Trong quá trình phát triển đất nước, nhu cầu đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng, chỉnh trang đô thị, phát triển sản xuất và bảo đảm quốc phòng, an ninh ngày càng gia tăng. Để đáp ứng những yêu cầu đó, Nhà nước phải thực hiện việc thu hồi đất trong một số trường hợp nhất định nhằm phục vụ phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Luật Đất đai 2024 đã kế thừa và hoàn thiện các quy định liên quan đến thu hồi đất, xác định rõ phạm vi, mục đích và các trường hợp được thu hồi, qua đó bảo đảm tính công khai, minh bạch và hạn chế tối đa sự tùy tiện trong áp dụng pháp luật. Những quy định này không chỉ góp phần tạo quỹ đất cho các dự án trọng điểm mà còn hướng tới việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.
1. Nhà nước thu hồi đất được hiểu như thế nào?
Theo Khoản 35 Điều 3 Luật Đất đai 2024, thu hồi đất của Nhà nước là hành vi pháp lý được thực hiện khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành quyết định để thu lại quyền sử dụng đất từ người sử dụng đất, hoặc thu lại đất đang được Nhà nước giao quản lý. Quy định này nhấn mạnh rằng thu hồi đất phải được tiến hành theo quyết định hành chính hợp pháp của cơ quan có thẩm quyền, đảm bảo tính minh bạch, hợp pháp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất.
Thu hồi đất được thực hiện trong nhiều tình huống khác nhau. Ví dụ, đất có thể bị thu hồi để phục vụ lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng hoặc nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội như xây dựng cơ sở hạ tầng, khu công nghiệp, khu đô thị, công trình giao thông, thủy lợi, hoặc các dự án về quốc phòng, an ninh. Đồng thời, đất được Nhà nước giao quản lý nhưng không được sử dụng đúng mục đích, hoặc cần điều chỉnh để thực hiện quy hoạch sử dụng đất cũng là những trường hợp thu hồi đất hợp pháp.
Quy định về thu hồi đất không chỉ là công cụ pháp lý để quản lý và phân bổ hiệu quả quỹ đất quốc gia, mà còn nhằm bảo đảm quyền lợi và nghĩa vụ của các bên liên quan, đặc biệt là người sử dụng đất. Việc ban hành quyết định thu hồi phải tuân thủ trình tự, thủ tục do pháp luật quy định, đồng thời có cơ chế bồi thường, hỗ trợ hoặc tái định cư phù hợp, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người bị thu hồi đất.
Như vậy, thu hồi đất theo Luật Đất đai 2024 thể hiện sự cân bằng giữa quyền lực Nhà nước trong quản lý đất đai và quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất, đồng thời tạo cơ sở pháp lý minh bạch, tránh lạm quyền, bảo vệ lợi ích công cộng và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Đây là một trong những quyền và nghĩa vụ quan trọng của Nhà nước, gắn liền với việc quy hoạch, phân bổ và quản lý sử dụng đất trên toàn quốc.
2. Các trường hợp thu hổi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng theo Luật đất đai 2024
Theo Điều 79 của Luật đất đai 2024, quy định về việc nhà nước thu hồi đất trong các trường hợp thật cần thiết nhằm thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội với mục tiêu lợi ích quốc gia và công cộng. Mục đích của việc này là để tận dụng nguồn lực đất đai một cách hiệu quả, thúc đẩy phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội theo hướng hiện đại, đồng thời thực hiện các chính sách an sinh xã hội, bảo vệ môi trường và bảo tồn di sản văn hóa. Cụ thể, luật quy định các trường hợp cụ thể mà nhà nước có thể thu hồi đất, bao gồm:
- Xây dựng công trình giao thông, bao gồm:
+ Đường ô tô cao tốc, đường ô tô, đường trong đô thị, đường nông thôn kể cả đường tránh, đường cứu nạn và đường trên đồng ruộng phục vụ nhu cầu đi lại chung của mọi người, điểm dừng xe, điểm đón trả khách, trạm thu phí giao thông, công trình kho bãi, nhà để xe ô tô; bến phà, bến xe, trạm dừng nghỉ;
+ Các loại hình đường sắt; nhà ga đường sắt; các loại cầu, hầm phục vụ giao thông; công trình đường thủy nội địa, công trình hàng hải; công trình hàng không; tuyến cáp treo và nhà ga cáp treo; cảng cá, cảng cạn;
+ Các công trình trụ sở, văn phòng, cơ sở kinh doanh dịch vụ trong ga, cảng, bến xe; hành lang bảo vệ an toàn công trình giao thông mà phải thu hồi đất để lưu không; các kết cấu khác phục vụ giao thông vận tải.
- Xây dựng công trình thủy lợi, bao gồm: đê điều, kè, cống, đập, tràn xả lũ, hồ chứa nước, đường hầm thủy công, hệ thống cấp nước, thoát nước, tưới nước, tiêu nước kể cả hành lang bảo vệ công trình thủy lợi mà phải sử dụng đất; công trình thủy lợi đầu mối kể cả nhà làm việc, nhà kho, cơ sở sản xuất, sửa chữa, bảo dưỡng công trình thủy lợi thuộc phạm vi công trình thủy lợi;
- Xây dựng công trình cấp nước, thoát nước, bao gồm: nhà máy nước; trạm bơm nước; bể, tháp chứa nước; tuyến ống cấp nước, thoát nước; hồ điều hòa; công trình xử lý nước, bùn, bùn cặn kể cả nhà làm việc, nhà kho, cơ sở sản xuất, sửa chữa, bảo dưỡng công trình cấp nước, thoát nước;
- Xây dựng công trình xử lý chất thải, bao gồm: trạm trung chuyển; bãi chôn lấp rác; khu liên hợp xử lý, khu xử lý, cơ sở xử lý chất thải, chất thải nguy hại kể cả nhà làm việc, nhà kho, cơ sở sản xuất, sửa chữa, bảo dưỡng công trình xử lý chất thải;
- Xây dựng công trình năng lượng, chiếu sáng công cộng, bao gồm: nhà máy điện và công trình phụ trợ của nhà máy điện; công trình đập, kè, hồ chứa nước, đường dẫn nước phục vụ cho nhà máy thủy điện; hệ thống đường dây truyền tải điện và trạm biến áp; công trình kinh doanh dịch vụ, sửa chữa, bảo dưỡng thuộc phạm vi nhà máy điện; hệ thống chiếu sáng công cộng;
- Xây dựng công trình dầu khí, bao gồm:
+ Giàn khai thác, công trình phục vụ khai thác, xử lý dầu khí, nhà máy lọc hóa dầu, nhà máy chế biến khí, nhà máy sản xuất nhiên liệu sinh học; kho chứa dầu thô, kho chứa, trạm bơm xăng, dầu, khí, hệ thống đường ống dẫn, hành lang bảo vệ an toàn công trình để bảo đảm an toàn kỹ thuật;
+ Công trình kinh doanh dịch vụ, sửa chữa, bảo dưỡng thuộc phạm vi công trình phục vụ khai thác, xử lý dầu, khí, nhà máy lọc hóa dầu, nhà máy chế biến khí, nhà máy sản xuất nhiên liệu sinh học;
- Xây dựng công trình hạ tầng bưu chính, viễn thông, công nghệ thông tin, bao gồm:
+ Nhà, trạm, cột ăng ten, cột treo cáp, cống, bể, ống cáp, hào, tuy nen kỹ thuật và công trình hạ tầng kỹ thuật liên quan khác để lắp đặt thiết bị phục vụ viễn thông và thiết bị được lắp đặt vào đó để phục vụ viễn thông;
+ Trung tâm dữ liệu; kể cả hành lang bảo vệ an toàn các công trình để bảo đảm an toàn kỹ thuật mà không được sử dụng vào mục đích khác; hệ thống cơ sở khai thác bưu gửi và điểm phục vụ bưu chính; điểm bưu điện - văn hóa xã; công trình kinh doanh dịch vụ, sửa chữa, bảo dưỡng thuộc phạm vi công trình bưu chính, viễn thông, công nghệ thông tin.
- Xây dựng chợ dân sinh, chợ đầu mối;
- Xây dựng công trình tín ngưỡng, bao gồm: đình, đền, am, miếu và công trình tín ngưỡng hợp pháp khác;
- Xây dựng công trình tôn giáo, bao gồm: trụ sở của tổ chức tôn giáo, tổ chức tôn giáo trực thuộc; chùa, nhà thờ, nhà nguyện, thánh đường, thánh thất; trường đào tạo người chuyên hoạt động tôn giáo; tượng đài, bia, tháp và công trình tôn giáo hợp pháp khác;
- Xây dựng khu vui chơi, giải trí công cộng, sinh hoạt cộng đồng, bao gồm: công viên, vườn hoa, bãi tắm và khu vực dành cho vui chơi giải trí công cộng khác; công trình hội họp và hoạt động khác phù hợp với phong tục, tập quán của cộng đồng dân cư ở địa phương;
- Xây dựng trụ sở cơ quan Đảng Cộng sản Việt Nam, cơ quan nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội và tổ chức khác thành lập theo quy định của pháp luật được Nhà nước giao nhiệm vụ, hỗ trợ kinh phí hoạt động thường xuyên;
- Xây dựng trụ sở hoặc văn phòng đại diện của các đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc cơ quan Đảng Cộng sản Việt Nam, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội;
- Xây dựng cơ sở văn hóa, di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, bao gồm:
+ Trung tâm hội nghị, nhà hát, nhà văn hóa, trung tâm văn hóa, cung văn hóa, câu lạc bộ, rạp chiếu phim, rạp xiếc; công trình di tích; công trình có tính biểu trưng, nghệ thuật, cung thiếu nhi, nhà thiếu nhi, trung tâm hoạt động thanh thiếu nhi, nhà bảo tàng, nhà triển lãm, thư viện, cơ sở sáng tác văn học, cơ sở sáng tác nghệ thuật, nhà trưng bày tác phẩm nghệ thuật, trụ sở của đoàn nghệ thuật;
+ Công trình mở rộng, cải tạo, tu bổ, phục hồi, phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh đã được xếp hạng hoặc được Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đưa vào danh mục kiểm kê di tích theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa; cơ sở văn hóa khác do Nhà nước thành lập hoặc cho phép hoạt động.
- Xây dựng cơ sở y tế, cơ sở dịch vụ xã hội được Nhà nước thành lập hoặc cho phép hoạt động, bao gồm:
+ Cơ sở khám bệnh, chữa bệnh; cơ sở phục hồi chức năng; cơ sở y tế dự phòng; cơ sở dân số; cơ sở kiểm nghiệm; cơ sở kiểm chuẩn, kiểm định; cơ sở giám định y khoa; cơ sở giám định pháp y; cơ sở sản xuất thuốc; cơ sở sản xuất thiết bị y tế; trung tâm cung cấp dịch vụ công tác xã hội, cơ sở bảo trợ xã hội; trung tâm chữa bệnh, giáo dục, lao động xã hội;
+ Trung tâm điều dưỡng người có công; cơ sở trợ giúp trẻ em; cơ sở tham vấn, tư vấn chăm sóc người cao tuổi, người khuyết tật, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, người nhiễm HIV/AIDS, người tâm thần; cơ sở cai nghiện ma túy; cơ sở nuôi dưỡng người già, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt;
- Xây dựng cơ sở giáo dục, đào tạo được Nhà nước thành lập hoặc cho phép hoạt động, bao gồm: nhà trẻ, trường mẫu giáo, trường mầm non, cơ sở giáo dục phổ thông, cơ sở giáo dục thường xuyên, trường chuyên biệt, cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp;
- Xây dựng cơ sở thể dục, thể thao do Nhà nước thành lập hoặc cho phép hoạt động, bao gồm: khu liên hợp thể thao, trung tâm đào tạo, huấn luyện vận động viên thể thao; sân vận động, cơ sở thi đấu, tập luyện các môn thể thao;
- Xây dựng cơ sở khoa học và công nghệ do Nhà nước thành lập hoặc cho phép hoạt động, bao gồm: tổ chức nghiên cứu, phát triển, dịch vụ khoa học và công nghệ; tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo; cơ sở ươm tạo công nghệ, cơ sở ươm tạo doanh nghiệp khoa học và công nghệ; công viên khoa học, công nghệ; bảo tàng khoa học; hệ thống chuẩn đo lường;
- Xây dựng cơ sở ngoại giao, bao gồm: trụ sở của các đại sứ quán, lãnh sự quán, văn phòng đại diện của các tổ chức ngoại giao nước ngoài, các tổ chức phi Chính phủ có chức năng ngoại giao; cơ sở ngoại giao đoàn do Nhà nước quản lý;
- Xây dựng công trình sự nghiệp về xử lý môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học, khí tượng, thủy văn, đăng kiểm, kiểm dịch động vật, thực vật;
- Thực hiện dự án đầu tư xây dựng nhà ở xã hội, nhà ở cho lực lượng vũ trang nhân dân, trừ trường hợp thỏa thuận về nhận quyền sử dụng đất; dự án đầu tư xây dựng nhà ở công vụ; dự án đầu tư cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư, trừ trường hợp chủ sở hữu nhà chung cư thỏa thuận chuyển nhượng quyền sử dụng đất cho chủ đầu tư để thực hiện dự án đầu tư cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư theo quy định của Luật Nhà ở; dự án tái định cư;
- Thực hiện dự án khu công nghiệp, cụm công nghiệp; khu công nghệ cao; khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao; khu công nghệ thông tin tập trung; khu lâm nghiệp ứng dụng công nghệ cao; khu phi thuế quan trong khu kinh tế;
- Thực hiện dự án khu sản xuất, chế biến nông sản, lâm sản, thủy sản, hải sản tập trung có quy mô lớn, tập trung đồng bộ về kết cấu hạ tầng dùng chung từ khâu sản xuất đến chế biến nông sản, lâm sản, thủy sản, hải sản phục vụ trên phạm vi liên huyện, liên tỉnh hoặc liên vùng; dự án trồng, bảo tồn gen cây thuốc để phát triển dược liệu y học cổ truyền;
- Thực hiện hoạt động lấn biển;
- Hoạt động khai thác khoáng sản đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp phép, kể cả hạng mục công trình phục vụ cho việc khai thác, chế biến khoáng sản gắn với khu vực khai thác và hành lang bảo vệ an toàn cho việc khai thác mà phải thu hồi đất;
- Dự án vùng phụ cận các điểm kết nối giao thông và các tuyến giao thông có tiềm năng phát triển;
- Thực hiện dự án đầu tư xây dựng khu đô thị có công năng phục vụ hỗn hợp, đồng bộ hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội với nhà ở theo quy định của pháp luật về xây dựng để xây dựng mới hoặc cải tạo, chỉnh trang đô thị; dự án khu dân cư nông thôn;
- Nghĩa trang, nhà tang lễ, cơ sở hỏa táng, cơ sở lưu giữ tro cốt;
- Thực hiện dự án bố trí đất ở, đất sản xuất cho đồng bào dân tộc thiểu số để thực hiện chính sách đất đai đối với đồng bào dân tộc thiểu số theo quy định của Luật Đất đai 2024;
- Xây dựng công trình, trên mặt đất phục vụ cho việc vận hành, khai thác, sử dụng công trình ngầm;
- Thực hiện dự án đã được Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ chấp thuận, quyết định chủ trương đầu tư theo quy định của pháp luật;
- Trường hợp thu hồi đất để thực hiện dự án, công trình vì lợi ích quốc gia, công cộng không thuộc các trường hợp quy định từ khoản 1 đến khoản 31 của Điều 79 Luật Đất đai 2024 thì Quốc hội sửa đổi, bổ sung các trường hợp thu hồi đất của Điều 79 Luật Đất đai 2024.
Theo quy định mới của điều 79 Luật Đất đai 2024, Nhà nước đã cụ thể hóa 31 trường hợp thu hồi đất vì phát triển kinh tế – xã hội, phục vụ lợi ích quốc gia và công cộng. Ngoài ra, tại khoản 32 Điều 79, luật cũng quy định rõ cơ chế xử lý đối với các dự án, công trình phục vụ lợi ích quốc gia, công cộng mà không nằm trong danh mục 31 trường hợp nêu trên. Theo đó, Quốc hội có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung các trường hợp thu hồi đất nhằm đảm bảo tính minh bạch, công khai và dễ giám sát, đồng thời khắc phục tình trạng trước đây, khi một số địa phương lạm dụng quyền thu hồi đất, dẫn đến việc triển khai dự án tràn lan, ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của người dân.
Như vậy, Luật Đất đai 2024 không chỉ xác lập rõ căn cứ pháp lý cho việc thu hồi đất, mà còn tạo cơ chế quản lý chặt chẽ, giúp cân bằng giữa lợi ích quốc gia, công cộng và quyền lợi của người sử dụng đất, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý, hạn chế tranh chấp và tăng cường trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện thu hồi đất.
3. Điều kiện cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất theo Luật Đất đai 2024 ?
Theo khoản 2 điều 89 Luật đất đai 2024, Việc cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất chỉ được tiến hành khi tất cả các điều kiện pháp lý được đảm bảo, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất đồng thời thực thi hiệu quả quyết định thu hồi đất.
- Điều kiện về quyết định thu hồi đất: Trước hết, quyết định thu hồi đất phải đã có hiệu lực thi hành nhưng người sử dụng đất vẫn không chấp hành. Trong trường hợp này, việc cưỡng chế chỉ được thực hiện sau khi Ủy ban nhân dân cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã nơi có đất thu hồi, cùng cơ quan quản lý đất đai hoặc đơn vị, tổ chức thực hiện nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã tiến hành vận động, thuyết phục người dân. Việc này đảm bảo rằng mọi cơ hội để người dân tự nguyện chấp hành quyết định đã được thực hiện trước khi cưỡng chế.
- Điều kiện về niêm yết công khai: Quyết định cưỡng chế phải được niêm yết công khai tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã và tại các địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất thu hồi. Việc niêm yết này đảm bảo tính minh bạch, giúp người dân nắm được thông tin về quyết định cưỡng chế, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho quá trình thực hiện cưỡng chế.
- Điều kiện về hiệu lực và thông báo: Quyết định cưỡng chế phải có hiệu lực thi hành và được thông báo trực tiếp đến người bị cưỡng chế. Trong trường hợp người bị cưỡng chế từ chối nhận quyết định hoặc vắng mặt khi giao, Ủy ban nhân dân cấp xã sẽ lập biên bản để ghi nhận tình trạng này. Điều này vừa bảo vệ quyền lợi của người sử dụng đất, vừa đảm bảo quá trình cưỡng chế được thực hiện đúng trình tự pháp luật.
- Điều kiện về tiếp nhận quyết định: Người bị cưỡng chế phải nhận quyết định cưỡng chế để việc thi hành có căn cứ pháp lý rõ ràng. Trường hợp người dân không nhận, việc lập biên bản sẽ được sử dụng như bằng chứng xác nhận quá trình thực hiện quyết định cưỡng chế đã được tiến hành theo đúng quy định pháp luật.
Toàn bộ quá trình này thể hiện nguyên tắc minh bạch, công bằng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất, đồng thời đảm bảo hiệu lực thực thi quyết định thu hồi đất theo quy định của Luật Đất đai 2024.
Kết luận
Có thể khẳng định, các trường hợp thu hồi đất để phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng theo Luật Đất đai 2024 là cơ sở pháp lý quan trọng để Nhà nước triển khai các dự án phục vụ mục tiêu phát triển chung. Việc quy định cụ thể, rõ ràng từng trường hợp thu hồi đất giúp bảo đảm sự thống nhất trong quản lý, đồng thời tăng cường trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền trong quá trình tổ chức thực hiện. Bên cạnh đó, các quy định mới cũng góp phần cân bằng hài hòa giữa lợi ích của Nhà nước, cộng đồng và người có đất bị thu hồi, tạo sự đồng thuận xã hội và hạn chế tranh chấp, khiếu kiện. Đây chính là nền tảng quan trọng để việc sử dụng đất diễn ra hiệu quả, bền vững và phục vụ lâu dài cho sự phát triển của đất nước.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.
