Các đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện theo quy định mới nhất

Trong hệ thống chính sách an sinh xã hội của mỗi quốc gia, bảo hiểm xã hội luôn được xem là trụ cột cốt lõi, là "lưới đỡ" vững chắc đảm bảo quyền lợi và sự ổn định cuộc sống cho người dân trước những rủi ro về sức khỏe và tuổi già. Tại Việt Nam, nếu bảo hiểm xã hội bắt buộc là giải pháp dành cho khối lao động có quan hệ tiền lương chính thức, thì bảo hiểm xã hội tự nguyện lại chính là một bước tiến mang tính nhân văn sâu sắc, mở ra cánh cửa công bằng cho mọi công dân trong độ tuổi lao động. Với phương châm "không ai bị bỏ lại phía sau", chính sách BHXH tự nguyện hướng đến những đối tượng lao động tự do, những người làm chủ sản xuất kinh doanh hoặc lao động tại các khu vực chưa được chính thức hóa – những người vốn dĩ dễ bị tổn thương nhất trước các biến động kinh tế. Việc nhận diện rõ ràng và đầy đủ các đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện không chỉ có ý nghĩa quan trọng về mặt pháp lý trong việc thực thi Luật Bảo hiểm xã hội, mà còn là cơ sở để hoạch định các chiến lược truyền thông, vận động hiệu quả, góp phần hiện thực hóa mục tiêu bảo hiểm xã hội toàn dân, đảm bảo an sinh bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống cho mọi tầng lớp nhân dân trong xã hội hiện đại.

1. Bảo hiểm xã hội tự nguyện là gì?

Khoản 4 Điều 2 của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (Luật 2024) quy định Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình bảo hiểm do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được quyền lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình. Điểm mới đáng chú ý trong chỉnh thể Luật 2024 là sự gắn kết chặt chẽ giữa loại hình tự nguyện với hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng, bao gồm trợ cấp hưu trí xã hội, bảo hiểm xã hội cơ bản và bảo hiểm hưu trí bổ sung. Khái niệm "tự nguyện" ở đây được đặt trong một cơ chế liên thông, cho phép người lao động có thể chuyển đổi giữa khu vực bắt buộc và tự nguyện một cách linh hoạt mà không làm đứt gãy quá trình tham gia.

Trong Luật 2024, bảo hiểm xã hội tự nguyện được định vị là công cụ để thực hiện mục tiêu bảo hiểm xã hội toàn dân, Nhà nước đã chuyển từ vai trò quản lý đơn thuần sang vai trò kiến tạo và hỗ trợ. Việc bổ sung các chế độ ngắn hạn như trợ cấp thai sản vào loại hình tự nguyện đã làm thay đổi bản chất của nó, từ một hình thức "tích lũy hưu trí thuần túy" sang một gói an sinh đa dụng, đáp ứng các nhu cầu thiết yếu trong vòng đời của người lao động. Điều này giải quyết được mâu thuẫn giữa nhu cầu an sinh tức thời và sự tích lũy dài hạn, vốn là rào cản khiến nhiều lao động tự do ngần ngại tham gia trước đây.

Khoản 4 Điều 2 không chỉ liệt kê ai được tham gia, mà còn khẳng định quyền được Nhà nước bảo trợ thông qua việc hỗ trợ mức đóng và đảm bảo quyền lợi hưu trí. Đối với một hệ thống an sinh xã hội đang hướng tới sự minh bạch và cá nhân hóa, Khoản 4 là căn cứ để cơ quan bảo hiểm xã hội và người dân xác định rõ:

• Vị thế pháp lý của cá nhân: Nếu không có quan hệ lao động xác định (không thuộc Khoản 1, 2), người dân mặc nhiên thuộc Khoản 4.
• Quyền tự chủ tài chính: Người tham gia dựa vào đây để thực hiện quyền lựa chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng, phù hợp với biến động thu nhập của lao động tự do.
• Cơ sở để hưởng chính sách hỗ trợ: Ngân sách nhà nước sẽ căn cứ vào đối tượng tại Khoản 4 để thực hiện các gói hỗ trợ theo tỷ lệ % tương ứng với từng nhóm đặc thù.

2. Các đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện từ ngày 01/07/2025

Từ thời điểm Luật 2024 có hiệu lực, các nhóm đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện được phân hóa rõ rệt để tối ưu hóa chính sách hỗ trợ và quản lý.

2.1. Công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên không thuộc đối tượng bảo hiểm xã hội bắt buộc

Đây là nhóm cốt lõi, bao phủ đại bộ phận lao động trong khu vực phi chính thức. Điều kiện duy nhất về quốc tịch và độ tuổi (từ đủ 15 tuổi) đã tạo ra một hành lang tham gia cực kỳ rộng mở. Nhóm này cụ thể bao gồm:

• Lao động tự do và người làm nghề tự tạo việc làm: Những người làm việc trong nền kinh tế nền tảng, người kinh doanh trực tuyến nhỏ lẻ không có đăng ký hộ kinh doanh, và các nghệ nhân, thợ thủ công.
• Người nông dân: Đối tượng truyền thống của bảo hiểm xã hội tự nguyện, thường có thu nhập không ổn định và cần một lưới an sinh khi về già để không phụ thuộc vào con cái.
• Người làm công việc nội trợ: Luật 2024 đặc biệt chú trọng đến giá trị của lao động gia đình, cho phép họ tham gia bảo hiểm xã hội để có lương hưu độc lập.
• Người lao động làm việc theo hợp đồng lao động dưới 01 tháng: Do Luật 2024 đã chuyển nhóm có hợp đồng từ 01 tháng trở lên sang diện bắt buộc, nhóm làm việc cực ngắn hạn hoặc làm theo vụ việc dưới 1 tháng sẽ thuộc diện tự nguyện.

2.2. Đối tượng đặc thù 

Luật 2024 không chỉ liệt kê các nhóm cũ mà còn mở rộng và làm rõ các trường hợp đặc thù phát sinh trong thực tiễn:

• Người lao động tạm hoãn thực hiện hợp đồng lao động: Trong giai đoạn tạm hoãn (ví dụ nghỉ việc không hưởng lương để đi học hoặc giải quyết việc riêng), người lao động có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để không bị gián đoạn thời gian đóng, trừ khi có thỏa thuận khác với doanh nghiệp về việc đóng bắt buộc.
• Người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố: Mặc dù một số chức danh đã được đưa vào diện bắt buộc, nhưng những người làm việc ở các vị trí khác không hưởng phụ cấp thường xuyên vẫn có cơ hội tham gia tự nguyện để tích lũy hưu trí.
• Người quản lý doanh nghiệp, người quản lý điều hành hợp tác xã không hưởng tiền lương: Đây là nhóm đối tượng mới được làm rõ. Nếu họ không nhận lương từ đơn vị nhưng vẫn có nhu cầu tham gia an sinh xã hội, họ có thể tham gia theo diện tự nguyện.
• Học sinh, sinh viên: Đây là nhóm đối tượng tiềm năng mà Luật 2024 muốn hướng tới để xây dựng thói quen tích lũy an sinh từ sớm. Chỉ cần đủ 15 tuổi, học sinh sinh viên hoàn toàn có thể gia nhập hệ thống theo Khoản 4 Điều 2.

2.3. Đối tượng được hỗ trợ mức đóng từ ngân sách Nhà nước

Chính sách hỗ trợ của Nhà nước từ năm 2025 được thiết kế nhằm tạo ra đòn bẩy kinh tế mạnh mẽ hơn cho các nhóm yếu thế. Mức hỗ trợ được tính dựa trên tỷ lệ phần trăm của mức đóng bảo hiểm xã hội hàng tháng theo mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn.

Thời gian hỗ trợ không quá 10 năm (120 tháng), đây là khoảng thời gian vàng để người lao động thiết lập thói quen và nhận thấy giá trị của lương hưu. Ngoài ngân sách trung ương, Luật 2024 còn khuyến khích các địa phương căn cứ vào điều kiện kinh tế - xã hội của mình để hỗ trợ thêm từ ngân sách tỉnh/thành phố, có nơi tổng mức hỗ trợ có thể lên tới 80%.

3. Sự khác biệt về đối tượng tham gia bảo hiểm tự nguyện so với quy định cũ

Sự thay đổi giữa hai văn bản luật phản ánh xu hướng "bắt buộc hóa" các quan hệ lao động có tính chất ổn định và "tăng sức hút" cho hệ thống tự nguyện.

Việc thu hẹp diện bảo hiểm xã hội tự nguyện bằng cách đưa chủ hộ kinh doanh và người lao động có hợp đồng ngắn hạn (từ 1 đến dưới 3 tháng) vào diện bắt buộc thực chất là một bước tiến mang tính bảo vệ. Bảo hiểm xã hội bắt buộc với 05 chế độ (thêm ốm đau, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp bắt buộc) cung cấp sự bảo vệ toàn diện hơn. Tuy nhiên, để đảm bảo những người vẫn nằm trong diện tự nguyện không bị thiệt thòi, Luật 2024 đã nâng cấp các chế độ thụ hưởng của bảo hiểm xã hội tự nguyện.

Ý nghĩa quan trọng nhất của sự thay đổi này là việc giảm thời gian đóng tối thiểu xuống 15 năm. Đây là một phản ứng chính sách sắc bén trước thực trạng nhiều lao động tự do gia nhập hệ thống muộn (khi đã 40-45 tuổi) không thể chờ đợi đủ 20 năm để có lương hưu. Việc giảm điều kiện này giúp "vớt" được một lượng lớn lao động ở độ tuổi trung niên vào lưới an sinh, thay vì để họ rút bảo hiểm một lần và trở thành gánh nặng cho hệ thống trợ cấp xã hội sau này.

4. Điều kiện và quyền lợi tương ứng cho từng nhóm đối tượng

4.1. Điều kiện về độ tuổi và trạng thái cư trú

Để tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, công dân cần đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật sau:

• Độ tuổi: Từ đủ 15 tuổi trở lên. Không có giới hạn tuổi tối đa, nhưng người tham gia cần cân nhắc thời gian đóng để đạt đủ 15 năm trước khi quá già.
• Cư trú và quốc tịch: Là công dân Việt Nam. Hiện tại, người nước ngoài không thuộc diện tham gia bảo hiểm tự nguyện, ngay cả khi cư trú lâu dài tại Việt Nam.
• Trạng thái bảo hiểm: Không thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Điều này có nghĩa là tại thời điểm tham gia tự nguyện, cá nhân không có hợp đồng lao động từ 1 tháng trở lên hoặc không giữ các vị trí quản lý thuộc diện bắt buộc.

4.2. Quyền lợi hưu trí, tử tuất và thai sản

Quyền lợi của người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện theo Luật 2024 được cấu trúc theo mô hình vòng đời, bảo vệ người dân từ khi sinh con đến khi qua đời.

*Chế độ hưu trí

Khi đóng đủ ít nhất 15 năm bảo hiểm xã hội và đủ tuổi nghỉ hưu, người tham gia sẽ nhận lương hưu hàng tháng. Mức lương này được điều chỉnh định kỳ theo chỉ số giá tiêu dùng (CPI) để đảm bảo mức sống.

Người đang hưởng lương hưu được quỹ bảo hiểm xã hội đóng bảo hiểm y tế với mức hưởng 95%, một quyền lợi cực kỳ quan trọng đối với người cao tuổi khi chi phí y tế tăng cao.

Nếu người lao động có thời gian đóng cao hơn số năm tương ứng với tỷ lệ hưởng 75%, mỗi năm đóng thừa sẽ được tính trợ cấp một lần bằng 0,5 tháng mức bình quân thu nhập đóng bảo hiểm xã hội.

*Chế độ thai sản

Mức trợ cấp: 2.000.000 đồng cho mỗi con sinh ra.

Người tham gia (bao gồm cả nam và nữ) phải đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện hoặc kết hợp cả bắt buộc và tự nguyện từ đủ 06 tháng trở lên trong vòng 12 tháng trước khi sinh con. Không chỉ lao động nữ sinh con mà lao động nam có vợ sinh con cũng được hưởng trợ cấp này nếu đáp ứng điều kiện đóng.

*Chế độ tử tuất

Trợ cấp mai táng: Khi người đang đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện từ đủ 60 tháng trở lên hoặc đang hưởng lương hưu qua đời, thân nhân được nhận trợ cấp mai táng bằng 10 lần mức tham chiếu.

Trợ cấp tuất một lần: Tính theo số năm đã đóng bảo hiểm xã hội, giúp thân nhân trang trải chi phí trong giai đoạn mất đi người trụ cột.

*Chế độ trợ cấp hàng tháng cho người chưa đủ điều kiện lương hưu:

Những người đủ tuổi nghỉ hưu nhưng có dưới 15 năm đóng bảo hiểm xã hội, nếu không nhận bảo hiểm một lần thì được hưởng trợ cấp hàng tháng từ chính khoản đóng của mình. Mức trợ cấp thấp nhất bằng mức trợ cấp hưu trí xã hội, và trong thời gian này họ vẫn được Nhà nước đóng bảo hiểm y tế.

Kết luận 

Việc quy định chi tiết và mở rộng các đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện không chỉ đơn thuần là các điều khoản pháp lý khô khan, mà chính là sự cụ thể hóa quyền được bảo đảm an sinh của mỗi công dân đã được Hiến định. Qua việc phân tích các nhóm đối tượng từ lao động nông thôn, người làm nghề tự do cho đến những cá nhân có mong muốn tiếp tục duy trì quá trình đóng bảo hiểm để hưởng lương hưu, chúng ta thấy rõ nỗ lực của Nhà nước trong việc tạo dựng một hệ thống an sinh linh hoạt, bao trùm. Tuy nhiên, để chính sách này thực sự đi sâu vào đời sống và thu hút được đông đảo người dân tham gia, sự rõ ràng về đối tượng thôi là chưa đủ; nó đòi hỏi một sự phối hợp đồng bộ giữa việc cải thiện cơ chế đóng – hưởng, sự hỗ trợ mức đóng từ ngân sách Nhà nước và một quy trình vận động thuyết phục. Đầu tư vào bảo hiểm xã hội tự nguyện chính là đầu tư cho tương lai, giúp người lao động tự do thoát khỏi nỗi lo "trắng tay" khi về già, đồng thời giảm bớt gánh nặng cho ngân sách phúc lợi quốc gia. Trong tương lai, khi nhận thức của người dân ngày càng được nâng cao và các rào cản hành chính dần được tháo bỏ, tin rằng hệ thống đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện sẽ ngày càng phát triển mạnh mẽ, trở thành điểm tựa vững chãi nhất cho mọi gia đình Việt trên hành trình xây dựng một xã hội thịnh vượng và an lành.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!