Đào bới mồ mả trái phép trên đất của mình có chịu trách nhiệm hình sự không?

Hành vi tự ý đào bới, phá hoại mồ mả của người khác, ngay cả trên đất thuộc quyền sử dụng hợp pháp của mình, là một vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Hành vi này có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo tội xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt tại Điều 319 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017/2025. Cơ sở pháp lý là quyền tôn trọng mồ mả được bảo vệ như một quyền nhân thân độc lập với quyền sở hữu đất đai. Quyền nhân thân này tạo ra giới hạn pháp lý đối với chủ đất, buộc họ phải tìm giải pháp hợp pháp thay vì tự ý hành động.

1. Đào bới mồ mả trái phép trên đất của mình có chịu trách nhiệm hình sự không?

Khẳng định từ góc độ pháp lý quy định của pháp luật Việt Nam là có. Hành vi tự ý đào bới, phá hoại hoặc di dời mồ mả của người khác, ngay cả khi mộ phần đó nằm trên diện tích đất thuộc quyền sử dụng hợp pháp của mình, là một hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng và có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Việc hình sự hóa hành vi xâm phạm mồ mả xuất phát từ việc pháp luật bảo vệ không chỉ quyền tài sản mà còn là trật tự an toàn xã hội và phong tục, tập quán tốt đẹp của dân tộc Việt Nam đối với người đã khuất. Quyền sử dụng đất (QSDĐ) mà cá nhân, hộ gia đình được Nhà nước cấp Giấy chứng nhận không phải là quyền tuyệt đối, mà bị giới hạn bởi các quy định về quy hoạch, an ninh, và đặc biệt là sự tôn trọng đối với mồ mả đã tồn tại từ trước. Do đó, người sử dụng đất không được phép tự ý thực hiện bất kỳ hành vi xâm phạm nào đối với mồ mả hiện hữu, bất kể động cơ ban đầu có phải là để "làm sạch đất" hay không.

2. Mồ mả và đất đai: Quyền sở hữu nào được pháp luật bảo vệ?

2.1. Phân biệt rõ ràng giữa các quyền

Pháp luật Việt Nam thiết lập sự bảo vệ riêng biệt cho quyền sử dụng đất và quyền tôn trọng mồ mả, cho thấy hai quyền này không triệt tiêu lẫn nhau. Sự xung đột giữa quyền của chủ đất và sự tôn nghiêm của mộ phần là trọng tâm của nhiều tranh chấp. 

Quyền sử dụng đất, là một quyền tài sản (Property Right) được Nhà nước bảo hộ thông qua các quy định của Luật Đất đai, cho phép chủ sở hữu sử dụng, chuyển nhượng, cho thuê hoặc thừa kế đất đai theo quy định,

Quyền tôn trọng mồ mả, thi thể, hài cốt, là một quyền nhân thân được bảo vệ bởi Bộ luật Dân sự (BLDS) và Bộ luật Hình sự (BLHS). Quyền này thuộc về người đã khuất và được thân nhân của họ đại diện thực hiện việc quản lý, chăm sóc.

Hai nhóm quyền này tồn tại độc lập và hành vi xâm phạm mộ phần là hành vi xâm phạm quyền nhân thân của người đã khuất, độc lập với quyền của chủ đất đối với QSDĐ.

2.2. Cơ sở pháp lý và nguyên tắc ưu tiên

Về cơ sở pháp lý và nguyên tắc ưu tiên, trong trường hợp mồ mả đã tồn tại từ trước khi chủ đất được cấp Giấy chứng nhận QSDĐ, chủ đất phải chấp nhận hiện trạng này và không có quyền yêu cầu di dời ngôi mộ đi nơi khác nếu người quản lý của ngôi mộ đó không đồng ý, bởi vì ngôi mộ không xâm chiếm đất hợp pháp của người sử dụng. Nguyên tắc pháp lý được áp dụng ở đây là quyền tôn trọng mồ mả được ưu tiên hơn, hoặc ít nhất là tạo ra một hạn chế pháp lý đối với QSDĐ, buộc chủ đất phải tìm kiếm giải pháp hợp pháp thông qua thương lượng hoặc khởi kiện, chứ không được phép tự hành động.

Để làm rõ sự khác biệt trong cơ sở pháp lý và bản chất của hai quyền, dưới đây là bảng phân định quyền sử dụng đất và quyền tôn trọng mồ mả:

3. Các khung hình phạt đối với tội xâm phạm mồ mả

Hành vi tự ý đào bới mồ mả bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo tội xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt quy định tại Điều 319 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017/2025. Khách thể của tội phạm này là trật tự an toàn xã hội và phong tục tập quán, đạo đức xã hội liên quan đến sự tôn trọng đối với người đã chết.

Mặt khách quan của tội phạm được thể hiện qua các hành vi cụ thể như: "Đào, phá mồ mả, khai quật xác người, khai quật hài cốt" (hành vi tự ý đào bới hoặc san ủi mộ phần trên đất mình), "Chiếm đoạt những đồ vật để ở trong mộ, trên mộ", hoặc "Có hành vi khác xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt". Điểm mấu chốt là tội phạm được coi là hoàn thành ngay tại thời điểm người phạm tội thực hiện một trong những hành vi xâm phạm nêu trên, không cần chờ đến khi có hậu quả vật chất nghiêm trọng.

Về mặt chủ quan của tội phạm, tội phạm được thực hiện dưới hình thức lỗi cố ý, người phạm tội nhận thức rõ hành vi là trái pháp luật nhưng vẫn thực hiện, còn động cơ (như muốn giải phóng mặt bằng) không phải là dấu hiệu bắt buộc để cấu thành tội phạm.

Tội xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt (Điều 319 Bộ luật Hình sự 2015) quy định hai khung hình phạt chính tùy thuộc vào tính chất và mức độ nghiêm trọng của hành vi như sau:

• Khung hình phạt cơ bản (Khoản 1) áp dụng đối với người thực hiện hành vi đào, phá mồ mả hoặc các hành vi xâm phạm khác với mức phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.
• Khung hình phạt tăng nặng (Khoản 2). Trường hợp hành vi phạm tội có tính chất nghiêm trọng hơn sẽ áp dụng Khung hình phạt tăng nặng, với mức phạt tù cao hơn, từ 02 năm đến 07 năm. Các tình tiết tăng nặng bao gồm: Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội; Chiếm đoạt hoặc hủy hoại vật có giá trị lịch sử, văn hóa; Vì động cơ đê hèn; hoặc Chiếm đoạt bộ phận thi thể, hài cốt.

Dưới đây là bảng khung hình phạt tội xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt theo Điều 319 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017/2025: 

4. Trách nhiệm bồi thường dân sự khi xâm phạm mồ mả

Hành vi xâm phạm mồ mả không chỉ kéo theo trách nhiệm hình sự mà còn phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo quy định của pháp luật dân sự, với cơ sở pháp lý chính là Điều 607 Bộ luật Dân sự 2015 (BLDS 2015).

Theo Khoản 1 Điều 607, cá nhân, pháp nhân có hành vi xâm phạm đến mồ mả của người khác bắt buộc phải bồi thường thiệt hại do hành vi này xâm hại nghiêm trọng đến luân thường đạo lý. Thiệt hại phải bồi thường được chia thành hai loại chính: thiệt hại vật chất (Chi phí hợp lý) và thiệt hại do tổn thất tinh thần.

Về thiệt hại vật chất, Khoản 2 Điều 607 quy định người vi phạm phải chi trả toàn bộ chi phí thực tế, hợp lý để sửa chữa, khôi phục, hoặc chi phí đào, bốc, di dời, mua phần mộ mới và xây dựng lại mộ phần tại địa điểm hợp pháp, và khoản bồi thường này không bị giới hạn về mức tối đa.

Ngược lại, đối với thiệt hại do tổn thất tinh thần được quy định tại Khoản 3 Điều 607, người chịu trách nhiệm phải trả một khoản tiền bù đắp cho thân nhân người đã khuất (những người thân thích theo thứ tự hàng thừa kế), nhưng mức bồi thường tối đa cho mỗi mồ mả bị xâm phạm được giới hạn không quá mười lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định.

Cụ thể, dựa trên mức lương cơ sở hiện hành là 2.340.000 VNĐ/tháng (áp dụng từ 01/7/2024 hoặc trong năm 2025), mức bồi thường tổn thất tinh thần tối đa sẽ là 23.400.000 VNĐ (Mười lần mức lương cơ sở). Như vậy, rủi ro tài chính lớn nhất đối với người vi phạm lại chính là khoản chi phí khắc phục thiệt hại vật chất không giới hạn, vượt xa mức bồi thường tinh thần có giới hạn này.

Dưới đây là bảng tổng hợp thiệt hại phải bồi thường do xâm phạm mồ mả theo Điều 607 Bộ luật Dân sự 2015:

5. Hướng giải quyết đúng pháp luật khi cần di dời mồ mả trên đất của mình

5.1. Nguyên tắc ưu tiên: Hòa giải và thương lượng

Khi phát sinh nhu cầu di dời mồ mả trên đất thuộc quyền sử dụng cá nhân, chủ đất bắt buộc phải tuân thủ trình tự pháp lý để hài hòa yếu tố tín ngưỡng, tập quán và quyền sử dụng đất. Bước đầu tiên và quan trọng nhất là chủ sử dụng đất phải chủ động thương lượng, hòa giải với thân nhân người đã khuất (người quản lý mộ) để đạt được thỏa thuận về sự đồng ý di dời, địa điểm di dời mới và mức hỗ trợ kinh phí di dời. Quá trình thương lượng nên có sự tham gia của Ủy ban nhân dân cấp xã/phường nơi có đất để đảm bảo tính minh bạch và khả năng thực thi của các nội dung hòa giải giữa các bên.

5.2. Yêu cầu cơ quan nhà nước can thiệp và giải quyết tranh chấp

Nếu việc hòa giải không thành, chủ đất có quyền nộp đơn yêu cầu giải quyết tranh chấp đất đai tại UBND cấp xã hoặc khởi kiện ra Tòa án. Trường hợp tranh chấp về yêu cầu di chuyển phần mộ không đi đến thỏa thuận, thẩm quyền giải quyết thuộc về Tòa án nhân dân nơi có bất động sản.

5.3. Khởi kiện tại Tòa án và áp dụng tập quán

Tranh chấp di dời mồ mả là một vụ việc phức tạp, thường không được quy định cụ thể tại các văn bản quy phạm pháp luật chi tiết. Tuy nhiên, theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng. Trong các vụ việc này, Tòa án sẽ áp dụng các nguyên tắc chung của pháp luật dân sự và đặc biệt là tập quán của địa phương.

Việc áp dụng tập quán đã được thể hiện rõ qua Án lệ số 56/2022/AL (trước đây là Dự thảo Án lệ số 141) của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao, xác định rằng thân nhân người đã khuất có quyền di dời mồ mả của chồng để quản lý, chăm sóc theo phong tục tập quán của người Việt Nam. Điều này củng cố rằng chủ đất không có thẩm quyền tự ý đào bới mộ, mà chỉ có quyền yêu cầu thân nhân di dời thông qua Tòa án.

6. Các câu hỏi thường gặp 

6.1. Quy trình di dời mộ vô chủ có khác gì so với mộ có chủ không?

Mộ vô chủ hoặc không còn thân nhân chăm sóc là trường hợp phải di chuyển mồ mả theo Nghị định 23/2016/NĐ-CP về quản lý nghĩa trang, và việc di chuyển này phải do Ủy ban nhân dân cấp xã/phường nơi có đất chịu trách nhiệm tìm hiểu, xác định lại thông tin thân nhân trước khi lập kế hoạch di chuyển, không cho phép cá nhân chủ đất tự ý hành động.

6.2. Có được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho mảnh đất có mồ mả không?

Về việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (Sổ đỏ) cho mảnh đất có mồ mả, điều này là Có thể, nhưng quá trình này phức tạp vì mồ mả không được phép xây dựng trên đất thổ cư (do vi phạm điều kiện vệ sinh môi trường) mà phải nằm trong khu vực quy hoạch đất nghĩa trang/nghĩa địa. Quan trọng hơn, nếu đất đang có tranh chấp liên quan đến mồ mả, việc cấp Giấy chứng nhận phải đợi sau khi tranh chấp được giải quyết xong.

6.3. Có những trường hợp nào hành vi đào mộ không bị coi là phạm tội?

Tuy nhiên, hành vi đào mộ hoặc khai quật hài cốt sẽ không bị coi là phạm tội xâm phạm mồ mả (Điều 319 Bộ luật Hình sự) nếu được thực hiện một cách hợp pháp và có thẩm quyền, bao gồm: Bốc mộ để cải táng (sang cát) theo phong tục của thân nhân người đã khuất; Di dời theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi thu hồi đất; hoặc Thực hiện theo bản án, quyết định có hiệu lực của Tòa án.

7. Hậu quả pháp lý và xã hội

7.1. Những rủi ro tiềm ẩn khi tự ý hành động

Hành vi tự ý xâm phạm mồ mả là một rủi ro đa chiều, không chỉ kéo theo hậu quả pháp lý nghiêm trọng mà còn gây ra những hệ lụy sâu sắc về mặt xã hội và văn hóa. Rủi ro pháp lý lớn nhất là nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 319 Bộ luật Hình sự, dẫn đến án tích hình sự và khả năng bị phạt tù lên tới 07 năm. Về trách nhiệm dân sự, người vi phạm phải gánh chịu toàn bộ chi phí bồi thường thiệt hại vật chất không giới hạn và bồi thường tổn thất tinh thần có giới hạn. Hơn nữa, hành động tự ý còn dẫn đến thất bại trong mục đích ban đầu vì sau khi chịu hình phạt, người vi phạm vẫn phải tiến hành các thủ tục giải quyết tranh chấp theo đúng quy trình pháp luật.

7.2. Hậu quả về mặt xã hội và Văn hóa

Hành vi xâm phạm mồ mả bị xã hội lên án mạnh mẽ vì nó vi phạm nghiêm trọng luân thường đạo lý và truyền thống tôn trọng người đã khuất của người Việt Nam. Hậu quả xã hội của hành vi này rất lớn. Nó có thể dẫn đến các xung đột căng thẳng, thù hằn giữa các gia đình, dòng họ, thậm chí là các cộng đồng. Những xung đột này tiềm ẩn nguy cơ gây mất an ninh, trật tự xã hội.

7.3. Giá trị cốt lõi: tôn trọng và tuân thủ

Pháp luật Việt Nam thể hiện sự bảo vệ mạnh mẽ đối với các giá trị văn hóa và tâm linh. Sự tồn tại của Điều 319 Bộ luật Hình sự và Điều 607 Bộ luật Dân sự 2015 cho thấy Nhà nước ưu tiên bảo vệ sự tôn nghiêm của người đã khuất, coi đây là một phần của trật tự công cộng. Do đó, trong mọi trường hợp, giải pháp hợp pháp và văn minh là bắt buộc để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ đất đồng thời duy trì trật tự xã hội.

Kết luận

Mặc dù người sử dụng đất có quyền sở hữu hợp pháp đối với đất đai, pháp luật Việt Nam vẫn ưu tiên bảo vệ quyền nhân thân và sự tôn nghiêm của mồ mả, khiến hành vi tự ý đào bới cấu thành tội xâm phạm mồ mả theo Điều 319 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017/2025. Hậu quả của hành vi này là: người vi phạm phải đối diện với án tích, mức phạt tù lên tới 07 năm, đồng thời chịu trách nhiệm bồi thường dân sự không giới hạn về chi phí vật chất thực tế để khắc phục thiệt hại và bồi thường tổn thất tinh thần tối đa 10 lần mức lương cơ sở (23.400.000 VNĐ).

Do đó, khuyến nghị tuyệt đối tránh tự ý xâm phạm mộ phần. Thay vào đó, chủ đất cần tuân thủ quy trình hợp pháp bằng cách ưu tiên thương lượng, hòa giải chính thức với thân nhân người đã khuất, có sự tham gia của UBND cấp xã/phường. Nếu thương lượng không thành, biện pháp cuối cùng và hợp pháp là khởi kiện tại Tòa án để yêu cầu giải quyết tranh chấp theo Án lệ số 56/2022/AL và tập quán, nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp mà vẫn duy trì trật tự xã hội.