo cáo sẽ được mời tham dự các phiên họp xem xét báo cáo của nước mình. Thông thường, trình tự tiến hành các phiên họp này như sau: (i) Đại diện quốc gia báo cáo được mời trình bày tóm tắt bản báo cáo và hồi đáp danh mục các vấn đề mà nhóm làm việc trước phiên họp nêu ra; (ii) Chủ tịch uỷ ban yêu cầu báo cáo viên (country rapporteurs) hay chuyên gia chuyên trách nghiên cứu tình hình của quốc gia đó (country task force members) cung cấp thông tin tổng quan liên quan đến báo cáo của quốc gia; (iii) Chủ tịch uỷ ban mời các thành viên uỷ ban đặt câu hỏi hoặc bình luận về các khía cạnh cụ thể của báo cáo; (iv) Đại diện quốc gia được mời trả lời các câu hỏi, bình luận của các thành viên ủy ban; (v) Chủ tịch ủy ban tóm tắt những nhận xét về báo cáo, ý kiến thảo luận và những gợi ý, khuyến nghị đưa ra tại phiên họp; (vi) Đại diện quốc gia được mời phát biểu lần cuối. Đưa ra những bình luận và nhận xét: Sau khi đối thoại với quốc gia thành viên, trong một cuộc họp kín, uỷ ban sẽ đưa ra những nhận xét, bình luận, bao gồm những gợi ý hay khuyến nghị bằng văn bản. Cấu trúc của văn bản này bao gồm: lời mở đầu; những khía cạnh tích cực và những thành tựu đã đạt được; những yếu tố thuận lợi và khó khăn cản trở việc thực hiện công ước; những quan ngại chính, gợi ý và khuyến nghị cho quốc gia thành viên. Sau khi được thông qua, các kết luận và khuyến nghị sẽ được chuyển cho quốc gia báo cáo trong vòng 24 giờ và được đọc công khai tại phiên họp với sự có mặt của đại diện quốc gia. Văn bản này sau đó cũng được công bố với báo chí và đưa lên trang web của cơ quan Cao uỷ Liên hợp quốc về quyền con người.