Điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

Trong lịch sử lập pháp hình sự của Việt Nam, việc truy cứu trách nhiệm hình sự theo truyền thống chỉ được áp dụng đối với cá nhân. Việc bổ sung chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại vào Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) là một bước ngoặt quan trọng, nhằm tăng cường hiệu quả răn đe, xử lý các tội phạm do các tổ chức, doanh nghiệp thực hiện. 

Bài viết này Luật Minh Khuê sẽ đi vào phân tích chuyên sâu các điều kiện cấu thành, phạm vi tội danh, hình phạt, đồng thời đánh giá những khó khăn trong thực tiễn áp dụng và đề xuất các kiến nghị để hoàn thiện chế định này. Nghiên cứu được xây dựng dựa trên việc phân tích các quy định pháp luật, tài liệu học thuật và các vụ án hình sự điển hình.

1. Điều kiện chịu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại là gì?

Theo Điều 74 của Bộ luật Dân sự 2015, pháp nhân được hiểu là một tổ chức có tư cách pháp lý độc lập, có thể tham gia vào các hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội theo quy định của pháp luật. Để được công nhận là pháp nhân, một tổ chức phải đáp ứng đủ các điều kiện sau: thành lập hợp pháp; có cơ cấu tổ chức; có tài sản độc lập với các cá nhân, pháp nhân khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình; và nhân dành viên. Ngược lại, pháp nhân phi thương mại là pháp nhân không có mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận, và nếu có lợi nhuận thì cũng không được phân chia cho các thành vianh mình tham gia các quan hệ pháp luật độc lập. Pháp nhân thương mại là pháp nhân có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận và lợi nhuận này sẽ được chia cho các thên, ví dụ như các cơ quan nhà nước, lực lượng vũ trang, quỹ xã hội.

Lưu ý: Không phải loại hình doanh nghiệp nào khi nhận được cấp Giấy chứng nhận Đăng ký kinh doanh từ cơ quan có thẩm quyền cũng được công nhận là pháp nhân. Các pháp nhân thương mại có thể tổn tại dưới các tên gọi khác nhau về tên doanh nghiệp hoặc các tổ chức kinh tế khác, hay mô hình của các hợp tác xã… nhưng  đều chung một mục đích hoạt động kinh doanh là kiếm lợi nhuận, song khi thành lập sẽ được thành lập theo hồ sơ, trình tự thủ tục khác nhau.

Ví dụ như Doanh nghiệp tư nhân được cấp Giấy chứng nhận Đăng ký kinh doanh từ Sở kế hoạch đầu tư theo đúng quy định nhưng không được Luật Doanh nghiệp công nhận là pháp nhân, vì nó chưa đáp ứng được các quy định trong bộ luật Dân sự.

Trách nhiệm hình sự là một dạng trách nhiệm pháp lý, là hậu quả pháp lý bất lợi mà người phạm tội phải gánh chịu trước Nhà nước do thực hiện một tội phạm. Đối với pháp nhân thương mại, trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lý bất lợi mà pháp nhân đó phải gánh chịu trước nhà nước, do thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà hành vi này được quy định là tội phạm trong pháp luật hình sự.

2. Điều kiện chịu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại

Nội dung Điều 75 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định như sau:

Điều 75. Điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

1. Pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi có đủ các điều kiện sau đây:

a) Hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân thương mại;

b) Hành vi phạm tội được thực hiện vì lợi ích của pháp nhân thương mại;

c) Hành vi phạm tội được thực hiện có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại;

d) Chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 27 của Bộ luật này.

2. Việc pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân.

Theo quy định trên thì một pháp nhân thương mại khi thoả mãn 04 điều kiện sau thì phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điều 75 BLHS năm 2015. Cụ thể:

• "Nhân danh pháp nhân thương mại": Hành vi phạm tội được thực hiện dưới danh nghĩa hoặc theo chức vụ, quyền hạn của pháp nhân thương mại bởi một người hoặc một số người thuộc biên chế của tổ chức, bao gồm cả những người được ủy quyền. Đây là yếu tố tạo ra mối liên kết trực tiếp giữa hành vi cá nhân và tư cách pháp lý của tổ chức.
• "Vì lợi ích của pháp nhân thương mại": Đây là yếu tố xác định động cơ của hành vi phạm tội. "Lợi ích" bao gồm lợi nhuận vật chất hoặc các lợi ích phi vật chất khác như mở rộng thị phần, nâng cao danh tiếng. Nếu hành vi phạm tội được thực hiện vì lợi ích cá nhân, pháp nhân thương mại sẽ không phải chịu trách nhiệm, mà cá nhân đó sẽ phải chịu trách nhiệm.
• Vai trò của "Người có thẩm quyền": Hành vi phạm tội phải có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của "người có thẩm quyền" trong pháp nhân thương mại. Những người này bao gồm người đại diện theo pháp luật của pháp nhân hoặc người được Tòa án chỉ định. Hành vi và ý chí của họ được xem là hành vi và ý chí của chính pháp nhân thương mại, giúp quy kết lỗi chủ quan cho một thực thể vô hình.
• Chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự: Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự được tính từ ngày tội phạm được thực hiện. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là 05 năm đối với tội phạm ít nghiêm trọng; 10 năm đối với tội phạm nghiêm trọng; 15 năm đối với tội phạm rất nghiêm trọng; và 20 năm đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

2.1. Phân loại các tội danh áp dụng với pháp nhân thương mại

Lần đầu tiên pháp luật hình sự Việt Nam quy định pháp nhân thương mại là chủ thể của tội phạm, nhưng chỉ xử lý đối với một số hành vi nhất định. Theo Điều 76 BLHS 2015, ban đầu có 31 tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, sau khi BLHS 2015 được sửa đổi, bổ sung năm 2017, Quốc hội đã bổ sung thêm 2 tội là “Tội tài trợ khủng bố” và “Tội rửa tiền”, nâng tổng số tội danh lên 33. Các tội danh này được chia thành ba nhóm chính, tập trung vào những lĩnh vực mà pháp nhân thương mại có nhiều khả năng gây ra hậu quả nghiêm trọng cho xã hội:

• Nhóm các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế: Chiếm số lượng lớn nhất (22 tội danh).
• Nhóm các tội phạm về môi trường: Bao gồm 9 tội danh.
• Nhóm các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng: Bao gồm hai tội danh quan trọng là Tội tài trợ khủng bố (Điều 300) và Tội rửa tiền (Điều 324).

2.2. Các loại hình phạt và biện pháp tư pháp

Đối với pháp nhân thương mại phạm tội, Bộ luật Hình sự quy định các hình phạt chính và các hình phạt bổ sung. Các hình phạt này nhìn chung chủ yếu tác động vào lợi ích kinh tế, tài chính của pháp nhân.

- Hình phạt chính: Bao gồm phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn, và đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. Phạt tiền là hình phạt phổ biến nhất, với mức phạt tối thiểu là 50.000.000 đồng, và được quyết định căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm, tình hình tài chính của pháp nhân và sự biến động của giá cả. Đình chỉ hoạt động có thời hạn được áp dụng trong thời gian từ 06 tháng đến 03 năm, trong khi đình chỉ hoạt động vĩnh viễn là hình phạt nghiêm khắc nhất, dẫn đến giải thể pháp nhân.

- Hình phạt bổ sung và biện pháp tư pháp: Pháp nhân thương mại còn có thể phải chịu các hình phạt bổ sung như cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định với thời hạn từ 01 năm đến 03 năm, cấm huy động vốn cũng có thời hạn từ 01 năm đến 03 năm.Các hình thức cấm huy động vốn bao gồm cấm vay vốn của tổ chức tín dụng, cấm phát hành chứng khoán, cấm huy động vốn khách hàng, cấm liên doanh liên kết và cấm hình thành quỹ tín thác bất động sản. Ngoài ra, các biện pháp tư pháp như tịch thu lợi nhuận có được từ hành vi phạm tội hoặc buộc bồi thường thiệt hại cũng được áp dụng.

3. Phân tích các vụ án hình sự điển hình áp dụng với pháp nhân thương mại

Mặc dù chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đã được ban hành từ năm 2018, các tài liệu cho thấy trong thực tiễn, việc truy tố và xét xử pháp nhân còn rất hạn chế. Thay vào đó, các cơ quan tố tụng vẫn ưu tiên truy cứu trách nhiệm hình sự của các cá nhân là người điều hành, quản lý doanh nghiệp. Điều này cho thấy có một khoảng cách đáng kể giữa lý luận và thực tiễn áp dụng pháp luật, phản ánh những khó khăn và tính phức tạp của chế định mới.

3.1. Vụ án Công ty TNHH giao thông L

Hành vi vi phạm: Vụ án liên quan đến hành vi chôn lấp chất thải trái phép gây ô nhiễm môi trường.

Tội danh: Gây ô nhiễm môi trường theo Điều 235 Bộ luật Hình sự 2015.

Phân tích điều kiện: Hành vi do các cá nhân có chức vụ cao trong công ty là Phó Giám đốc và Trưởng chi nhánh thực hiện. Hành vi này được thực hiện "nhân danh" công ty và rõ ràng "vì lợi ích" của công ty khi lợi dụng hoạt động san lấp mặt bằng để kiếm lời.

Bản án: Tòa án đã xét xử các bị cáo cá nhân.17 Tuy nhiên, các tài liệu không đề cập đến việc pháp nhân thương mại là Công ty TNHH Giao thông L bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

3.2. Vụ án công ty Asanzo

Hành vi vi phạm: Chủ tịch và Tổng giám đốc công ty bị truy tố về các hành vi buôn lậu và trốn thuế thông qua việc sử dụng hóa đơn khống và không xuất hóa đơn khi bán hàng.

Tội danh: Buôn lậu (Điều 188) và Trốn thuế (Điều 200).

Phân tích điều kiện: Các hành vi này được thực hiện bởi những người lãnh đạo cao nhất, rõ ràng "vì lợi ích" của công ty nhằm tăng lợi nhuận và "nhân danh" công ty trong các hoạt động kinh doanh.

Bản án: Các tài liệu chỉ cho thấy việc truy tố các cá nhân liên quan là ông Phạm Văn Tam và Phạm Xuân Tình 18, không có thông tin về việc pháp nhân thương mại Asanzo bị xét xử.

Những vụ án điển hình này cho thấy một thực tế rằng, dù hành vi của các doanh nghiệp và cá nhân lãnh đạo thỏa mãn các điều kiện để truy cứu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, các cơ quan tố tụng vẫn ưu tiên lựa chọn truy tố cá nhân. Điều này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm tính phức tạp của thủ tục tố tụng đối với pháp nhân, sự thiếu hụt án lệ và văn bản hướng dẫn chi tiết, hoặc những lo ngại về tác động kinh tế-xã hội của một bản án hình sự đối với một doanh nghiệp.

4. Những bất cập, khó khăn trong thực tiễn và đề xuất hoàn thiện 

Thực tế cho thấy, dù chế định đã có hiệu lực, số lượng vụ án pháp nhân thương mại bị truy cứu trách nhiệm hình sự còn rất hạn chế, phản ánh những khó khăn trong việc áp dụng luật vào thực tiễn. Những bất cập chính bao gồm:

• Khó khăn trong việc định lượng hậu quả và thiệt hại: Việc xác định "toàn bộ hậu quả" và "toàn bộ thiệt hại" là một thách thức lớn, đặc biệt đối với các tội phạm môi trường. Thiệt hại có thể kéo dài, khó xác định chính xác tại thời điểm xét xử.
• Bất cập về tính tương thích: Các điều kiện để pháp nhân thương mại được miễn hình phạt tại Điều 88 BLHS chưa tương thích với quy định áp dụng cho cá nhân. Điều này dẫn đến sự thiếu công bằng và khó áp dụng trong thực tiễn.
• Tính răn đe của hình phạt: Mức phạt hành chính thấp không đủ sức răn đe đối với các tập đoàn lớn, khiến họ có thể chấp nhận nộp phạt để tiếp tục vi phạm.
• Thiếu hướng dẫn chi tiết: Chế định này còn mới nên thiếu các văn bản hướng dẫn cụ thể từ các cơ quan có thẩm quyền, dẫn đến sự thiếu thống nhất trong việc áp dụng và sự lúng túng của các cơ quan tố tụng.

Để nâng cao hiệu quả của chế định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại, các chuyên gia pháp lý đã đưa ra nhiều đề xuất quan trọng:

• Ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể: Các cơ quan có thẩm quyền cần sớm ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết về cách xác định hậu quả và thiệt hại. Nội dung hướng dẫn cần xác định rõ hậu quả và thiệt hại được tính đến thời điểm xét xử, đồng thời có những dự liệu cho giai đoạn sau dựa trên đánh giá của các cơ quan chuyên môn.
• Sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự: Khi sửa đổi BLHS, nhà làm luật nên nghiên cứu để đảm bảo tính tương thích về điều kiện miễn hình phạt giữa pháp nhân thương mại và cá nhân. Cần xây dựng các tiêu chí đánh giá "nhân thân" của pháp nhân thương mại (ví dụ: lịch sử tuân thủ pháp luật) để có căn cứ quyết định hình phạt công bằng hơn.
• Tăng cường hình phạt: Cần cân nhắc tăng mức phạt, đặc biệt là hình phạt tiền, để đảm bảo tính răn đe đối với các tội phạm nghiêm trọng và các doanh nghiệp lớn.
• Tham khảo kinh nghiệm quốc tế: Nghiên cứu và áp dụng các mô hình thành công trên thế giới, đặc biệt là mô hình "không ngăn chặn" của Anh, có thể giúp Việt Nam giải quyết những khó khăn hiện tại và hoàn thiện chính sách hình sự đối với pháp nhân thương mại.

Kết luận 

Chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại tại Việt Nam là một bước tiến quan trọng, thể hiện sự hội nhập và nỗ lực hoàn thiện hệ thống pháp luật. Các điều kiện cấu thành trách nhiệm hình sự được quy định chặt chẽ, phạm vi tội danh có giới hạn và các hình phạt tương đối đa dạng. Tuy nhiên, chế định này vẫn còn tồn tại nhiều thách thức trong thực tiễn áp dụng. Sự thiếu vắng các vụ án điển hình đối với pháp nhân thương mại, khó khăn trong việc định lượng thiệt hại và sự chưa đầy đủ của hệ thống văn bản hướng dẫn là những rào cản lớn nhất.

Trong tương lai, việc hoàn thiện chế định này là một yêu cầu cấp thiết để nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm kinh tế và môi trường. Triển vọng của chế định phụ thuộc vào việc các cơ quan chức năng có thể vượt qua những vướng mắc hiện tại, đặc biệt là thông qua việc ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể, sửa đổi luật để đảm bảo tính tương thích và tham khảo các mô hình thành công của quốc tế. Khi đó, chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại sẽ thực sự phát huy vai trò của mình, góp phần tạo lập một môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh có sự công bằng hơn.