Công bố lời khai trong giai đoạn điều tra, truy tố được thực hiện như thế nào?

Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, hoạt động "công bố" (theo nghĩa là công khai hóa, phổ biến rộng rãi ra bên ngoài) lời khai của bị can, bị hại hay người làm chứng không phải là một hoạt động pháp lý được phép thực hiện trong giai đoạn điều tra và truy tố.

Giai đoạn điều tra và truy tố về bản chất là giai đoạn thu thập, kiểm tra và củng cố chứng cứ, được thực hiện theo nguyên tắc "bí mật điều tra". Do đó, việc thông tin được cho là "lời khai" xuất hiện trên báo chí hay mạng xã hội trong giai đoạn này, nếu là thông tin chính xác, thì đây không phải là hành vi "công bố" hợp pháp, mà là hành vi "làm lộ"  thông tin mật, một hành vi bị pháp luật nghiêm cấm và có thể bị xử lý nghiêm khắc.

1. Nguyên tắc bảo mật lời khai trong giai đoạn điều tra, truy tố

Lời khai của người tham gia tố tụng (bị can, bị cáo, người làm chứng, bị hại...) được xác định là một trong những nguồn chứng cứ quan trọng để giải quyết vụ án. Việc bảo mật tuyệt đối các lời khai này trong giai Cgiai đoạn điều tra, truy tố là một mệnh lệnh bắt buộc của pháp luật tố tụng, xuất phát từ các lý do sau:

Bảo vệ Nguyên tắc suy đoán vô tội: Đây là lý do quan trọng nhất. Điều 13 Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2015 quy định: "Không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật". Lời khai, đặc biệt là lời khai nhận tội của bị can, chưa phải là bằng chứng cuối cùng. Việc công bố các lời khai này trước khi phiên tòa diễn ra sẽ tạo ra một "bản án dư luận", gây áp lực lên quá trình xét xử và vi phạm nghiêm trọng quyền con người của người bị buộc tội.

Đảm bảo tính khách quan của hoạt động điều tra: Việc điều tra vụ án hình sự là một quá trình phức tạp. Nếu lời khai của người này bị công bố, những người khác liên quan đến vụ án (đồng phạm, người làm chứng khác) có thể biết được nội dung và điều chỉnh lời khai của mình để né tránh, đối phó hoặc thông cung, gây ra "mớm cung" hoặc "thông cung". Điều này sẽ phá vỡ tính khách quan của hồ sơ vụ án.

Bảo vệ bí mật nghiệp vụ điều tra: Lời khai thường liên quan đến các chiến thuật, phương hướng và nghiệp vụ điều tra. Việc làm lộ lời khai đồng nghĩa với việc làm lộ bí mật điều tra, khiến các đối tượng có thể tiêu hủy chứng cứ, bỏ trốn hoặc cản trở hoạt động của cơ quan chức năng.

Bảo vệ an toàn cho người tham gia tố tụng: Đặc biệt đối với người làm chứng, người tố giác tội phạm, việc lộ lời khai có thể khiến họ và gia đình bị đe dọa, trả thù, dẫn đến tâm lý sợ hãi và không dám hợp tác với cơ quan pháp luật.

Chính vì những lý do này, pháp luật quy định một cơ chế quản lý và tiếp cận lời khai rất nghiêm ngặt trong các giai đoạn tố tụng ban đầu.

2. Quy trình, thẩm quyền tại phiên tòa khi công bố lời khai trong giai đoạn điều tra, truy tố 

Để Điều 308 BLTTHS phát huy hiệu quả và đảm bảo tính pháp lý, việc thực hiện phải tuân thủ một quy trình tố tụng nghiêm ngặt. Sai sót trong quy trình này có thể dẫn đến việc bản án bị hủy hoặc sửa. Mặc dù KSV thực hành quyền công tố và Luật sư thực hiện quyền bào chữa, nhưng quyền quyết định công bố lời khai thuộc về Hội đồng xét xử (cụ thể là Chủ tọa phiên tòa).

Kiểm sát viên: Có quyền yêu cầu hoặc đề nghị công bố. KSV thường sử dụng việc công bố như một mũi nhọn tấn công khi bị cáo chối tội. Chiến thuật của KSV là chờ đến khi bị cáo khai báo mâu thuẫn đến đỉnh điểm, hoặc lúng túng không giải thích được, lúc đó mới tung ra "đòn quyết định" là yêu cầu công bố lời khai.

Luật sư: Cũng có quyền yêu cầu công bố, thường là để gỡ tội. Ví dụ: Tại tòa nhân chứng khai bất lợi cho thân chủ, nhưng trong hồ sơ nhân chứng từng khai tình tiết có lợi. Luật sư sẽ yêu cầu công bố lời khai có lợi đó để chứng minh sự không nhất quán của nhân chứng.

Hội đồng xét xử: Có trách nhiệm kiểm tra xem yêu cầu có thuộc 04 trường hợp của Điều 308 hay không. HĐXX cũng có thể tự mình quyết định công bố mà không cần ai yêu cầu, nhằm làm sáng tỏ sự thật vụ án.

3. Trường hợp công bố lời khai trong giai đoạn điều tra, truy tố 

Khoản 2 Điều 308 BLTTHS 2015 quy định cụ thể 04 trường hợp được phép công bố lời khai. Việc liệt kê này là liệt kê đóng, nghĩa là HĐXX không được phép sáng tạo ra các trường hợp khác ngoài luật định để công bố lời khai.   

3.1. Lời khai tại phiên tòa mâu thuẫn với lời khai trong giai đoạn điều tra, truy tố

Trường hợp lời khai của bị cáo, người làm chứng hoặc đương sự tại phiên tòa mâu thuẫn cơ bản với lời khai của họ trong giai đoạn điều tra và truy tố là tình huống phổ biến nhất và cần được Hội đồng xét xử (HĐXX) xử lý một cách cẩn trọng theo đúng thủ tục tố tụng. Không phải mọi sự khác biệt nhỏ đều được xem là mâu thuẫn. Sự mâu thuẫn được coi là cơ bản khi nó trực tiếp ảnh hưởng đến việc xác định các yếu tố cấu thành tội phạm (như hành vi, lỗi, động cơ, mục đích) hoặc các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Ví dụ về Mâu thuẫn Cơ bản: Tại Cơ quan điều tra (CQĐT), bị cáo khai: "Tôi chủ động rủ A đi cướp" (thể hiện vai trò chủ mưu). Nhưng tại phiên tòa, bị cáo khai: "A rủ tôi đi chơi, tôi không hề biết A đi cướp" (thay đổi vai trò thành đồng phạm giản đơn hoặc thậm chí không phạm tội). Sự khác biệt này là cơ sở để buộc phải công bố lời khai để đối chất làm rõ.

Khi phát hiện lời khai mâu thuẫn, HĐXX không được công bố ngay lập tức Biên bản hỏi cung hoặc lời khai đã ghi trước đó. Chủ tọa phiên tòa hoặc Kiểm sát viên (KSV) phải tuân thủ quy trình xử lý chuẩn mực gồm các bước sau:

• Hỏi rõ tình tiết hiện tại: Hỏi lại bị cáo/đương sự về tình tiết đang mâu thuẫn để họ trình bày lại lời khai hiện tại một cách rõ ràng và đầy đủ.
• Truy vấn lý do mâu thuẫn: Truy vấn bị cáo/đương sự về lý do cụ thể vì sao lời khai tại phiên tòa lại khác biệt so với lời khai đã ghi trong giai đoạn điều tra hoặc truy tố.
• Nhắc nhở về lời khai trước: Nhắc nhở bị cáo/đương sự về nội dung lời khai đã được ghi nhận trước đó (nhưng chưa công bố văn bản đó).
• Công bố Biên bản và Đối chất: Chỉ khi bị cáo/đương sự vẫn giữ nguyên lời khai mâu thuẫn và không giải thích được thỏa đáng về sự khác biệt này, lúc này HĐXX mới ra quyết định công bố Biên bản hỏi cung/lời khai trước để thực hiện việc đối chất trực tiếp, nhằm làm rõ chứng cứ và sự thật khách quan của vụ án.

3.2. Người được xét hỏi không nhớ những lời khai của mình

Tình huống người được xét hỏi (bị cáo, bị hại, nhân chứng) tại phiên tòa tuyên bố không nhớ chi tiết lời khai hoặc sự kiện là một vấn đề thường gặp. Bối cảnh áp dụng thường là các vụ án xảy ra đã lâu, vụ án kinh tế, tham nhũng phức tạp với nhiều giao dịch, hoặc khi người khai là người già, trẻ em, hay người bị chấn động tâm lý mạnh.

Hội đồng xét xử (HĐXX) cần phải phân biệt rõ giữa hai trạng thái: "Không nhớ" là trạng thái khách quan hoặc chủ quan về trí nhớ, còn "Từ chối khai" là sự thể hiện ý chí không muốn hợp tác. Nếu bị cáo giả vờ không nhớ để trốn tránh, việc công bố lời khai cũ có tác dụng "nhắc nhớ" và gây áp lực tâm lý buộc họ phải thừa nhận sự thật.

Về giá trị chứng minh, lời khai được công bố trong trường hợp này có vai trò hỗ trợ rất lớn, giúp khôi phục lại bức tranh hiện trường vụ án đã bị phai mờ theo thời gian, cung cấp cơ sở quan trọng để HĐXX đối chiếu và xác định sự thật khách quan.

3.3. Người được xét hỏi đề nghị công bố lời khai của mình

Tính nhân văn: Đây là quy định tiến bộ, thể hiện sự bảo vệ quyền con người, đặc biệt là đối với nạn nhân trong các vụ án nhạy cảm (hiếp dâm, dâm ô, bạo hành gia đình). Việc phải đứng trước tòa, trước mặt bị cáo và đám đông để kể lại chi tiết hành vi xâm hại là một "cực hình" tâm lý thứ hai 

Quyền của Bị cáo: Bị cáo cũng có quyền này. Ví dụ, bị cáo cảm thấy không đủ bình tĩnh, khả năng diễn đạt kém, hoặc sợ nói sai so với trước đây, họ có thể đề nghị: "Thưa Tòa, tôi xin giữ nguyên lời khai tại Cơ quan điều tra, xin Tòa công bố giúp tôi".​

3.4. Người được xét hỏi vắng mặt hoặc từ chối khai báo

Vắng mặt: Nếu người làm chứng, bị hại vắng mặt nhưng đã có lời khai đầy đủ trong hồ sơ, và sự vắng mặt của họ không gây trở ngại cho việc xét xử, HĐXX có thể công bố lời khai. Tuy nhiên, nếu lời khai của họ là chứng cứ duy nhất để buộc tội bị cáo, thì sự vắng mặt này là nghiêm trọng và Luật sư cần yêu cầu hoãn phiên tòa để triệu tập bằng được nhân chứng.   

Từ chối khai báo (Quyền im lặng): BLTTHS 2015 không quy định rõ ràng về "Quyền im lặng" như luật pháp phương Tây (Miranda rights), nhưng quy định bị cáo có quyền "không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình".

Khi bị cáo kiên quyết im lặng tại tòa, KSV và HĐXX sẽ rơi vào thế khó. Lúc này, công cụ duy nhất để phá vỡ sự im lặng là công bố các lời khai trước đó. Việc công bố này nhằm thông báo cho bị cáo biết: "Dù anh im lặng, chúng tôi vẫn có chứng cứ từ chính lời nói trước đây của anh để buộc tội". Tuy nhiên, đối với người làm chứng, họ có nghĩa vụ khai báo (Điều 66 BLTTHS). Việc từ chối khai báo có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự (Điều 382 BLHS). Do đó, việc công bố lời khai đối với người làm chứng mang tính chất bắt buộc hơn là tùy nghi.

4. Hậu quả pháp lý của việc công bố lời khai trái quy định 

Đây là nội dung quan trọng nhằm giải quyết nỗi lo ngại ngầm về việc thông tin bị rò rỉ. Bất kỳ cán bộ nào (ĐTV, KSV, Cán bộ khác) có hành vi "công bố" (thực chất là "làm lộ") lời khai trong giai đoạn điều tra/truy tố đều là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng và sẽ phải đối mặt với các chế tài.

Trách nhiệm Kỷ luật, Hành chính: Tùy theo mức độ vi phạm, cán bộ làm lộ bí mật điều tra sẽ bị xử lý kỷ luật nghiêm khắc theo quy định của ngành (Ngành Công an, ngành Kiểm sát), các hình thức có thể là khiển trách, cảnh cáo, hạ bậc lương, giáng chức, thậm chí tước danh hiệu Công an nhân dân hoặc buộc thôi việc.

 Trách nhiệm Hình sự (TNHH): Khi hành vi làm lộ bí mật gây ra hậu quả nghiêm trọng, người vi phạm có thể bị truy cứu TNHH. Tùy thuộc vào tính chất của lời khai (được xác định là "bí mật công tác" hay "bí mật nhà nước"), người vi phạm có thể bị xử lý về các tội danh sau đây theo Bộ luật Hình sự 2015:

Nhóm 1: Tội phạm về Bí mật Nhà nước (Khi lời khai liên quan đến các vụ án an ninh quốc gia,...)

• Điều 337. Tội cố ý làm lộ bí mật nhà nước: Áp dụng khi người phạm tội cố ý làm lộ thông tin được xác định là "Bí mật Nhà nước". Hình phạt có thể từ 02 năm đến 15 năm tù.
• Điều 338. Tội vô ý làm lộ bí mật nhà nước: Áp dụng khi người phạm tội vô ý (do cẩu thả) làm lộ hoặc làm mất tài liệu "Bí mật Nhà nước". Hình phạt có thể đến 07 năm tù.

Nhóm 2: Tội phạm về Bí mật Công tác (Thường áp dụng cho các vụ án hình sự thông thường)

• Điều 361. Tội cố ý làm lộ bí mật công tác: Áp dụng khi người có chức vụ, quyền hạn cố ý làm lộ thông tin (lời khai) là "bí mật công tác", gây ảnh hưởng xấu đến cơ quan, tổ chức. Hình phạt có thể từ 06 tháng đến 07 năm tù.
• Điều 362. Tội vô ý làm lộ bí mật công tác: Áp dụng khi người có chức vụ vô ý làm lộ "bí mật công tác" gây hậu quả. Hình phạt có thể là cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 02 năm.

Để giúp độc giả, đặc biệt là các cán bộ tố tụng và nhà báo, nhận diện rõ ranh giới pháp lý, chúng tôi lập bảng so sánh nhanh các tội danh này:

5. Quyền tiếp cận lời khai của người tham gia tố tụng

Mặc dù lời khai và hồ sơ vụ án được giữ bí mật trong quá trình điều tra, đặc biệt là không được công bố công khai, pháp luật vẫn quy định rõ những đối tượng được phép tiếp cận một cách hợp pháp trong các giai đoạn tố tụng khác nhau.

Đối với người bào chữa (Luật sư): Căn cứ theo Điều 73 BLTTHS 2015, Luật sư có quyền "Đọc, ghi chép và sao chụp những tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa...". Quyền này chỉ phát sinh "từ khi kết thúc điều tra". Trong suốt quá trình điều tra đang diễn ra, luật sư (trừ trường hợp trực tiếp có mặt khi hỏi cung) không có quyền tiếp cận toàn bộ hồ sơ hay lời khai của những người khác. Việc này được xem là một "hộp đen" nghiệp vụ bắt buộc để bảo đảm tính bí mật và khách quan của quá trình điều tra.

Đối với bị can: Căn cứ theo Điểm i, Khoản 2, Điều 60 BLTTHS 2015, Bị can có quyền "Đọc, ghi chép bản sao tài liệu... liên quan đến việc buộc tội, gỡ tội...".  Tương tự luật sư, quyền này chỉ phát sinh "kể từ khi kết thúc điều tra khi có yêu cầu".Quy định này là một bảo đảm pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm quyền tự bào chữa. Nó giúp bị can nắm được những chứng cứ buộc tội cụ thể nào đang chống lại mình để có cơ sở chuẩn bị các luận cứ gỡ tội.

Đối với bị hại và người làm chứng: Bị hại căn cứ vào Điều 62 BLTTHS 2015, Bị hại có nhiều quyền, bao gồm quyền đưa ra chứng cứ, đề nghị giám định, và quan trọng nhất là quyền "được thông báo kết quả điều tra, giải quyết vụ án" (Điểm đ, Khoản 2, Điều 62).  Pháp luật không quy định cho bị hại quyền "đọc, ghi chép, sao chép" toàn bộ hồ sơ vụ án (bao gồm lời khai của người khác) như bị can hay luật sư. Họ chỉ có quyền được thông báo về các quyết định tố tụng chính thức (như quyết định khởi tố, kết luận điều tra, cáo trạng...).

Người làm chứng có quyền yêu cầu cơ quan tố tụng bảo vệ mình, bao gồm cả việc bảo vệ bí mật về lời khai của họ để tránh bị trả thù hoặc gây ảnh hưởng.

Kết luận

Qua phân tích trên, Luật Minh Khuê khẳng định lại một nguyên tắc cốt lõi của tố tụng hình sự Việt Nam: Lời khai trong giai đoạn điều tra và truy tố phải được bảo mật tuyệt đối. Pháp luật không cho phép "công bố" lời khai trong giai đoạn này. Mọi hành vi làm rò rỉ, "làm lộ" lời khai (cho dù Cố ý hay Vô ý) của người có thẩm quyền đều là hành vi vi phạm pháp luật và sẽ bị xử lý nghiêm khắc (kỷ luật, hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 337, 338, 361, 362 BLHS 2015).

Quyền tiếp cận hồ sơ và lời khai của người tham gia tố tụng (Luật sư, Bị can) cũng được quy định chặt chẽ, và chỉ được thực hiện sau khi cơ quan điều tra đã kết thúc quá trình thu thập chứng cứ (kết thúc điều tra).

Nếu bạn hoặc người thân là người tham gia tố tụng (bị can, bị hại, người có quyền lợi liên quan) và đang lo ngại về quyền tiếp cận hồ sơ, hoặc phát hiện các dấu hiệu vi phạm bí mật điều tra có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của mình, vui lòng liên hệ ngay với đội ngũ luật sư chuyên về hình sự của Luật Minh Khuê qua Tổng đài để được tư vấn và hỗ trợ pháp lý kịp thời, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.